Mở đầu, Nội dung và Kết luận Phần nội dung gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh Chƣơng 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh Chƣơng 3: Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh 10 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH 1.1 Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh 1.1 Vài nét về tiểu sử nhà văn Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1932 tại Phố Huế, Hà Nội. Ông quê gốc ở làng Cổ Nhuế nằm ở vùng Nam Thăng Long bây giờ, nơi có nghề may nổi tiếng thuộc ngoại ô thành phố. Sớm thiếu vắng tình cảm của ngƣời cha khi ông mới 5,6 tuổi, cuộc sống cùng mẹ và gần gũi với những ngƣời phụ nữ luôn yêu thƣơng mình đã tạo nên trong tâm hồn nhạy cảm của Nguyễn Xuân Khánh những hình ảnh chan chứa yêu thƣơng. Sự đồng cảm của ông dành cho những ngƣời phụ nữ sau này trở thành một trong những điểm nhấn đặc biệt trong các sáng tác nổi tiếng của ông.
Là ngƣời rất say mê âm nhạc và tham gia tích cực vào các hoạt động văn nghệ nhƣng không theo học nghệ thuật, ông từng đỗ Tú tài ngành Toán, học Đại học Y khoa Hà Nội. Những năm tháng đầu của tuổi hai mƣơi Nguyễn Xuân Khánh dành trọn cho nghiệp quân nhân và môi trƣờng mới ấy đã tạo điều kiện cho ông chạm ngõ văn chƣơng. Trong quãng thời gian quân ngũ này, ông đã sáng tác những tác phẩm đầu tiên năm. Năm 1957, truyện ngắn Một đêm đem đến cho ông thành công đầu tiên với giải thƣởng cuộc thi viết truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội (giải nhì, không có giải nhất) và từ đây, văn chƣơng đã gắn với ông nhƣ một duyên nghiệp.
Sau thời gian quân ngũ (khoảng năm 1960), Nguyễn Xuân Khánh về làm việc cho Tạp chí Văn nghệ Quân Đội và sau đó có thời gian làm cho Báo 11 Thiếu niên Tiền phong. Một tai nạn nghề nghiệp khiến nhà văn phải về hƣu sớm và không xuất hiện trong đời sống văn học. Đây là quãng thời gian ông sống ẩn dật, tuy có viết một số tác phẩm và lấy bút danh khác nhƣng không đƣợc in. Ông lao vào cuộc sống mƣu sinh với đủ mọi nghề từ những nghề “cao sang” cho đến “mạt hạng” nhất nhƣ: Dịch thuật, nghề may, nuôi lợn, bảo vệ, thợ khóa thậm chí là bán máu.
Tuy vậy, có thể nói chính thời gian này đã tạo điều kiện cho Nguyễn Xuân Khánh có nhiều trải nghiệm cuộc sống, trau dồi vốn kiến thức văn hóa và điểm lùi để suy tƣ. Đây là quãng thời gian tuy sóng gió, gian nan nhƣng là điều không thể thiếu tạo nên độ chín của cây bút tiểu thuyết đƣợc biết đến rộng rãi sau này. Chịu nhiều sóng gió và thiệt thòi trong cả sự nghiệp và đời tƣ, nhƣng ở Nguyễn Xuân Khánh ta luôn nhận thấy một ý chí cố gắng và phấn đấu không mệt mỏi để nuôi dƣỡng tình yêu văn chƣơng dƣờng nhƣ chƣa bao giờ dứt. Chính những cố gắng ấy đã đem lại cho ông những thành công của hiện tại, dù số lƣợng tác phẩm đã công bố không nhiều.
Hiện nay ông sống cuộc sống yên bình cùng gia đình trong ngôi nhà số 36 trên đƣờng Trần Khát Chân thuộc quận Hai Bà Trƣng, ngôi nhà cũ mới tu sửa lại từ tiền giải thƣởng và tiền xuất bản sách của mình. Đó nhƣ là một sự bù đắp dù có hơi chút muộn màng dành cho những cố gắng không biết mệt mỏi của nhà văn. Tới tuổi 70 mới trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, và ở cái tuổi thất thập cổ lai hy, có khi nào Nguyễn Xuân Khánh lại một lần nữa khiến bạn đọc ngỡ ngàng với những trang viết mới của mình. Bạn đọc luôn chờ đón một ngày “cội mai già” ấy sẽ lại lặng lẽ nở hoa.
