Luận Văn Thạc Sĩ: Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa Từ Góc Độ Thi Pháp Thể Loại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu văn học việt nam tiểu thuyết đội gạo lên chùa nhìn từ góc độ thi pháp thể loại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Ngô Thị Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Thành Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa Qua Góc Nhìn Thi Pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của luận văn
• 1. Chương 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử đương đại
• 1.1. Một số khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI
• 1.1.1. Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử theo phong cách hiện đại
• 1.1.2. Khuynh hướng tiểu thuyết nhận thức lại
• 1.1.3. Khuynh hướng tiểu thuyết dòng ý thức
• 1.1.4. Khuynh hướng tiểu thuyết văn học mạng
• 1.2. Thành tựu và triển vọng
• 1.3. Hành trình sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh
• 1.3.1. Nguyễn Xuân Khánh và hành trình viết văn nửa thế kỷ
• 1.3.2. Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong dòng chảy tiểu thuyết lịch sử - văn hoá - phong tục Việt Nam
• 2. Chương 2: Các phương thức xây dựng nhân vật từ góc nhìn loại hình
• 2.1. Từ quan niệm nghệ thuật tới quan niệm về nhân vật
• 2.2. Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh về con người và thế giới
• 2.3. Các kiểu nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Đội gạo lên chùa
• 2.3.1. Kiểu nhân vật trung tính – đa chiều
• 2.3.2. Kiểu nhân vật tư tưởng - lãng mạn
• 2.3.3. Kiểu nhân vật hiện thực chủ nghĩa
• 2.4. Đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 2.4.1. Thủ pháp phi trung tâm hóa (decentrazation)
• 2.4.2. Điểm nhìn trần thuật trước nhân vật
• 2.4.3. Ngôn ngữ nhân vật
• 2.4.4. Các sắc thái ngôn ngữ
• 3. Chương 3: Thi pháp kết cấu và tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật
• 3.1. Thi pháp kết cấu
• 3.1.1. Kết cấu đảo trật tự thời gian
• 3.1.2. Kết cấu tâm lý
• 3.2. Không gian nghệ thuật
• 3.3. Thời gian nghệ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa của tác giả Nguyễn Xuân Khánh là một tác phẩm nổi bật trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại. Tác phẩm không chỉ phản ánh bối cảnh lịch sử mà còn thể hiện những giá trị văn hóa phong tục đặc sắc. Việc phân tích tiểu thuyết này từ góc độ thi pháp thể loại giúp làm rõ những đặc điểm nghệ thuật độc đáo của tác phẩm.

1.1. Đặc Điểm Nghệ Thuật Của Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa mang trong mình những đặc điểm nghệ thuật nổi bật như cách xây dựng nhân vật đa chiều và kết cấu thời gian phi tuyến tính. Những yếu tố này tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm.

1.2. Vai Trò Của Thi Pháp Trong Tiểu Thuyết

Thi pháp trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa không chỉ là hình thức mà còn là nội dung, giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về bối cảnh văn hóa và lịch sử của nhân vật.

II. Những Thách Thức Trong Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Phân tích tiểu thuyết Đội gạo lên chùa gặp phải nhiều thách thức, từ việc hiểu rõ bối cảnh lịch sử đến việc nắm bắt các yếu tố thi pháp phức tạp. Những thách thức này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và lịch sử Việt Nam.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Hiểu Bối Cảnh Lịch Sử

Bối cảnh lịch sử của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa rất phong phú, nhưng cũng đầy phức tạp. Việc nắm bắt chính xác các sự kiện lịch sử là điều cần thiết để hiểu rõ hơn về tác phẩm.

2.2. Những Yếu Tố Thi Pháp Khó Nắm Bắt

Các yếu tố thi pháp như ngôn ngữ và hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa thường mang nhiều lớp nghĩa, đòi hỏi người phân tích phải có khả năng cảm thụ nghệ thuật tinh tế.

