Luận Văn Thạc Sĩ Về Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Cá Tra Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long

Luận văn thạc sĩ UEH phân tích năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá tra tại đồng bằng sông Cửu Long, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thị trường.

• Tác giả: Phạm Thị Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thành Tự Anh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Phân Tích Năng Lực Cạnh Tranh Cụm Ngành Cá Tra Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH VÀ MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bối cảnh ngành cá tra Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL)
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Cụm ngành và xác định phạm vi cấu trúc cụm ngành
• 2.2. Khung phân tích mô hình kim cương của Micheal Porter
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỤM NGÀNH CÁ TRA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Cá Tra Đồng Bằng Sông Cửu Long

Ngành cá tra Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) đã trở thành một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Với sự phát triển mạnh mẽ từ những năm đầu thế kỷ 21, ngành này đã đóng góp đáng kể vào nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, sự cạnh tranh ngày càng gia tăng từ các thị trường quốc tế đã đặt ra nhiều thách thức cho ngành cá tra. Việc phân tích năng lực cạnh tranh của ngành cá tra là cần thiết để xác định các yếu tố ảnh hưởng và tìm ra giải pháp cải thiện.

1.1. Đặc Điểm Ngành Cá Tra Tại ĐBSCL

Ngành cá tra tại ĐBSCL nổi bật với quy mô sản xuất lớn và chất lượng sản phẩm cao. Đặc điểm địa lý và khí hậu thuận lợi đã tạo điều kiện cho việc nuôi trồng cá tra phát triển. Tuy nhiên, ngành cũng phải đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu và rào cản kỹ thuật từ các thị trường xuất khẩu.

1.2. Vai Trò Của Ngành Cá Tra Trong Nền Kinh Tế

Ngành cá tra đóng góp một phần lớn vào kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Năm 2014, ngành này đã chiếm 22,56% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản. Sự phát triển của ngành không chỉ tạo ra việc làm cho hàng triệu người dân mà còn góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Thách Thức Cạnh Tranh Ngành Cá Tra Tại ĐBSCL

Ngành cá tra đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ cạnh tranh gay gắt đến các rào cản kỹ thuật. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh mà còn đến sự phát triển bền vững của ngành.

2.1. Cạnh Tranh Từ Thị Trường Quốc Tế

Sự gia tăng cạnh tranh từ các nước sản xuất cá tra khác như Ấn Độ và Thái Lan đã tạo áp lực lớn lên giá cả và chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp Việt Nam cần cải thiện chất lượng và giảm giá thành để duy trì thị phần.

2.2. Rào Cản Kỹ Thuật Từ Các Thị Trường Xuất Khẩu

Các thị trường như EU và Mỹ thường xuyên áp đặt các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe đối với sản phẩm cá tra. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đáp ứng yêu cầu.

III. Phân Tích SWOT Ngành Cá Tra Đồng Bằng Sông Cửu Long

Phân tích SWOT giúp xác định các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của ngành cá tra. Điều này là cần thiết để xây dựng chiến lược phát triển hiệu quả.

3.1. Điểm Mạnh Của Ngành Cá Tra

Ngành cá tra có nhiều điểm mạnh như nguồn nguyên liệu dồi dào, chất lượng sản phẩm cao và khả năng xuất khẩu lớn. Những yếu tố này tạo ra lợi thế cạnh tranh cho ngành trên thị trường quốc tế.

3.2. Điểm Yếu Cần Khắc Phục

Ngành cá tra cũng tồn tại nhiều điểm yếu như sự phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và nguồn lao động giá rẻ. Những yếu tố này có thể trở thành rào cản trong tương lai nếu không được cải thiện.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Cá Tra

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, ngành cá tra cần áp dụng nhiều giải pháp đồng bộ từ cải thiện chất lượng sản phẩm đến tăng cường liên kết trong chuỗi cung ứng.