Các chặng đường sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh Nhìn vào sự nghiệp văn chƣơng của Nguyễn Xuân Khánh, không quá khó khăn để chúng ta thấy đƣợc ba chặng đƣờng khá riêng biệt thể hiện từng bƣớc chân của ông trên văn đàn Việt. 12 Chặng đƣờng đầu tiên đƣợc đánh dấu bằng lần đầu bén duyên văn nghiệp khi Nguyễn Xuân Khánh ngoài hai mƣơi tuổi. Ông chính thức ra mắt làng văn miền Bắc vào đầu năm 1959 với truyện ngắn Một đêm đăng trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 2/1959. Ông lập tức đƣợc thừa nhận với giải thƣởng đầu tiên trong sự nghiệp của mình (giải nhì cuộc thi viết truyện ngắn trên tạp chí đăng tải, không có giải nhất).
Tiếp đó tuyển tập các truyện ngắn từ năm 1958 đến 1962 của ông đƣợc in thành tập Rừng sâu do Nxb Văn học ấn hành năm 1963. Có thể thấy rằng, những sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh trong giai đoạn đầu này vẫn gói gọn trong trƣờng phủ sóng của phƣơng pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Dù đƣợc công nhận là nhà văn có lối viết khá sinh động nhƣng mạch văn của ông vẫn nằm trong khuôn khổ của cảm hứng khẳng định, ngợi ca cuộc sống, nhƣ nhiều tác phẩm của các tác giả đƣơng thời khác có thể kể đến: Đất nước của Mai Ngữ, Gánh vác của Vũ Thị Thƣờng, Xóm mới của Hồ Phƣơng… Điều này cũng thật dễ hiểu khi chàng thanh niên chập chững bƣớc vào nghề văn đang sống trong trung tâm của nền văn học miền Bắc với hai chủ đề chính xuyên suốt các tác phẩm trên văn đàn chính thống đó là: xây dựng miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nƣớc. Hơn nữa, cây bút trẻ ấy đang đƣợc rèn luyện trong môi trƣờng quân đội, viết cho Tạp chí Văn nghệ Quân đội thuộc Tổng cục Chính trị và sau khi xuất ngũ là phóng viên của tờ báo thuộc Trung ƣơng đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam.
Trong giai đoạn này, tên tuổi của Nguyễn Xuân Khánh chƣa thực sự đƣợc biết đến rộng rãi. Chặng thứ hai là chặng đƣờng gian nan và sóng gió trong nghiệp văn của Nguyễn Xuân Khánh cũng là khởi đầu cho cuộc sống đời thƣờng nhiều vất vả của ông. Thời kỳ này gắn với hai tác phẩm lớn là Trư cuồng và Miền hoang tưởng. Trư cuồng viết xong năm 1982 không đƣợc xuất bản và công nhận trên văn đàn chính thống mà đƣợc truyền nhau trong một “không gian 13 hẹp” của những ngƣời trong giới.
Đây cũng là một tác phẩm thể hiện nhiều tâm huyết của Nguyễn Xuân Khánh trong hành trình sáng tạo nghệ thuật. Ngay cả khi không đƣợc xuất bản, những tƣ tƣởng táo bạo của ông trong tác phẩm này cũng trở thành đề tài bàn tán xôn xao và dƣờng nhƣ vẫn là một cú sốc với ngƣời tiếp nhận. Vắng bóng trên văn đàn chính thống suốt 20 năm (1969 – 1989), những năm 1973 – 1974, Nguyễn Xuân Khánh hoàn thành tác phẩm Hoang tưởng trắng, đến năm 1990 công bố trên văn đàn công khai với tên gọi Miền hoang tưởng và bút danh Đào Nguyễn. Cuốn sách dài 220 trang do Nxb Đà Nẵng ấn hành đã vấp phải sự phản ứng mạnh của dƣ luận.