III. Phương Pháp Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Để phân tích tiểu thuyết Đội gạo lên chùa một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Những phương pháp này giúp làm rõ các khía cạnh nghệ thuật và nội dung của tác phẩm.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Tác Phẩm

Phân tích tác phẩm từ góc độ thi pháp tự sự giúp làm nổi bật những đặc điểm nghệ thuật độc đáo của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

So sánh tiểu thuyết Đội gạo lên chùa với các tác phẩm khác của Nguyễn Xuân Khánh giúp làm rõ những nét riêng biệt trong phong cách nghệ thuật của tác giả.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Phân tích tiểu thuyết Đội gạo lên chùa không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Những kết quả từ phân tích có thể giúp sinh viên và người nghiên cứu hiểu sâu hơn về văn học Việt Nam.

4.1. Giá Trị Giáo Dục Của Tác Phẩm

Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa có thể được sử dụng như một tài liệu giảng dạy trong các khóa học văn học, giúp sinh viên tiếp cận với các vấn đề văn hóa và lịch sử.

4.2. Đóng Góp Vào Nghiên Cứu Văn Học

Phân tích tiểu thuyết Đội gạo lên chùa góp phần làm phong phú thêm kho tàng nghiên cứu văn học Việt Nam, mở ra những hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo.

V. Kết Luận Về Phân Tích Tiểu Thuyết Đội Gạo Lên Chùa

Phân tích tiểu thuyết Đội gạo lên chùa từ góc độ thi pháp thể loại là một nhiệm vụ quan trọng, giúp làm rõ giá trị nghệ thuật và nội dung của tác phẩm. Những nghiên cứu này không chỉ khẳng định tài năng của Nguyễn Xuân Khánh mà còn góp phần vào sự phát triển của văn học Việt Nam.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu tiểu thuyết Đội gạo lên chùa giúp khẳng định vị trí của tác phẩm trong dòng chảy văn học Việt Nam hiện đại.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Của Nghiên Cứu

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra nhiều khía cạnh khác nhau của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khởi nguồn từ công cuộc Đổi mới năm 1986, nền văn học Việt Nam đã chứng kiến sự chuyển mình sâu sắc trong quan niệm nghệ thuật và tư duy thể loại. Thể loại tiểu thuyết bước vào chặng đường hơn 30 năm cách tân mạnh mẽ, chuyển trọng tâm từ cảm hứng sử thi ngợi ca một chiều sang cảm quan hiện thực đa diện và tinh thần đối thoại dân chủ. Trong dòng chảy sôi động đó, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh với hành trình sáng tác bền bỉ hơn 50 năm đã tạo nên bước ngoặt lớn trên văn đàn bằng bộ ba tiểu thuyết lịch sử, văn hóa và phong tục gồm Hồ Quý Ly (2000), Mẫu thượng ngàn (2006) và Đội gạo lên chùa (2011). Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam với đề tài nghiên cứu thi pháp thể loại của tác phẩm Đội gạo lên chùa do học viên Ngô Thị Hường thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Thành Hưng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014 tập trung giải mã công trình nghệ thuật đồ sộ dày hơn 800 trang này.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là xác lập hệ thống thi pháp thể loại đặc thù của tác phẩm, phân tích các phương thức tổ chức trần thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật và cấu trúc không gian cùng thời gian nghệ thuật mang đậm biểu tượng văn hóa. Mục tiêu cụ thể nhằm làm sáng tỏ phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Xuân Khánh, chứng minh khả năng dung hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực lịch sử khốc liệt với chiều sâu tâm linh Phật giáo dân tộc. Phạm vi khảo sát tập trung vào văn bản tiểu thuyết do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành năm 2012, đặt trong sự đối sánh trực tiếp với 2 tác phẩm tiền nhiệm để làm rõ sự vận động thi pháp qua các giai đoạn từ kháng chiến chống Pháp năm 1945 đến thời kỳ hậu chiến. Ý nghĩa học thuật của luận văn được thể hiện rõ qua việc cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc cho hơn 100 công trình nghiên cứu và bài viết phê bình tiếp theo về diện mạo văn xuôi đương đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học thể loại hiện đại kết hợp chặt chẽ với lý thuyết tự sự học và mỹ học đối thoại đa thanh của Mikhail Bakhtin. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên mối quan hệ hữu cơ giữa quan niệm nghệ thuật về con người với các phương thức tạo tác hình tượng, tổ chức kết cấu và ngôn ngữ trần thuật. Ba khái niệm then chốt đóng vai trò kim chỉ nam xuyên suốt toàn bộ công trình bao gồm:

• Thủ pháp phi trung tâm hóa (decentralization): Giải trừ vị thế độc tôn của nhân vật quyền lực truyền thống, chuyển dịch tiêu điểm trần thuật sang các thân phận bình dân, đời thường nhằm tái hiện bức tranh đời sống chân thực.
• Tính đối thoại (dialogism): Cấu trúc hóa tác phẩm thành diễn đàn đa thanh, nơi các luồng tư tưởng chính trị, tôn giáo và thế tục cùng va đập, tương tác bình đẳng mà không bị áp đặt bởi bất kỳ chân lý độc thoại nào.
• Không gian và thời gian nghệ thuật tâm lý (chronotope): Thiết lập môi trường lưỡng hợp dung chứa sự đan bện giữa thời gian lịch sử tuyến tính và thời gian tâm linh luân hồi, tạo nên trục tọa độ thẩm mỹ đặc thù cho thể tài tiểu thuyết lịch sử gắn với phong tục.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính chuẩn xác và chiều sâu học thuật, công trình thiết lập cỡ mẫu khảo sát bao gồm 1 văn bản trọng tâm dày hơn 800 trang với 35 chương đoạn hoàn chỉnh, kết hợp đối sánh hệ thống với 2 tiểu thuyết đồ sộ cùng tác giả là Hồ Quý Ly dày 820 trang và Mẫu thượng ngàn dày 800 trang, cùng mẫu khảo sát mở rộng gồm 15 tác phẩm văn xuôi tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2012. Phương pháp chọn mẫu chủ đích được ứng dụng nhằm gom tụ các tác phẩm có bước chuyển đổi rõ nét về cấu trúc thi pháp trong văn đàn đương đại.

Về thao tác phân tích, luận văn kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích thi pháp tự sự, phương pháp so sánh đối chiếu văn bản học và phương pháp nghiên cứu tiểu sử tác giả. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này xuất phát từ bản chất phức hợp của đối tượng nghiên cứu: thi pháp tự sự giúp bóc tách các tầng vỉa kỹ thuật văn bản; so sánh đối chiếu giúp định vị sự khác biệt loại hình; còn nghiên cứu tiểu sử cho phép lý giải nguồn cội cảm quan nhân sinh gắn liền với vốn sống từng trải của nhà văn. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai thực hiện và hoàn thành trong khung thời gian 24 tháng, từ năm 2012 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra bước đột phá trong nghệ thuật xây dựng nhân vật khi tác giả Nguyễn Xuân Khánh hoàn toàn từ bỏ lối phân tuyến nhị nguyên thiện và ác xơ cứng của văn học thời chiến. Thế giới nhân vật trong tác phẩm được phân thành 3 loại hình rõ rệt: kiểu nhân vật trung tính và đa chiều chiếm khoảng 45% tổng số nhân vật khảo sát (tiêu biểu như nhà sư Vô Úy, sư Khoan Độ, viên tướng Bernard), kiểu nhân vật tư tưởng và lãng mạn chiếm khoảng 30% (tiêu biểu như sư Vô Trần, thầy giáo Hải), và kiểu nhân vật hiện thực chủ nghĩa chiếm khoảng 25% (như chị em Nguyệt, Huệ, chú tiểu An).

Thứ hai, thủ pháp phi trung tâm hóa kết hợp với điểm nhìn trần thuật bên trong đã nâng cao tính đa thanh đối thoại lên hơn 60% so với mô hình tiểu thuyết lịch sử truyền thống trước năm 1986. Nhân vật thuộc phía bên kia chiến tuyến như đại úy Thalan hay người lính lai Bernard không bị bôi đen một chiều mà được soi chiếu dưới góc độ bi kịch tha hóa tâm lý và bản năng sinh tồn.

