Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Khái niệm về hộ Hộ đã có từ rất lâu đời, cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Có rất nhiều khái niệm khác nhau về hộ: Martin (1988) cho rằng: Hộ là đơn vị cơ bản liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, tiêu dùng và các hoạt động khác.
Theo Liên Hợp Quốc: “ Hộ là những người cùng chung sống dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ: “Hộ là tất cả những người cùng chung sống trong một mái nhà. Nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”. Tại hội thảo quốc tế lần thứ hai về quản lý nông trại tại Hà Lan (1980) các đại biểu nhất trí cho rằng: “ Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế”.
[1] Hộ là một đơn vị tự nhiên tạo nguồn lao động. [2] Hộ là một đơn vị đảm bảo quá trình tái sản xuất nguồn lao động thông qua việc tổ chức nguồn thu nhập chung. [2] Hộ nhất thiết là đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao động và phân công lao động chung, có vốn và chương trình, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung và được phân phối lợi ích theo thỏa thuận có tính chất gia đình. Họ không phải là một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tập thể, Nhà nước… n 5 1.
Khái niệm về hộ nông dân Theo Ellis (1988) thì: “Hộ nông dân là các nông hộ, thu hoạch các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất nông trại, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường hoạt động với một trình độ hoàn chỉnh không cao”. [4] Nhà khoa học Traianốp cho rằng: “ Hộ nông dân là đơn vị sản xuất rất ổn định” và ông coi “hộ nông dân là đơn vị tuyệt vời để tăng trưởng và phát triển nông nghiệp”. [3] Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (1993): “ Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn”. [4] Tác giả Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng: “ Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”.
Vai trò của kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ đã có từ lâu đời, cho đến nay vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kì lịch sử khác nhau thì kinh tế hộ biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, ngày càng khẳng định được tầm quan trọng và vai trò trong nền kinh tế quốc dân. Kinh tế hộ là tế bào của xã hội, sự phát triển của nó trước tiên giúp nâng cao đời sống của người dân và góp phần thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Kinh tế hộ đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần đổi mới công nghệ sản xuất.
Hộ là nơi tích lũy kinh nghiệm sản xuất truyền thống cũng là nơi áp dụng công nghệ mới vào sản xuất. Khi chuyển sang sản xuất hàng hóa, xuất hiện cạnh tranh thị trường, hộ buộc phải đổi mới công nghệ nhằm tạo ra n 6 sản phẩm có chất lượng tốt hơn với giá rẻ hơn. Việc đổi mới công nghệ trước hết phải nhằmm khai thác tốt kinh nghiệm truyền thống từ lâu đời. Những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sự phát triển của kinh tế hộ nông dân 1.
Nhân tố về điều kiện tự nhiên - Vị trí địa lý có ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sự phát triển của kinh tế hộ nông dân. Những hộ nông dân có vị trí thuận lợi như gần đường giao thông, gần cơ sở chế biến, gần nơi tiêu thụ sản phẩm. sẽ có lợi thế lớn để phát triển kinh tế. - Các hộ nông dân chủ yếu sản xuất nông nghiệp.
Đất đai là yếu tố quan trọng nhất trong các tư liệu sản xuất của hộ và là yếu tố không thể thay thế. Do đó quy mô đất đai, địa hình, tính chất thổ nhưỡng có ảnh hưởng trực tiếp tới từng loại nông sản, tới số lượng và chất lượng sản phẩm. - Khí hậu, thời tiết có ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp. Điều kiện thời tiết, khí hậu, lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng có mối quan hệ chặt chẽ đến sự hình thành và sử dụng các loại đất.
Thực tế cho thấy ở những nơi có điều kiện thời tiết, khí hậu thuận lợi sẽ hạn chế được nhiều rủi ro hơn. - Môi trường sinh thái cũng ảnh hưởng đến quá trình phát triển của hộ nông dân. Nếu môi trường thuận lợi, phù hợp với cây trồng, vật nuôi thì sẽ phát huy được ưu thế của cây trồng vật nuôi đó, làm cho năng suất tăng cao. Nhân tố về nguồn lực của hộ - Trình độ học vấn và khả năng lao động: người lao động phải có trình độ học vấn và khả năng lao động tốt để có thể tiếp thu, học hỏi và áp dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật.
Trong sản xuất thực tế phải giỏi chuyên môn, kỹ thuật. n 7 - Vốn: vốn là điều kiện đảm bảo cho các hộ đầu tư về tư liệu sản xuất, nguyên liệu cũng như thuê thêm nhân công để tiến hành sản xuất. Vốn là yếu tố không thể thiếu được khi tiến hành sản xuất hay kinh doanh. Mức độ đầu tư vốn vào sản xuất cũng có thể ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng sản phẩm.