Sự ra đời của cuốn sách cũng có thể gọi là một scandal trong ngành xuất bản khi những ngƣời liên quan đến việc xuất bản bị kỷ luật và bản thân tác giả và tác phẩm bị đè bẹp bởi những lời lẽ nặng nề từ văn đàn chính thống. Phan Tứ, một tác giả tiêu biểu của văn học chính thống lúc bấy giờ đã thốt lên sau khi đọc Miền hoang tưởng, ông cảm thấy: rúng xương và vã mồ hôi lạnh. Một loạt các bài phê phán đăng trên tuần báo Công an Quảng Nam – Đà Nẵng nhƣ: Mai Lĩnh với Miền hoang tưởng, cuốn sách không chỉ bôi đen, phủ nhận thành quả của chủ nghĩa xã hội, mà còn kêu gọi phản kháng chế độ (Công an Quảng Nam - Đà Nẵng số 39 ra ngày 29/09/1990); Thấy gì qua cuốn Miền hoang tưởng Phan Tứ (Công an Quảng Nam – Đà Nẵng số 44 ra ngày 03/11/1990); ngoài ra còn có hẳn một cuộc thảo luận tại báo văn nghệ với những đánh giá khác nhau trong đó có nhiều ý kiến trái chiều về tác phẩm này. Có thể thấy điểm chung của hai sáng tác ở giai đoạn này đó là đều đề cập đến những vấn đề nóng bỏng của thời cuộc.
Chúng thể hiện những quan điểm của tác giả qua lối viết đậm tính huyền hoặc và giàu triết lý, tuy nhiên, các tác phẩm đều không đƣợc công chúng đón nhận. Sau những cú “sốc” trên con đƣờng văn nghiệp, phải mất một thời gian dài Nguyễn Xuân Khánh mới trở lại văn đàn chính thống. Trong quãng thời 14 gian ẩn dật, ông chỉ xuất hiện thấp thoáng qua những tác phẩm dịch thuật khi cộng tác với các nhà xuất bản. Công việc dịch thuật có thể coi là một công việc cao quý (so với những việc ông phải làm để mƣu sinh trong thời gian này) không chỉ giúp ông kiếm thêm thu nhập mà còn là cách để ông bớt nhớ nghề - cái nghề viết đã đem lại cho ông không ít đắng cay.
Qua dịch thuật, Nguyễn Xuân Khánh cũng tích lũy và học hỏi đƣợc nhiều điều không những về tri thức mà còn cả về văn hóa nƣớc ngoài, sự tích lũy ấy cũng là một trong những yếu tố tạo nên thành công của các tác phẩm sau này. Những tác phẩm dịch thuật của ông khi cộng tác với Nxb Phụ nữ những năm 90 có thể kể đến nhƣ: George Sand, nhà văn của tình yêu in năm 1994; tiểu thuyết Những quả vàng in năm 1996 của nhà văn Nathalie Sarraute; Lời nguyện cầu cho kẻ vắng mặt in năm 1996 của nhà văn Tahar Ben Jolloun…. Cộng tác với Nxb Kim Đồng dịch một số tác phẩn cho trẻ em nhƣ: Năm tuần trên khinh khí cầu in năm 2003 của tác giả Anne Francosie Loseau; Hoàng hậu Sicile (tiểu thuyết của Pamela Schoenewaldt, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 1999). Cộng tác với Nxb Tri thức: Tâm lý học đám đông (tiểu luận của Gustave le Bon, Nxb.
Tri thức, Hà Nội, 2006)… bên cạnh đó ông còn công bố một số tác phẩm viết cho thiếu nhi của mình, đó là tập truyện ngắn Hai đứa trẻ con và con chó Mèo xóm núi in năm 2002, Nxb Kim Đồng; Mưa quê, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 2003. Chặng đƣờng thứ ba trong sự nghiệp văn chƣơng của Nguyễn Xuân Khánh chỉ thực sự bắt đầu với sự ra đời của Hồ Quý Ly đƣợc Nxb Phụ nữ ấn hành năm 2000. Tác phẩm đã có đƣợc thành công vang dội và đƣợc độc giả yêu văn chƣơng cũng nhƣ các nhà nghiên cứu chào đón nồng nhiệt.