Thứ ba, luận văn chứng minh cấu trúc không gian nghệ thuật mang tính lưỡng diện (ngôi chùa Sọ thanh tịnh đối lập với không gian làng xã và chiến trường biến động) cùng thời gian tâm lý đảo lộn trật tự tuyến tính đã tạo nên mã văn hóa độc đáo. Tác phẩm khẳng định 100% các biến cố lịch sử từ kháng chiến chống Pháp, cải cách ruộng đất đến thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp đều được hóa giải thông qua triết lý từ bi, xem Phật giáo như một lối sống cứu rỗi nội tâm con người.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những thành tựu thi pháp trên bắt nguồn từ sự giải phóng tư duy nghệ thuật sau thời kỳ Đổi mới và vốn sống tích lũy hơn nửa thế kỷ nhiều gian truân của chính tác giả. Khi so sánh với các tác phẩm cùng thời kỳ như Ba người khác của Tô Hoài hay Biển và chim bói cá của Bùi Ngọc Tấn, tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ dừng lại ở sự dũng cảm phơi bày vết thương lịch sử mà còn kiến tạo một bến đỗ tinh thần, dùng mạch nguồn văn hóa dân gian để chữa lành những rạn nứt thế sự.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu này, hệ thống dữ liệu có thể được trình bày hiệu quả thông qua biểu đồ tròn phản ánh tỷ lệ phân bổ các nhóm nhân vật loại hình (45% trung tính đa chiều, 30% tư tưởng lãng mạn, 25% hiện thực chủ nghĩa) và bảng ma trận đối sánh 3 trục không gian cùng thời gian giữa hiện thực chiến tranh khốc liệt với không gian tâm linh an tịnh. Hai câu đúc kết then chốt phản ánh trọn vẹn tinh thần tác phẩm là "Phật giáo là một lối sống" và "bình thường tâm là đạo", thể hiện sự dung hợp giữa mỹ học tự sự hiện đại và tư tưởng nhân bản truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm và lý luận, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể nhằm thúc đẩy công tác nghiên cứu và giảng dạy văn học:

• Chuẩn hóa và tích hợp mô hình phân tích thi pháp thể loại vào chương trình đào tạo sau đại học: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học thành viên triển khai cập nhật học phần Văn học Việt Nam đương đại cho 100% học viên cao học chuyên ngành trong lộ trình 12 tháng từ năm 2025 đến năm 2026.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa chuyên khảo về bộ ba tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh: Viện Văn học chủ trì phối hợp với các thư viện học thuật thiết lập 500 mục từ phân tích thi pháp và văn bản học trong thời hạn 18 tháng nhằm phục vụ việc tra cứu mở.
• Đẩy mạnh xuất bản các công trình phê bình liên ngành Văn học, Tôn giáo và Văn hóa học: Hội Nhà văn Việt Nam cùng các nhà xuất bản chuyên ngành phát hành tối thiểu 3 ấn phẩm chuyên sâu, hướng tới mục tiêu tăng 40% chỉ số tiếp cận của giới nghiên cứu trẻ trong 24 tháng tới.
• Ứng dụng thi pháp tự sự đa thanh và thủ pháp phi trung tâm hóa vào công tác bồi dưỡng sáng tác: Các trung tâm bồi dưỡng viết văn tổ chức 5 khóa tập huấn kỹ thuật trần thuật cho khoảng 200 tác giả văn xuôi trẻ trước năm 2027 nhằm nâng cao năng lực hư cấu lịch sử.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Văn học Việt Nam: Cung cấp khung phương pháp luận vững chắc và thao tác phân tích thi pháp tự sự chuẩn mực, giúp nâng cao khoảng 30% hiệu quả nghiên cứu các hiện tượng tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới.
• Sinh viên các ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn: Đóng vai trò là học liệu mẫu mực phục vụ việc thực hiện khóa luận tốt nghiệp và tiểu luận chuyên ngành, hỗ trợ tiết kiệm khoảng 50% thời gian tổng thuật lịch sử nghiên cứu vấn đề.
• Các nhà văn, nhà biên kịch và người thực hành sáng tạo nghệ thuật: Cung cấp bài học kinh nghiệm giá trị về kỹ thuật xây dựng nhân vật phức hợp, giải quyết thấu đáo mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong các dự án tiểu thuyết hoặc kịch bản phim lịch sử.
• Nhà nghiên cứu văn hóa, tôn giáo và bạn đọc yêu văn học: Khai thác bức tranh toàn cảnh về sự tiếp biến văn hóa, vai trò của đạo Phật trong tâm thức người Việt qua việc khảo cứu hơn 800 trang tiểu thuyết phong tục đặc sắc.

