Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Khái niệm nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội Nhân thân người phạm tội là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như: khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự, tội phạm học, tâm lý học tội phạm… Tuy nhiên, mỗi ngành khoa học lại tiếp cận khái niệm nhân thân người phạm tội dưới những góc độ và nhằm mục đích khác nhau, do đó cũng có nhiều định nghĩa, cách lý giải khác nhau về khái niệm này. Tâm lý học tư pháp và tâm thần học nghiên cứu nhân thân người phạm tội nhằm mục đích xác định năng lực trách nhiệm hình sự và xử lý những người phạm tội là người mắc các bệnh về tâm lý, tâm thần [48, tr. Khoa học luật hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội với tính chất là căn cứ để định tội danh, định khung hình phạt và quyết định hình phạt hay nói cách khác là nhằm đánh giá hành vi phạm tội, trách nhiệm hình sự và quyết định biện pháp xử lý hình sự đối với người phạm tội theo luật hình sự [59, tr.Tội phạm học nghiên cứu nhân thân người phạm tội nhằm xác định nguyên nhân của tội phạm, từ đó đề ra các biện pháp phòng ngừa tội phạm trong xã hội.
Mặc dù có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau với nhiều mục đích khác nhau như trên, nhưng xét về bản chất, người phạm tội trước hết là một con người cụ thể, vì vậy để đưa ra một cách khái quát và đầy đủ về nhân thân người phạm tội đòi hỏi phải làm sáng tỏ hai vấn đề cơ bản: đó là nhân thân con người là gì và thế nào là người phạm tội. Đề tài nghiên cứu nhân thân người phạm tội dưới góc độ tội phạm học nhằm mục đích phòng ngừa tội phạm. Thứ nhất, nói đến nhân thân là nói đến con người với tính cách là một thành viên của xã hội, một thực thể xã hội cũng như một con người tham gia vào những quan hệ xã hội. Con người, kể cả người phạm tội là một khái niệm trừu tượng.Theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, “Con người là một sản phẩm của tự nhiên và xã hội, là một thực thể thống nhất giữa mặt sinh vật và mặt xã hội”.
Con người 9 do tự nhiên sinh ra nên trước hết nó mang các đặc tính tự nhiên, đặc tính sinh vật học. Cái sinh học trong con người quy định sự hình thành những hiện tượng và quá trình tâm lý của họ. Bất kỳ người nào cũng có những nhu cầu mang tính sinh học, nhưng con người không phải là động vật thuần túy mà là động vật có tính xã hội, điều này đưa con người trở thành sản phẩm của xã hội, là con người của xã hội, mang bản tính xã hội. Sự thống nhất của hai đặc tính này hình thành nên nhân thân con người, trong đó đặc tính xã hội giữ vai trò quyết định.
Nói cách khác, một con người cụ thể được thể hiện thông qua tất cả những đặc điểm của cá nhân thuộc 3 nhóm: sinh học, tâm lý và xã hội. Chính những đặc điểm này giúp hiểu được bản chất con người. Như vậy, có thể khẳng định, tổng hợp tất cả những đặc điểm cơ bản cho phép xác định bản chất xã hội của một con người cụ thể được gọi là nhân thân của con người đó[56, tr. Thứ hai, người phạm tội được hiểu là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà luật hình sự quy định là tội phạm[48, tr.
Tội phạm bao giờ cũng được thực hiện bởi một con người cụ thể. Tuy nhiên, không phải con người nào cũng thực hiện tội phạm, hay nói cách khác là trở thành người phạm tội. Do vậy, nhân thân người phạm tội sẽ có những khác biệt, những đặc điểm riêng mà người không phạm tội không có. Đặc trưng của người phạm tội là tính nguy hiểm cho xã hội trong hành vi của họ.
Mỗi người tồn tại trong xã hội với đặc điểm riêng có của mình và một cuộc sống khác nhau, nhưng con người không phải sinh ra đã có thể trở thành người phạm tội, những đặc điểm nhân thân của con người được hình thành và phát triển trong xã hội theo cả hai hướng: tốt và xấu. Chính do sự tồn tại đồng thời của hai hướng này mà có người trở thành người phạm tội còn người khác thì không. Những đặc điểm thuộc về nhân thân con người - sinh học, tâm lý, xã hội - nếu gặp những điều kiện, hoàn cảnh không thuận lợi của quá trình hình thành nhân cách sẽ trở thành những đặc điểm nhân thân xấu, những đặc điểm nhân thân xấu này khi gặp những tình huống bên ngoài thuận lợi sẽ dễ làm phát sinh hành vi phạm tội [33, tr. 10 Tóm lại, với những lý giải nêu trên, có thể đưa ra khái niệm nhân thân người phạm tội: là tổng hợp những đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội của người phạm tội, các đặc điểm này kết hợp với các điều kiện hoàn cảnh khách quan bên ngoài dẫn con người đó đến việc thực hiện hành vi phạm tội[48, tr.