4.1. Cải Thiện Chất Lượng Sản Phẩm

Đầu tư vào công nghệ sản xuất và quy trình chế biến hiện đại là cần thiết để nâng cao chất lượng sản phẩm. Các doanh nghiệp cần tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

4.2. Tăng Cường Liên Kết Trong Chuỗi Cung Ứng

Xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa các hộ nuôi, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu sẽ giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất và giảm chi phí. Sự hợp tác này cũng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Ngành Cá Tra

Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của ngành cá tra đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để đề xuất các chính sách phù hợp nhằm phát triển bền vững ngành cá tra.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Năng Lực Cạnh Tranh

Nghiên cứu cho thấy ngành cá tra cần cải thiện nhiều yếu tố để nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần chủ động trong việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất.

5.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Đề Xuất

Các giải pháp đã được đề xuất trong nghiên cứu cần được áp dụng thực tiễn để nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức liên quan là rất quan trọng trong quá trình này.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Ngành Cá Tra Đồng Bằng Sông Cửu Long

Ngành cá tra có tiềm năng phát triển lớn nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Việc cải thiện năng lực cạnh tranh là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

6.1. Tương Lai Ngành Cá Tra

Ngành cá tra cần tiếp tục đổi mới và cải tiến để đáp ứng nhu cầu thị trường. Sự phát triển bền vững sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi của thị trường và môi trường.

6.2. Khuyến Nghị Chính Sách

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ ngành cá tra, từ việc cải thiện cơ sở hạ tầng đến việc tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới. Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng để phát triển ngành.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2014, ngành cá tra Đồng bằng sông Cửu Long đóng góp 22,56% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, đạt hơn 1,72 tỷ USD và chiếm tới 90,3% thị phần xuất khẩu cá tra toàn cầu theo thống kê của UN Comtrade. Tuy nhiên, giai đoạn 2012–2014 ghi nhận sự suy giảm năng suất đáng báo động từ 217,48 tấn/ha xuống còn 190,58 tấn/ha. Toàn ngành liên tục đối mặt với các vụ kiện chống bán phá giá kéo dài tại Mỹ, rào cản kỹ thuật khắt khe từ Liên minh châu Âu (EU), tình trạng cạnh tranh phá giá xuống đáy giữa các doanh nghiệp nội địa và những bất cập khi triển khai Nghị định 36/2014/NĐ-CP.

Mục tiêu của luận văn là nhận diện toàn diện thực trạng, xác định những điểm nghẽn cốt lõi cản trở năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá tra vùng Đồng bằng sông Cửu Long, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách công khả thi nhằm tái định hình vị thế ngành hàng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 4 địa bàn trọng điểm sản xuất và chế biến cá tra gồm An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Tiền Giang trong khung thời gian từ năm 2000 đến năm 2015.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước. Kết quả nghiên cứu giúp hơn 220 doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và hàng nghìn hộ nông dân chuyển dịch từ mô hình khai thác tài nguyên giá rẻ sang gia tăng giá trị theo chuỗi liên kết bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Cụm ngành (Cluster Theory) và Mô hình Kim cương (Diamond Model) của Michael Porter (1990, 1998, 2008) làm nền tảng phân tích năng lực cạnh tranh. Mô hình đánh giá sự tương tác giữa 4 đỉnh thuộc tính:

• Điều kiện nhân tố sản xuất: Phân tích tài nguyên tự nhiên, nguồn nhân lực, hạ tầng giao thông logistics, nguồn giống, thức ăn công nghiệp và nguồn vốn tín dụng.
• Điều kiện về cầu: Đánh giá quy mô, đặc điểm thị hiếu của thị trường nội địa (chiếm dưới 5% sản lượng) và các thị trường xuất khẩu trọng điểm quốc tế (chiếm trên 95% sản lượng).
• Chiến lược, cấu trúc và bối cảnh cạnh tranh của doanh nghiệp: Đánh giá chiến lược dẫn đầu chi phí thấp, mô hình liên kết dọc, liên kết ngang và thực trạng cạnh tranh nội bộ.
• Các ngành công nghiệp phụ trợ và tổ chức liên quan: Khảo sát vai trò của hệ thống viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tín dụng, các cơ quan ban ngành nhà nước cùng các hiệp hội chuyên ngành như Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) và Hiệp hội Cá tra Việt Nam (VPA).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp dữ liệu thứ cấp và sơ cấp:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập chuỗi số liệu 14 năm (2000–2014) từ Tổng cục Thống kê, Tổng cục Thủy sản, UN Comtrade, báo cáo ngành của VASEP, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh và Dự án thương mại nuôi trồng thủy sản bền vững (SEAT).
• Dữ liệu sơ cấp và quy mô mẫu: Thực hiện phỏng vấn sâu chuyên gia và các tác nhân đại diện trong chuỗi giá trị theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích (purposive sampling). Mẫu nghiên cứu bao gồm cán bộ quản lý thuộc Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 (RIA 2), giảng viên chuyên ngành thủy sản Đại học Cần Thơ, Trường Cao đẳng Cơ điện và Nông nghiệp Nam Bộ, lãnh đạo doanh nghiệp xuất khẩu (như Công ty Thuận An, Vĩnh Nguyên), chuyên viên logistics Thami Shipping, đại diện doanh nghiệp thức ăn Wilmar Agro cùng các chủ hộ nuôi tại An Giang và Đồng Tháp.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Mô hình Kim cương của Porter cung cấp lăng kính đa chiều, cho phép đánh giá không chỉ lợi thế tĩnh về chi phí đầu vào mà còn nhận diện sâu sắc tính liên kết hệ sinh thái và năng lực thể chế điều hành chính sách công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Lợi thế tự nhiên và lao động giá rẻ đang dần suy giảm: Hơn 30% diện tích đất phù sa ven sông Tiền và sông Hậu tạo điều kiện lý tưởng cho nuôi cá tra, nhưng nguồn nước mặt đang đứng trước nguy cơ từ các đập thủy điện thượng nguồn Mekong và xâm nhập mặn vượt ngưỡng 4‰. Lực lượng lao động của vùng đạt trên 10,28 triệu người nhưng chỉ 10,3% qua đào tạo. Toàn ngành sử dụng hơn 200.000 lao động chế biến với tỷ lệ luân chuyển việc làm cao do cường độ lao động 10–12 giờ/ngày.
2. Chi phí thức ăn chiếm tỷ trọng áp đảo và phụ thuộc nhập khẩu: Trong cơ cấu giá thành sản xuất cá tra nguyên liệu, chi phí thức ăn chiếm tới 86%, con giống chiếm 6,2%, thuốc thú y chiếm 2,5%. Tổng sản lượng thức ăn công nghiệp đạt 1,8 triệu tấn/năm nhưng nguyên liệu chính như bắp và bã đậu nành phải nhập khẩu hoàn toàn, khiến giá thành sản xuất chịu tác động mạnh từ biến động tỷ giá thế giới.
3. Nghẽn mạch dòng vốn tín dụng và rủi ro chuỗi: Suất đầu tư cho 1 ha mặt nước nuôi cá tra thương phẩm (sản lượng 350 tấn) cần trên 7 tỷ đồng. Tuy nhiên, hạn mức thế chấp quyền sử dụng đất nông nghiệp tại ngân hàng chỉ giải ngân được 500–600 triệu đồng (tương đương 10% nhu cầu vốn). Thiếu vốn lưu động buộc người nuôi và doanh nghiệp phải chấp nhận bán tháo, chiết khấu bộ chứng từ trả ngay với chi phí cao lên đến 10% giá trị hợp đồng.
4. Bất cập thể chế trong Nghị định 36/2014/NĐ-CP: Quy định cứng nhắc về hàm lượng nước không quá 83% và tỷ lệ mạ băng tối đa 10% (Điều 6) cùng thủ tục đăng ký hợp đồng xuất khẩu thu phí 100.000 đồng/container (Điều 7, 8) thiếu cơ sở thực tiễn thị trường, gây phát sinh chi phí giao dịch và làm mất thị phần ở các phân khúc bình dân.

Thảo luận kết quả

Thực trạng cụm ngành có thể được minh họa rõ nét qua ma trận Kim cương Porter và sơ đồ dòng chảy chuỗi giá trị. Biểu đồ cơ cấu thị trường giai đoạn 2011–2015 chỉ ra sự mất cân đối nghiêm trọng khi thị trường Mỹ và EU luôn chiếm hơn 40% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi thị trường nội địa 90 triệu dân gần như bị bỏ ngỏ (chiếm dưới 5%).