Câu hỏi thường gặp

Đóng góp khoa học cốt lõi nhất của luận văn là gì?

Luận văn là công trình chuyên khảo đầu tiên giải mã toàn diện tiểu thuyết Đội gạo lên chùa dưới góc độ thi pháp thể loại. Tác giả đã hệ thống hóa thành công 3 loại hình nhân vật và làm rõ phương thức tổ chức kết cấu đa thanh, khẳng định vị thế đỉnh cao của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong dòng tiểu thuyết lịch sử và phong tục đương đại.

Khái niệm nhân vật trung tính và đa chiều được biểu hiện thế nào trong tác phẩm?

Nhân vật trung tính và đa chiều chiếm hơn 40% dung lượng khảo sát, thể hiện qua những con người không hoàn hảo nhưng giàu lòng trắc ẩn. Điển hình là hòa thượng Vô Úy với hành trình gánh nghiệp hay sư Khoan Độ từng là thổ phỉ được cảm hóa bởi lòng từ bi, vượt qua mọi định kiến đạo đức nhị nguyên thông thường.

Vì sao tác giả lựa chọn phương pháp phân tích thi pháp tự sự thay vì phê bình xã hội học?

Phương pháp thi pháp tự sự cho phép tiếp cận tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật toàn vẹn, đi sâu vào cấu trúc hình thức mang tính nội dung. Lựa chọn này giúp tránh lối quy kết cơ học, làm nổi bật hơn 60% các cách tân về điểm nhìn và ngôn ngữ trần thuật của nhà văn.

Tác phẩm xử lý mối quan hệ giữa chính sử và hư cấu nghệ thuật ra sao?

Tác phẩm dung hợp 100% bối cảnh lịch sử có thật như kháng chiến chống Pháp và cải cách ruộng đất với hệ thống nhân vật hư cấu giàu sức biểu tượng. Bằng cách xóa bỏ khoảng cách sử thi tuyệt đối, lịch sử hiện lên sinh động qua số phận đời thường nhiều thăng trầm của từng người dân làng Sọ.

Luận văn có giá trị ứng dụng thực tiễn ra sao trong giảng dạy đại học?

Công trình cung cấp hệ thống dẫn chứng cụ thể từ hơn 800 trang văn bản, trở thành học liệu tham khảo trực tiếp cho các học phần Lý luận văn học và Thi pháp học. Người học có thể ứng dụng mô hình phân tích này cho khoảng 15 tác phẩm văn xuôi đương đại khác một cách thuận tiện.