Trên cơ sở khái niệm nhân thân người phạm tội nói trên, có thể rút ra khái niệm nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội như sau: Nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội làtổng hợp những đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội của người dưới 18 tuổi phạm tội, những đặc điểm này kết hợp với điều kiện hoàn cảnh khách quan bên ngoài dẫn con người đó đến việc thực hiện hành viphạm tội được quy định tại chương Xcủa BLHS 1999 sửa đổi, bổ sung năm2009 (sau đây viết tắt là BLHS 1999),chương XII của BLHS năm 2015. Các đặc điểm của nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội Nhân thân người phạm tội nói chung bao gồm nhiều đặc điểm, dấu hiệu. Mỗi đặc điểm dấu hiệu lại có hình thức biểu hiện khác nhau, vai trò khác nhau nhưng chúng có mối quan hệ qua lại, gắn bó với nhau. Khi nghiên cứu về nhân thân người phạm tội, mục đích của tội phạm học là tìm hiểu rõ những đặc điểm đặc trưng của người phạm tội, xác định được các yếu tố, điều kiện, môi trường hình thành nên các đặc điểm đó.
Nhân thân người phạm tội nói chung có những đặc điểm đặc thù trong sự phân biệt với người không phạm tội. Trong khi đó, nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội lại có những điểm đặc thù riêng không những chỉ để phân biệt với người không phạm tội mà còn phân biệt với những người phạm các tội khác trong BLHS. Chính vì vậy, ngoài 3 dạng đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội nêu trên, luận văn còn đề cập đến một dạng đặc điểm thứ tư, đó là dạng đặc điểm pháp luật hình sự. Nhóm đặc điểm sinh học (nhân chủng học) Các đặc điểm nhân chủng học của nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội, bao gồm: giới tính, độ tuổi… Những đặc điểm này tồn tại trong nhân thân bất kỳ người nào, vì thế không thể dựa vào chúng để khẳng định cá nhân một người nào đó là người phạm tội.
Tuy vậy, các đặc điểm này tác động qua lại với các điều kiện hình thành nhân cách của một cá nhân con người, với nhu cầu và lợi ích, vị trí và 11 mối quan hệ giao tiếp của người đó trong xã hội nên nó cung cấp thông tin để chúng ta hiểu một cách trọn vẹn hơn: 1. Giới tính Tìm hiểu đặc điểm giới tính giúp xác định được người dưới 18 tuổi phạm tội là nam hay là nữ, qua đó cho thấy tình hình các tội theo từng giới. Nam giới có một số đặc điểm đặc thù và được xã hội thừa nhận, đó là mạnh mẽ, quyết đoán nhưng cũng đi đôi với khả năng kiềm chế kém, dễ bị kích động… Trong khi đó, nữ giới thường ôn hòa, dịu dàng, có khả năng chịu đựng tốt nhưng cũng hay để ý, nhỏ nhặt. Đối chiếu với các đặc điểm của người dưới 18 tuổi phạm tội, phần nào cho thấy được tỷ lệ phạm các tội do nam giới thực hiện luôn nhiều hơn nữ giới.
Tuy vậy, trong những năm gần đây do sự thay đổi vị trí, vai trò của nữ giới trong gia đình và xã hội, người phụ nữ được giải phóng khỏi công việc gia đình, tham gia nhiều vào hoạt động xã hội nên tỷ lệ nữ giới dưới 18 tuổi phạm tội có xu hướng gia tăng[48, tr.Độ tuổi Độ tuổi là một đặc điểm có mối quan hệ hữu cơ với việc phát triển và hình thành nhân cách trong đặc điểm nhân thân của người phạm tội. Không những thế, độ tuổi còn gắn liền với vị trí, vai trò của con người trong xã hội và các mối quan hệ xã hội chủ yếu mà con người đó tham gia. Nghiên cứu đặc điểm lứa tuổi trong nhân thân người dưới 18 tuổi phạm tội sẽ giúp xác định được lứa tuổi nào phạm tội nhiều nhất, lứa tuổi nào ít thực hiện loại tội phạm này ít nhất, theo đó xác định các biện pháp phòng ngừa cụ thể hướng tới những người trong các độ tuổi khác nhau. Kế thừa các quy định trước đây của BLHS thì người từ đủ 14 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự.
Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, BLHS phân loại2nhóm:nhóm từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và nhóm từ đủ 16 tuổi trở lên. So với BLHS năm 1999 thì Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 2015 và BLHS năm 2015 không sửa đổi về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 16 tuổi trở lên nhưng có sửa đổi lớn về phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 16 tuổi. Theo quy định của BLHS năm 12 1999, người từ đủ 14 tuổi trở lên, nhưng chưa đủ 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng đối với bất kỳ tội danh nào. Nay theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 2015, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một trong 28 điều, đó là các điều: 123, 134, 141, 142, 143, 144, 150, 151, 168, 169, 170, 171, 173, 178, 248, 249, 250, 251, 252, 265, 266, 286, 287, 289, 290, 299, 303 và 304 của BLHS năm 2015.
Ngoài ra, BLHS năm 2015 (đã được sửa đổi bổ sung năm 2017) cũng sửa đổi phạm vi chịu trách nhiệm của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội theo hướng thu hẹp hơn.