So với các đối thủ tiềm năng như Ấn Độ, Indonesia hay Bangladesh, Việt Nam vượt trội về quy mô thâm canh nhưng lại yếu thế về thị trường tiêu thụ nội địa làm bàn đạp phòng vệ. Sự thiếu vắng liên kết ngang giữa các hộ nuôi và liên kết dọc giữa nông dân với nhà máy chế biến khiến ngành rơi vào bẫy cạnh tranh độc quyền nhóm. Biểu hiện rõ nhất là tình trạng doanh nghiệp tự hạ giá bán xuất khẩu và tăng tỷ lệ mạ băng lên 20–25% nhằm giảm giá thành trước mắt, gây tổn hại nghiêm trọng đến thương hiệu quốc gia.

Đề xuất và khuyến nghị

• Quy hoạch không gian và số hóa vùng nuôi: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì xây dựng kho dữ liệu số quản lý mã số vùng nuôi cho 100% diện tích ao nuôi tại các tỉnh ĐBSCL giai đoạn 2016–2020. Mục tiêu kiểm soát chặt chẽ sản lượng nuôi hàng năm ở mức 1,0–1,2 triệu tấn, ngăn chặn tình trạng dư cung tự phát.
• Tăng cường kiểm soát an ninh nguồn nước: Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc về hệ thống xử lý nước thải và bùn đáy ao đối với 100% cơ sở nuôi thâm canh; đồng thời phối hợp Ủy hội sông Mekong quốc tế thiết lập mạng lưới quan trắc tự động độ mặn và phù sa.
• Phát triển hạ tầng logistics chuyên dụng: Bộ Giao thông Vận tải và chính quyền địa phương đẩy nhanh tiến độ đưa vào vận hành các cầu huyết mạch như Vàm Cống, Cao Lãnh; đầu tư hệ thống cần cẩu công suất lớn tại các cảng trung chuyển đường thủy nhằm giảm 30% chi phí kho bãi và thời gian vận chuyển container về TP. Hồ Chí Minh.
• Mở rộng tín dụng theo chuỗi giá trị liên kết dọc: Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo các ngân hàng thương mại chuẩn hóa mô hình cho vay khép kín 3 bên (Hộ nuôi – Doanh nghiệp chế biến – Ngân hàng) theo giá thị trường, nâng hạn mức giải ngân dựa trên hợp đồng bao tiêu sản phẩm thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp đất đai.
• Sửa đổi và hoàn thiện Nghị định 36/2014/NĐ-CP: Chính phủ chỉ đạo sửa đổi các quy định kỹ thuật tại Điều 6, 7, 8; bãi bỏ quy định thu phí đăng ký hợp đồng xuất khẩu; thiết lập cơ chế tham vấn chính sách công khai với sự tham gia của VASEP, VPA và cộng đồng doanh nghiệp trước quý IV năm 2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan hoạch định chính sách công: Cán bộ thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp các tỉnh ĐBSCL sử dụng tài liệu để xây dựng quy hoạch phân vùng sinh thái và điều chỉnh chính sách kiểm soát chất lượng thủy sản.
• Lãnh đạo doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu thủy sản: Giám đốc điều hành, nhà quản lý chuỗi cung ứng áp dụng các phân tích cấu trúc chi phí để tối ưu hóa liên kết vùng nguyên liệu, giảm thiểu rủi ro tỷ giá và chi phí logistics.
• Tổ chức tín dụng và ngân hàng thương mại: Cán bộ thẩm định rủi ro tín dụng nông nghiệp tham khảo để thiết kế các gói tài trợ chuỗi liên kết dọc và kiểm soát dòng tiền giải ngân hiệu quả.
• Nhà nghiên cứu và học viên cao học: Giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Chính sách công, Kinh tế phát triển, Quản trị kinh doanh nông nghiệp sử dụng làm tài liệu tham khảo điển cứu về ứng dụng mô hình cụm ngành tại các nước đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao ngành cá tra Việt Nam chiếm 90,3% thị phần xuất khẩu thế giới nhưng năng lực cạnh tranh vẫn bị đánh giá là thiếu bền vững?
Do ngành tăng trưởng dựa chủ yếu vào thâm dụng lao động phổ thông và ưu đãi tự nhiên sẵn có mà thiếu sự đầu tư bài bản vào hạ tầng logistics, công nghệ giống và thương hiệu. Năng suất giảm từ 217,48 tấn/ha năm 2012 xuống 190,58 tấn/ha năm 2014 là minh chứng rõ nét cho thấy giới hạn của mô hình phát triển cũ.