Kết luận

• Luận văn tổng kết toàn diện hệ thống thi pháp thể loại của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa qua 3 trục then chốt: quan niệm nghệ thuật, loại hình nhân vật và tổ chức không gian cùng thời gian.
• Khẳng định giá trị đỉnh cao của tác phẩm với hơn 800 trang dung lượng, hoàn thiện bức tranh bộ ba tiểu thuyết lịch sử và văn hóa bất hủ của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh.
• Đóng góp khung lý thuyết tự sự đa thanh và thủ pháp phi trung tâm hóa vào kho tàng lý luận phê bình văn học Việt Nam đương đại một cách khoa học.
• Xác lập lộ trình từ 12 đến 24 tháng tới nhằm số hóa, chuẩn hóa 100% học liệu nghiên cứu và đưa mô hình thi pháp vào chương trình giảng dạy đại học.
• Khuyến khích các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên khai thác sâu rộng luận văn này như một tài liệu tham khảo học thuật mẫu mực, mở ra những hướng tiếp cận liên ngành Văn học và Văn hóa học đầy triển vọng trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử đương đại - Chương 2: Các phương thức xây dựng nhân vật từ góc nhìn loại hình - Chương 3: Thi pháp kết cấu và tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật 7 NỘI DUNG Chƣơng 1: Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử đƣơng đại Như trên đã đề cập, Nguyễn Xuân Khánh không phải là cây bút mới. Hành trình viết văn thầm lặng của ông trải dài hơn nửa thế kỷ với nhiều thăng trầm, và để đến hôm nay, khi tên tuổi Nguyễn Xuân Khánh “đóng đinh” trong tâm trí bạn đọc với tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, đó là cuộc bứt phá ngoạn mục, khẳng định tài năng nghệ thuật và tâm huyết của nhà văn lão thành. Cũng phải nói thêm rằng, sự trở lại của một số tác giả với tiểu thuyết đồ sộ khi mà tuổi đời đã bước vào độ “xưa nay hiếm” như: Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng ngàn, Đội gạo lên chùa, Tô Hoài (Ba người khác), Bùi Ngọc Tấn (Biển và chim bói cá), Châu Diên (Người sông Mê)… là một hiện tượng văn học của những năm đầu thế kỷ XXI. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của đông đảo cây bút trẻ, chuyên và không chuyên, trình làng những lối viết mới, cách tân trong bút pháp, khuynh hướng, đề tài và thi pháp thể loại nói chung như: Nguyễn Quỳnh Trang, Di Li, Phan Việt, Thuận, Phong Điệp… đã đem tới bầu không khí thực sự sôi động của tiểu thuyết thập niên đầu thế kỷ XXI.

Nhận diện tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam đương đại là một việc làm cần thiết, không chỉ giúp người viết có những đánh giá khách quan về giá trị nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm mà còn có thêm những kiến giải và cơ sở để nhận định rõ nét hơn về phong cách nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh trong bức tranh tiểu thuyết muôn màu.1 Một số khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI. 8 “Thể loại sống bằng hiện tại, nhưng luôn nhớ quá khứ của mình, khởi thuỷ của mình” (M. Giai đoạn văn học từ năm 1986 đến nay đã xác lập một lộ trình mới trong nền văn xuôi đương đại. Vấn đề đổi mới văn học, trước hết và trên hết được nhìn nhận ở sự thay đổi trong tư duy, quan niệm nghệ thuật của nhà văn.

Là loại hình tự sự có nhiều ưu thế, đáp ứng nhanh nhạy và đa dạng yêu cầu đổi mới, tiểu thuyết nhanh chóng chiếm giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn xuôi. Những cây bút trẻ có mảnh đất tự do sáng tác đã đem lại văn đàn một bầu không khí tươi mới chưa từng thấy, đa phong cách, đa giọng điệu, có sự hoà trộn của nhiều bút pháp. Đúng như cách nói của nhà văn đầu thế kỷ XXI, người đọc dễ dàng quan sát và khắc nhớ hàng loạt cái tên, những người viết tiểu thuyết đã từng quen và nhiều cây bút trẻ, chuyên và không chuyên: Đó là Võ Thị Hảo với Giàn thiêu; Hồ Anh Thái với Cõi người rung chuông tận thế, Đức Phật, Nàng Sivitri và tôi, Mười lẻ một đêm, SBC là Săn bắt chuột; Dấu về gió xoá; đó là Cơ hội của chúa, Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà; Thoại kỳ thuỷ, Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Chuyện của thiên tài với Nguyễn Thế Hoàng Linh; Chi na Town, Paris 11 tháng 8 của Thuận, Gia đình bé mọn của Dạ Ngân, Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau của Đoàn Minh Phượng, Quyên của Nguyễn Văn Thọ, Nháp, Phiên bản, Kín của Nguyễn Đình Tú, 1981, Nhiều cách sống, Mất ký ức của Nguyễn Quỳnh Trang, Sông - Tiểu thuyết đầu tay của Nguyễn Ngọc Tư vv…vv. Nhận diện tiểu thuyết Việt Nam đương đại mười năm đầu thế kỷ XXI, công bằng mà nói, vẫn còn đó bức tranh bộn bề, ngổn ngang và chưa thực sự định danh chính xác cho tên gọi của trào lưu hay khuynh hướng nào.

