Chương 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm liên quan đến rủi ro Một kế hoạch kinh doanh được nhà kinh doanh chuẩn bị kỹ lưỡng nhưng đến lúc thực hiện thì không đạt được kết quả như mong muốn, đó chính là rủi ro. Hay đơn giản chúng ta đang trên đường đến trường thì xe bị thủng lốp, quanh đó không có tiệm sửa xe. Đó cũng được xem là một rủi ro.
Như vậy, rủi ro luôn tồn tại xung quanh chúng ta. Nhưng cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa chính thức và được chấp nhận rộng rãi liên quan đến rủi ro. Tuy nhiên, những định nghĩa đa dạng, phong phú của những trường phái hoặc tác giả khác nhau được chung quy lại có thể chia làm hai trường phái lớn: Trường phái truyền thống và trường phái hiện đại. Theo trường phái truyền thống Thuộc về trường phái truyền thống, ta có thể thấy được các định nghĩa: - Theo Từ điển Tiếng Việt do trung tâm từ điển học Hà Nội xuất bản năm 1995: “Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến”.
- Theo cố GS. Nguyễn Lân: “Rủi ro (đồng nghĩa với rủi) là sự không may”. (Từ điển và ngữ Việt Nam, năm 1998, tr. - Theo từ điển Oxford: “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm, hoặc bị đau đớn, thiệt hại…” - Trong kinh doanh, “rủi ro là sự tổn thất về tài sản, các nguồn lực; sự giảm sút về lợi nhuận hay những yếu tố xảy ra ngoài ý muốn, tác động xấu đến hoạt động sản xuất kinh doanh và quá trình tồn tại, phát triển của doanh nghiệp (Đoàn Thị Hồng Vân, 2002) Tóm lại, theo cách nghĩ truyền thống: Rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn, những điều không chắc chắn có thể xảy một cách ngẫu nhiên và không đo lường được, tác động tiêu cực đến con người.
SVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huyền – K52E QTKD 7 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Khắc Hoàn 1. Theo trường phái hiện đại Thuộc về trường phái này sẽ có những định nghĩa sau: - “Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả” (William & Michael Smith, 1995, Risk Management and Insurance) - “Rủi ro là những biến cố không thể đoán trước được” (Doherty, Corporate Risk Management) - “Rủi ro là sự tác động không chắc chắn lên mục tiêu” (Theo ISO 31000) Như vậy, tổng hợp từ các định nghĩa khác nhau theo trường phái hiện đại, ta thấy được, rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, rủi ro không chỉ gắn liền với bất lợi mà còn gắn liền với những cơ hội, tức là sẽ xem rủi ro là một điều không thể đoán trước được. Điều này có nghĩa là rủi ro sẽ có hai mặt, hoặc tích cực, hoặc tiêu cực. Rủi ro có thể gây ra những tổn thất, mất mát, nguy hiểm, … Nhưng chính rủi ro có thể mang đến cho chúng ta những cơ hội khi chúng ta tích cực nghiên cứu rủi ro.
Chúng ta không chỉ tìm ra được những biện pháp phòng ngừa, né tránh mà còn có thể biến thách thức thành những cơ hội, mang lại kết quả tốt đẹp trong tương lai. Khái niệm rủi ro trong kinh doanh Rủi ro trong kinh doanh là những sự kiện bất lợi, bất ngờ, gây khó khăn trở ngại cho chủ thể trong quá trình thực hiện mục tiêu kinh doanh, tàn phá các thành quả đang có, bắt buộc các chủ thể phải chi phí nhiều hơn về nhân lực, vật lực, thời gian trong quá trình phát triển của mình. Một số quan điểm tiếp cận rủi ro trong kinh doanh: - Rủi ro là một vấn đề luôn luôn tồn tại trong cuộc sống; - Rủi ro và cơ hội được quan niệm là hai mặt đối lập nhưng thống nhất trong một thực thể; - Rủi ro được hiểu là khách quan, nằm ngoài sự kiểm soát của con người; - Rủi ro luôn gắn liền với sự thiệt hại và chi phí; - Không có cơ hội và rủi ro cho tất cả; - Rủi ro ít nhiều mang tính chủ quan của con người; - Rủi ro mang tính khách quan và chủ quan. Phân loại rủi ro trong kinh doanh SVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huyền – K52E QTKD 8 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Khắc Hoàn Phân loại rủi ro giúp xác định được mức độ tác động của rủi ro một cách dễ dàng hơn.
