Chương 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Các khái niệm - Khái niệm Nông thôn, nông thôn là khái niệm để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ ở đó người dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp. - Khái niệm nông hộ, Frank Ellis (1993) Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao. Đào Thế Tuấn (1997) thì cho rằng hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn. Nguyễn Sinh Cúc (2001) cho rằng hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thuỷ nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,.) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp.
Từ các nghiên cứu trên, có thể định nghĩa: Nông hộ là những hộ chuyên sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi, làm kinh tế tổng hợp và một số hoạt động khác nhằm phục vụ cho việc sản xuất nông nghiệp), có tính tự sản xuất, do cá nhân làm chủ và tự chịu trách nhiệm trong sản xuất kinh doanh của mình. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Đặc điểm nông hộ: - Đặc điểm về kinh tế, nhóm nhân tố về kinh tế đối với nông hộ được nghiên cứu bao gồm biến về diện tích đất phục vụ sản xuất nông nghiệp và tổng thu nhập hàng năm của hộ. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp bao gồm đất trồng cây lâu năm và cây hàng năm. Một số nghiên cứu thực nghiệm cho rằng đây là biến có tác động mạnh (Chambers and Foster 1983; Zbinden and Lee 2005) và là yếu tố chính trong tạo thu nhập của hộ nông dân.
Ngoài các nhân tố nêu trên, việc tiếp cận các dịch vụ (Nowak 1987) và sự hỗ trợ của chính phủ (Guo and Jian 2004) cũng có tác động đến quyết định của chủ hộ trong nhu cầu vay nhằm kiểm định tác động của biến đối với thu nhập của hộ nông dân. - Đặc điểm về xã hội: Các nông hộ vì đặc điểm chuyên sản xuất nông nghiệp nên đa số là thành viên của Hội nông dân. Ngoài ra, tùy vào giới tính, độ tuổi. họ còn là thành viên của các tổ chức hội, đoàn thể khác.
Việc tham gia các tổ chức như HTX, hội, đoàn thể giúp các nông hộ dễ tiếp cận và cập nhật thông tin về các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước; có cơ hội giao lưu, chia sẻ, học tập kinh nghiệm lẫn nhau; cùng hợp tác, liên kết để sản xuất cải thiện đời sống, nâng cao thu nhập hộ.3 Thu nhập và chi tiêu của nông hộ - Thu nhập của nông hộ là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vật mà hộ và các thành viên của hộ nhận được trong một thời gian nhất định, bao gồm: (1) Thu từ tiền công, tiền lương; (2) Thu từ sản xuất nông, lâm nghiệp, thuỷ sản (đã trừ chi phí sản xuất và thuế sản xuất); (3) Thu từ sản xuất ngành nghề phi nông, lâm nghiệp, thuỷ sản (đã trừ chi phí sản xuất và thuế sản xuất); (4) Thu khác được tính vào thu nhập (không tính tiền rút tiết kiệm, bán tài sản, vay thuần tuý, thu nợ và các khoản chuyển nhượng vốn nhận được). TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 + Theo các nghiên cứu (Abdulai & CroleRees, 2001; Demurger & cs., 2010; Janvry & Sadoulet, 2001; Klasen & cs., 2007; Yang, 2004; Yu & Zhu, 2013), thu nhập của nông hộ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm vốn, đất đai, trình độ học vấn, kinh nghiệm sản xuất, số lao động, khả năng đa dạng hóa thu nhập, cơ hội tiếp cận thị trường. + Theo lý thuyết kinh tế cho thấy có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình, trong đó có các nhân tố nhân khẩu và kinh tế. Mỗi nhân tố có ảnh hưởng khác nhau đến thu nhập và có xu hướng chuyển dịch trong cơ cấu thu nhập của hộ gia đình.
Chẳng hạn, trong nghiên cứu của Acemogdu và Angrist (1999) ở Mỹ cho thấy mỗi năm học thêm mức lương trung bình tăng 7,5%; hay nghiên cứu gần đây của Caponi và Plesca (2007) chỉ ra rằng những người tốt nghiệp đại học thu nhập cao hơn những người chỉ tốt nghiệp phổ thông trung học từ 30 đến 40%; trong trường hợp nghiên cứu ở vùng Tây Nam Kenya, Ellis và Feeman (2005) phát hiện rằng các hộ nghèo tham gia vào các hoạt động phi nông nghiệp có thu nhập thấp hơn so với trong khi đó các hộ giàu tham gia đa dạng hóa các hoạt động phi nông nghiêp có thu nhập cao hơn. Ở Việt Nam, Trần Thọ Đạt (2008) đã phát hiện rằng người có số năm đi học trung bình cao hơn thì GDP bình quân đầu người cũng cao hơn. Tuy nhiên vẫn còn rất ít đề tài đề cập đến thu nhập và cơ cấu thu nhập tại Việt Nam và các vùng của Việt Nam. Với các nghiên cứu trên thấy rằng thu nhập hộ gia đình có rất nhiều nhân tố bao gồm: Nguồn vốn, đất đai , trình độ học vấn, thời gian đi học, quy mô hộ, số người trong độ tuổi có khả năng lao động,cơ chế chính sách, môi trường hoạt động, …Thu nhập bình quân là chỉ tiêu đánh giá mức sống trong từng thời kỳ, để có những hỗ trợ cho hộ có người thu nhập dưới mức trung bình theo quy định gọi là chuẩn nghèo.2 Tổng quan tài liệu Các công trình nghiên cứu có liên quan đến lĩnh vực của đề tài bao gồm: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 - Theo Nguyễn Lưu Tường Vân (2012), đánh giá vai trò của hộ gia đình trong công cuộc xây dựng nông thôn mới tại xã Trung Lập Hạ.