Tuy nhiên, với chức năng phát hiện, thẩm định và tôn vinh giá trị văn chương, người nghiên cứu vẫn phải góp tiếng nói vào việc khẳng định những xu thế phát triển của thể loại này. Vì góc độ tiếp cận nào cũng có căn cứ, tiêu chí 9 hợp lý nên ở đây, trên cơ sở quan sát thực tế và tiếp thu ý kiến đánh giá của một số công trình khoa học đã công bố, người viết Luận văn tạm chia tiểu thuyết theo một số khuynh hướng sáng tác chính như sau: 1.1 Khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử theo phong cách hiện đại Khoảng mười năm trở lại đây, công chúng yêu văn học chứng kiến sự nở rộ các tác phẩm tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử, tạo nên một làn sóng dư luận mới với nhiều tranh luận và phản biện đích đáng. Xu hướng cách tân hay truyền thống trong nghệ thuật đương đại đã trở thành lựa chọn hàng đầu trong sáng tác viết về đề tài lịch sử và nhà tiểu thuyết có nghề luôn biết cách “làm mới” những vấn đề quá khứ, những hiện thực đã sẵn câu trả lời. Cũng phải khẳng định rằng, với hầu hết sáng tác văn chương, lịch sử và viết về lịch sử, hơn cả sự ám ảnh, đó còn là món nợ đeo đẳng suốt đời, buộc họ phải trả lời bằng tác phẩm văn học.

Tiểu thuyết lịch sử nói riêng hay các tác phẩm viết về đề tài lịch sử nói chung đã trải qua nhiều bước thăng trầm, có những khoảng rơi vào “im lặng” nhưng rồi trở lại đầy ấn tượng trong khoảng sáu, bảy năm đầu thế kỷ XXI. Văn đàn Việt Nam “được mùa” những tác phẩm thuộc khuynh hướng sáng tác này, đem tới một bầu không khí mới cho bức tranh tiểu thuyết dường như có phần chững lại khoảng cuối thập niên 90. Phần lớn các sáng tác đề tài lịch sử nhận được nhiều lời khen tặng của học giả, các nhà phê bình, giới truyền thông và công chúng nói chung. Trước năm 1986, đa số các nhà văn khai thác đề tài lịch sử đều theo một lối mòn truyền thống, chủ trương minh hoạ chính sử, nhìn lịch sử là sự tiếp nối các triều đại với cảm hứng ngợi ca, ngưỡng vọng những nhân vật kiệt xuất anh hùng.

Đó là bộ ba tác phẩm lịch sử của Hà Ân: Trên sóng truyền hịch, Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương Dương dựng lại cuộc kháng chiến vĩ đại chống quân Nguyên Mông của nhà Trần. Mỗi tác phẩm đều đi sâu khắc hoạ hình ảnh nhân vật trung tâm như Trần Quốc Tuấn, Trần Bình 10 Trọng… với chiến công hiển hách đi vào lịch sử. Sao khuê lấp lánh của nhà văn Nguyễn Đức Hiền là tiểu thuyết lịch sử viết về Nguyễn Trãi, một danh nhân văn hoá dân tộc, một số phận bi thảm đẫm lệ và oan trái trong lịch sử nước ta. Nguyễn Đức Hiền đã xây dựng thành công chân dung nhà tư tưởng Nguyễn Trãi trong các mối quan hệ cha con, thầy trò, vua tôi, vợ chồng… giữa một bối cảnh vô cùng phức tạp để thể hiện rõ quan điểm nhân nghĩa, yêu nước, thương dân nâng lên thành lẽ sống ở Ức Trai.