Dựa vào các tiêu chí khác nhau sẽ có các cách phân loại rủi ro khác nhau. Dựa vào tính chất của kết quả Theo tiêu thức này rủi ro được chia làm hai loại: - Rủi ro tuần túy: Chỉ tiềm ẩn những tổn thất, thiệt hại, là rủi ro trên đó không có khả năng lợi thế cho chủ thể. - Rủi ro suy đoán: Là rủi ro vừa tiềm ẩn nguy cơ tổn thất vừa tiểm ẩn cơ hội có lợi. Không giống với rủi ro thuần túy, rủi ro suy đoán có thể tác động đến kết quả ở một trong ba trạng thái là gia tăng lợi ích, thiệt hại tổn thất hoặc không bị ảnh hưởng gì.
Dựa vào khả năng chia sẻ Theo tiêu thức này sẽ chia rủi ro thành:. - Rủi ro dễ phân tán: Có thể giảm bớt tổn thất bằng cách thỏa hiêp đóng góp và chia sẽ rủi ro. - Rủi ro không thể phân tán: Là rủi ro mà những thỏa hiệp đóng góp không có tác dụng giảm bớt nhứng tổn thất gì. Dựa vào phạm vi ảnh hưởng của rủi ro - Rủi ro chung (không thể đa dạng hóa): Là những rủi ro xảy ra trên diện rộng, ảnh hưởng đến nhiều người, nhiều doanh nghiệp.
- Rủi ro riêng (có thể đa dạng hóa): Là những rủi ro mang tính cá nhân cã về nguyên nhân và hậu quả, ảnh hưởng đến số ít người hoặc doanh nghiệp. Dựa và sự thay đổi: Theo tiêu chí này rủi ro được chia làm hai loại là rủi ro tĩnh (đây là rủi ro khá phổ biến, xuất hiện ở một doanh nghiệp hay tổ chức) và rủi ro động (xảy ra do các biến động, thay đổi nền kinh tế). Dựa vào nguồn phát sinh rủi ro. Theo tiêu chí này, rủi ro được chia thành tám loại rủi ro, bao gồm: - Rủi ro do môi trường tự nhiên: đây là nhóm rủi ro do các hiện tượng thiên nhiên (động đất, bảo lụt,.) gây ra những thiệt hại về con người và tài sản, làm cho các doanh nghiệp bị tổn thất nặng nề.
SVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huyền – K52E QTKD 9 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Khắc Hoàn - Rủi ro do môi trường văn hóa – Xã hội: là những rủi ro do các yếu tố văn hóa cơ bản, đó là ngôn ngữ, tôn giáo, giá trị và thái độ, phong tục và cách cư xử, thẩm mỹ (may mặc, chăm sóc sắc đẹp,.), giáo dục (dịch vụ giáo dục, ngoại ngữ, kỹ năng) và các yếu tố thuộc môi trường xã hội đó là dân số và sự dịch chuyển dân số, lối sống, hôn nhân và gia đình, tâm lý dân tộc,. Chúng ta phải nắm rõ các nguồn rủi ro này để không phải gánh chịu những thiệt hại nặng nề. - Rủi ro từ môi trường chính trị: Môi trường chính trị có ảnh hướng rất lớn đến môi trường kinh doanh. Môi trường chính trị ổn định sẽ giảm thiểu rất nhiều rủi ro cho doanh nghiệp.