Tác giả đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu: Phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh, phương pháp phân tích ma trận SWOT và phương pháp phân tích hồi quy. Trong phương pháp phân tích hồi quy sử dụng mô hình Logit, với biến phụ thuộc là nhận thức của hộ gia đình về chương trình xây dựng nông thôn mới và 10 biến độc lập, trong đó có 6 biến có ý nghĩa thống kê và 04 biến không có ý nghĩa thống kê. Kết quả nghiên cứu chỉ ra xác suất biết về chương trình của hộ gia đình sẽ giảm đi khi mà tuổi của chủ hộ tăng thêm một năm, nhân khẩu hộ tăng thêm một người hay thu nhập bình quân của hộ tăng thêm 1 triệu đồng, ngược lại xác suất biết về chương trình nông thôn mới của hộ gia đình sẽ tăng lên khi thời gian người dân tham gia hội họp, tập huấn ở địa phương tăng thêm 1 lần, thời gian theo dõi tin tức trên báo đài, ti vi tăng thêm 1 giờ và nghề nghiệp của chủ hộ chuyển từ phi nông nghiệp sang nông nghiệp. Tác giả cũng có kết luận rằng Chương trình xây dựng nông thôn mới là chương trình phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam, nhằm cải thiện và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân sinh sống ở địa bàn nông thôn.
- Bùi Quang Minh (2007) tìm hiểu những nhân tố tác động đến nghèo ở tỉnh Bình Phước và đề xuất giải pháp giảm nghèo bằng cách phân tích giữa trình trạng chi tiêu và 8 biến độc lập: tình trạng nghèo phân theo thành phần dân tộc của chủ hộ; theo giới tính của chủ hộ; quy mô hộ; quy mô người sống phụ thuộc trong hộ; nghề nghiệp của chủ hộ; khả năng hộ có được vay tiền từ ngân hàng hay không và phân theo quy mô đất của hộ. Tác giả sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính phân tích những yếu tố tác động đến nghèo đói. Biến phụ thuộc: chi tiêu bình quân đầu người của hộ trong năm. Biến độc lập: dân tộc, giới tính, nhân khẩu, phụ thuộc, học vấn, nghề nghiệp, khả năng vay vốn, quy mô đất.
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng: Quy mô đất bình quân của hộ và quy mô hộ ảnh hưởng đến khả năng nghèo rất mạnh, kế đến là yếu tố nghề nghiệp của chủ hộ, học vấn của chủ hộ, giới tính của chủ hộ, số người sống phụ thuộc trong hộ và hộ có TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 được vay tiền từ ngân hang hay không, mặc dù các biến này không có ý nghĩa thống kê trong mô hình nhưng đều lần lượt khẳng định những khó khăn mà các hộ gia đình gặp phải. Qua nghiên cứu tác giả đề xuất giải pháp: nhóm giải pháp tác động làm tăng quy mô đất của hộ, nhóm giải pháp tác động góp phần giảm quy mô hộ, nhóm giải pháp hỗ trợ khác: tạo việc làm mới, hướng dẫn kỹ thuật sản xuất nông nghiệp,…. - Nguyễn Văn Cường (2012), đánh giá việc thực hiện đề tài thí điểm xây dựng nông thôn mới xã Tân Hội, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng giai đoạn 2009 – 2011. Bằng phương trình hồi quy tuyến tính trong đó với biến phụ thuộc là sự hài lòng chung của người dân và 7 biến độc lập: Hệ thống giao thông (HTGT), hạ tầng thủy lợi (HTTL), chuyển đổi nghề (CNGHE), vốn tín dụng (VONTD), đào tạo lao động (DTAO), tiếp cận thị trường (TCTT), tổ chức lại sản xuất (TCSX).
Mô hình đã giải thích 52,4% sự biến thiên về mức độ hài lòng chung của người dân. Các biến độc lập có ý nghĩa về mặt thống kê: HTGT, HTTL, TCTT, CNGHE, TCSX, các biến độc lập này đều có ảnh hưởng đồng biến đến sự thay đổi của biến phụ thuộc, vì có dấu của hệ số ước lượng đều dương. Tác giả đã kết luận rằng qua 3 năm triển khai thực hiện thí điểm chương trình xây dựng nông thôn mới tại xã Tân Hội đã đạt được 16 tiêu chí, còn 03 tiêu chí chưa đạt là: thu nhập bình quân đầu người, thủy lợi, cơ cấu lao động. - Bùi Văn Thịnh, Nguyễn Quốc Nghi và Trần Quế Anh (2011), các nhân tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ gia đình ở khu vực nông thôn của huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long, số liệu nghiên cứu từ việc phỏng phấn trực tiếp 182 hộ gia đình.
Tác giả sử dụng phương pháp Thống kê mô tả và phương pháp hồi quy để phân tích.