- Công cụ sản xuất: muốn sản xuất có hiệu quả và năng suất cao cần phải sử dụng công cụ phù hợp. Ngày nay, công cụ sản xuất đã không ngừng được cải tiến và đem lại hiệu quả cao trong sản xuất, năng suất cây trồng không ngừng được tăng lên. - Cơ sở hạ tầng: bao gồm đường giao thông, hệ thống thủy lợi, hệ thống điện, nhà xưởng, trang thiết bị nông nghiệp., đây là những yếu tố quan trọng trong việc phát triển sản xuất của kinh tế hộ nông dân. Thực tế cho thấy, nơi nào cơ sở hạ tầng phát triển thì nơi đó sản xuất cũng phát triển, đời sống người dân ổn định hơn.
- Thị trường: thị trường có ảnh hưởng đến quyết định sản xuất của hộ nông dân như giá cả, chất lượng, sản xuất cái gì, cho ai, đối thủ cạnh tranh như thế nào 1. Nhân tố khoa học kỹ thuật và công nghệ - Kỹ thuật canh tác: do điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của mỗi vùng là khác nhau, mỗi giống cây, giống con lại yêu cầu kỹ thuật khác nhau. Kỹ thuật canh tác trong nông nghiệp có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế. - Ứng dụng khoa học công nghệ: quá trình sản xuất của hộ nông dân không thể tách rời những tiến bộ khoa học kỹ thuật, chúng giúp cho cây trồng vật nuôi có thể nâng cao năng suất và chất lượng.
Những hộ nhạy cảm với tiến bộ khoa học kỹ thuật, hiểu biết về thị trường, dám đầu tư và chấp nhận rủi ro thường là những hộ thành công. Ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất nông nghiệp có tác dụng thúc đẩy hàng hóa phát triển. Khái niệm về thu nhập Thu nhập là phần nông hộ thu được sau quá trình sản xuất, bao gồm nhiều nguồn thu khác nhau như: - Từ sản xuất nông nghiệp: trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản - Từ sản xuất lâm nghiệp - Từ các hoạt động dịch vụ - Từ các hoạt động, sản xuất khác Thu nhập có vai trò: là nguồn lực để chi tiêu cho mọi nhu cầu cần thiết trong đời sống hàng ngày của mỗi hộ, mỗi người như: lương thực thực phẩm, y tế, giáo dục, giải trí… Thu nhập là yếu tố quyết định trong việc nâng cao đời sống vật chất của mỗi hộ. Cơ sở thực tiễn 1.
Kinh nghiệm phát triển kinh tế hộ ở các nước trên thế giới - Hàn Quốc Hàn Quốc là một quốc gia Đông Á, có diện tích tự nhiên 100,14 km2 trong đó khoảng 70% là vùng núi; dân số 50,062 triệu với mật độ 488 người/ km2. Từ một nước nghèo sau chiến tranh Nam - Bắc Triều Tiên những năm 50 của thế kỷ trước, Hàn Quốc nay trở thành một con rồng Châu Á và đã đứng trong nhóm các nước phát triển G20. Thu nhập bình quân đầu người năm 2009 là 17. Thế giới biết đến Hàn Quốc không chỉ về thành công trong phát triển kinh tế nói chung, mà còn biết đến một đất nước có kỳ tích về phát triển nông thôn.
Chỉ trong 26 năm Hàn Quốc đã thành công trong xây dựng nông thôn mới. Về mặt thời gian, kỳ tích này của Hàn Quốc đã vượt xa những thành công về phát triển nông thôn của các nước phát triển khác như Nhật 73 năm; Mỹ 96 năm; Anh 116 năm. n 9 Có thể nói rằng, thành công của Hàn Quốc trong phát triển nông thôn gắn liền với thành công của phong trào Seamaul. Trong tiếng Hàn, Saemaul là sự kết hợp của "Sae" có nghĩa là "mới" và "maul" có nghĩa là ngôi làng.
Saemaul là phát triển hoặc cải cách cộng đồng thành một nơi tốt đẹp hơn, cuộc sống tốt đẹp hơn, cho tất cả mọi người, không chỉ về vật chất mà cả về tinh thần cho thế hệ mai sau. Vào những năm 60 của thế kỷ trước, nông thôn Hàn Quốc còn hết sức lạc hậu, đời sống nhân dân còn gặp vô vàn khó khăn. Cả nước có đến 74% dân thuộc vào nhóm nghèo đói và chỉ 20% có thể tiếp cận với điện, thiên tai lũ lụt triền miên, người dân Hàn Quốc phải gánh chịu và phải tự khắc phục hậu quả. Lũ lụt năm 1969 là một trận lũ lịch sử có sức phá hoại rất lớn, người dân ở Hàn Quốc phải tu sửa lại nhà cửa và đường xá mà không có sự hỗ trợ từ Chính phủ.
Điều này, làm tổng thống đương nhiệm Park Chung Hee suy nghĩ là làm sao để phát triển kinh tế vùng nông thôn và ông nhận ra rằng, sự trợ giúp của Chính phủ cũng vô nghĩa nếu người dân không tự giúp chính mình, hơn nữa khuyến khích nội lực trong cộng đồng nông thôn và mở rộng hợp tác là chìa khóa phát triển nông thôn, ý tưởng này chính là nền tảng của phong trào Saemaul.