Những rủi ro từ môi trường chính trị đó có thể là sự thay đổi an ninh quốc gia, thay đổi về chế độ chính trị, thay đổi về các chính sách của chính phủ cũng là một yếu tố rủi ro đối với các doanh nghiệp kinh doanh trong một lĩnh vực hoặc trong tất cã mọi nhành nghề. - Rủi ro do môi trường luật pháp: Có rất nhiều rủi ro phát sinh từ môi trường pháp lý. Đó có thể là sự thay đổi về hệ thống pháp luật và các văn bản pháp lý do nhà nước ban hành. Có sự mau thuẩn, chồng chéo giữa các văn bản luật cấp trên và cấp dưới; các văn bản giữa các bộ nhành liên quan.
- Rủi ro do môi trường kinh tế: Bắt nguồn từ sự suy thoái, khủng hoảng kinh tế; Lạm phát; Thâm hụt ngân sách; Lãi suất ngân hàng. - Rủi ro từ môi trường công nghệ: Nhiều công nghệ mới ra đời làm xuất hiện một số ngành nghề mới, đòi hỏi người lao đông phải trang bị được những kiến thức và kỹ năng mới. Bên cạnh đó, sự lạc hậu về công nghệ, nghề cũ mất đi phải đào tạo lại, bồi dưỡng, nâng cao trình độ và giải quyết những người dôi ra. - Rủi ro do hoạt động của doanh nghiệp: Đó có thể là rủi ro từ khách hàng, rủi ro từ đối thủ cạnh tranh, rủi ro từ nhà cung cấp, rủi ro theo bộ phận hay lĩnh vực kinh doanh.
- Rủi ro từ nhận thức của con người: Khả năng nhận thức của mỗi con người về rủi ro là khác nhau. Nhận thức của lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp, nhaanh thức của chủ doanh nghiệp (doanh nghiệp nhỏ), nhận thức của nhân viên sẽ khác nhau tùy thuộc vào trình độ học vấn, kinh nghiệm làm việc. Do vậy, phương thức xử lý rủi ro cũng sẽ khác nhau. SVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huyền – K52E QTKD 10 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: PGS.TS Nguyễn Khắc Hoàn 1.
Theo đối tượng bị tác động Rủi ro tài sản: Có thể hiểu thuật ngữ rủi ro về tài sản là nhắc tới khả năng xảy ra biến cố bất thường có hậu quả thiệt hại về tài sản hoặc mang lại kết quả không mong đợi cho tài sản của họ. Có thể hiểu, rủi ro về tài sản đó là một điều không may mắn, không lường trước được về khả năng, thời gian và không gian xảy ra, cũng như mức độ nghiêm trọng và hậu quả về tài sản từ rủi ro gây ra. Rủi ro nhân lực: là các tổn thất ảnh hưởng trực tiếp đến người lao động gây hậu quả đến năng suất lao động và mặt kinh tế đối với tổ chức. Rủi ro trách nhiệm pháp lý, doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro này khi một sự kiện pháp lý xảy ra gây thiệt hại về mặt vật chất hoặc tổn hại tinh thần.
Theo ngành, lĩnh vực Theo tiêu chí này có thể phân thành các loại rủi ro như rủi ro công nghiệp, rủi ro nông nghiệp, rủi ro trong kinh doanh thương mại, rủi ro trong hoạt động ngoại thương (xuất nhập khẩu), rủi ro trong kinh doanh ngân hàng (rủi ro tín dụng), rủi ro trong kinh doanh du lịch (lữ hành, khách sạn), rủi ro trong đầu tư (rủi ro tài chính), rủi ro trong ngành xây dựng,… 1. Nguyên nhân dẫn đến rủi ro trong doanh nghiệp Mọi doanh nghiệp hoạt động đều hướng tới mục tiêu tạo ra lợi thế cạnh tranh và đem lại giá trị tăng cho khách hàng.