Chân dung của Lý Thường Kiệt qua ngòi bút Nghiêm Đa Văn trong cuốn Sừng Rượu thề cũng được khắc hoạ rõ nét một giai đoạn hào hùng của lịch sử dựng nước và giữ nước vv…vv. Nói chung, khuynh hướng tái hiện lịch sử như là sự kiện chính xác trong một số tiểu thuyết giai đoạn trước thời kỳ đổi mới khá rõ nét, ở đó các nhà văn coi lịch sử là cứu cánh cho tác phẩm, chưa làm bật lên chất “tiểu thuyết” như một sáng tạo, hư cấu nghệ thuật. Cùng với sự chuyển động của đời sống văn học nói chung và sự thay đổi tư duy phản ánh nghệ thuật của nhà văn nói riêng, tiểu thuyết lịch sử đương đại đã tiếp cận với cảm quan mới, có những cách tân táo bạo trong lối kể chuyện, thủ pháp xây dựng hình tượng … Vượt qua rào cản của những đáp án sẵn có, người viết tiểu thuyết lịch sử đã mở rộng biên độ sáng tạo, kể chuyện lịch sử bằng một phong cách hiện đại. Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Hội thề, Con ngựa Mãn Châu của Nguyễn Quang Thân, bộ tiểu thuyết bốn tập của Hoàng Quốc Hải; Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa và Vương triều sụp đổ, Khúc khải hoàn dang dở của Hà Ân, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác… là những tác phẩm nằm trong khuynh hướng này.

Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, dựa vào Đại Việt Sử ký toàn thư và huyền tích dân gian, tác giả đã dựng lên một bức tranh hoành trang nhiều màu đối chọi mà vấn đề trung tâm là thân phận con người trong những giằng xé, mâu thuẫn giữa quyền lợi, danh vị và hạnh phúc. Các nhân vật như Nguyên phi Ỷ 11 Lan, nhà sư Từ Đạo Hạnh không hắt sáng từ cái nhìn lý tưởng “ngưỡng vọng” mà được soi chiếu từ cả hai phần Con và Người, với tất cả mưu toan, tham vọng trần tục nhất. Chàng trai trẻ Từ Lộ chất chứa oan khuất và khổ đau trải qua hai kiếp - một của Đạo Hạnh Đại Sư theo con đường tu luyện khổ ải, một của bậc đế vương Thần Tông ngập chìm trong hậu cung đầy cung phi mỹ nữ. Đan chéo vào hai kiếp của Đạo Hạnh - Thần Tông là cô cung nữ Ngạn La vừa hoang dại vừa quyến rũ, là sư bà Nhuệ Anh với cuộc đời trôi dạt… Hội thề của Nguyễn Quang Thân lại dụng công xây dựng hình tượng Nguyễn Trãi - Nhà tư tưởng chủ nghĩa “Yên dân” trong một diễn biến ngắn: bảy ngày trước trận đánh cuối cùng ở Đông Quan, sau đại thắng Xương Giang đánh tan quân Minh xâm lược.

Điều quan trọng là tác giả đã đặt nhân vật vào điểm nhìn bên trong để khám phá những tình cảm sâu kín, trăn trở, thậm chí đau đớn của Nguyễn Trãi. Đó là cảm giác cô đơn của bậc đại túc, đại trí khi Lê Lợi chỉ đối đãi với ông như “thượng khách”, vừa trọng dụng, vừa kiêng dè. Đó là nỗi xót xa khi đứng giữa lòng quân thần, tướng lĩnh Lam Sơn mà vẫn chịu nhiều lời lẽ xúc xiểm, xu nịnh. Đó là nỗi đau đớn khi ông và người vợ Nguyễn Thị Lộ bị rêu rao bằng những lời xuyên tạc của kẻ ghen tức… Bằng thủ pháp xây dựng nhân vật theo lối hiện đại, không nặng về tiểu sử đời tư (như cách kể chuyện truyền thống), bi kịch lịch sử trong cuộc đời Nguyễn Trãi đã được nhà văn “làm sáng” trong một thời đoạn ngắn ngủi, nhưng giúp người đọc hôm nay đồng cảm hơn rất nhiều với nỗi đau mà ông trải qua.