2. Chi phí thức ăn ảnh hưởng như thế nào đến giá thành cá tra nguyên liệu?
Thức ăn công nghiệp chiếm tới 86% tổng chi phí sản xuất 1 kg cá tra thương phẩm. Do phần lớn nguyên liệu như bắp, đậu nành phải nhập khẩu, biên lợi nhuận của người nuôi bị phụ thuộc lớn vào biến động giá nông sản toàn cầu và tỷ giá hối đoái.

3. Vì sao chính sách thế chấp đất nông nghiệp chưa đáp ứng được nhu cầu vốn của hộ nuôi cá tra?
Để nuôi 1 ha cá tra cần hơn 7 tỷ đồng chi phí đầu vào, nhưng giá trị định giá 1 ha đất nông nghiệp thế chấp ngân hàng hiện chỉ cho vay được 500–600 triệu đồng (khoảng 10% nhu cầu). Khoảng trống vốn 90% còn lại đẩy người nuôi vào tình trạng phụ thuộc nợ gối đầu và tín dụng thương mại rủi ro cao.

4. Điểm bất cập lớn nhất của Nghị định 36/2014/NĐ-CP đối với doanh nghiệp xuất khẩu là gì?
Nghị định áp đặt tiêu chuẩn kỹ thuật cứng nhắc về tỷ lệ mạ băng tối đa 10% và độ ẩm 83% mà không căn cứ vào nhu cầu thực tế của từng phân khúc thị trường nhập khẩu, đồng thời phát sinh phí thẩm định hợp đồng 100.000 đồng/container gây tốn kém thời gian và chi phí cho doanh nghiệp.

5. Mô hình liên kết dọc mang lại lợi ích cụ thể gì cho chuỗi giá trị cá tra ĐBSCL?
Mô hình liên kết dọc giữa người nuôi, doanh nghiệp chế biến và ngân hàng giúp chuẩn hóa chất lượng nguyên liệu đầu vào, đảm bảo đầu ra ổn định với mức giá có lãi cho nông dân, đồng thời giúp ngân hàng quản lý dòng tiền minh bạch qua chuyển khoản, hạn chế nợ xấu.

Kết luận

• Cụm ngành cá tra ĐBSCL là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp hơn 1,72 tỷ USD xuất khẩu nhưng đang đối mặt với nguy cơ suy giảm năng suất nghiêm trọng.
• Điểm nghẽn lớn nhất của cụm ngành nằm ở chi phí thức ăn chiếm 86%, nguồn vốn vay ngân hàng chỉ đáp ứng 10% nhu cầu và hạ tầng logistics nội địa còn nhiều hạn chế.
• Sự thiếu gắn kết giữa các doanh nghiệp dẫn đến cạnh tranh hạ giá tiêu cực, làm tổn hại đến chất lượng và hình ảnh thương hiệu quốc gia trên thị trường quốc tế.
• Khung khổ pháp lý, đặc biệt là các điều khoản kỹ thuật trong Nghị định 36/2014/NĐ-CP, cần được sửa đổi dựa trên cơ sở tham vấn chặt chẽ với cộng đồng doanh nghiệp.
• Lộ trình giai đoạn 2016–2020 đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ từ Bộ Nông nghiệp, Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng hệ thống ngân hàng nhằm chuyển dịch toàn diện sang mô hình liên kết chuỗi giá trị khép kín.

Các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động phối hợp thực hiện ngay các giải pháp quy hoạch và tái cấu trúc chuỗi giá trị cá tra nhằm bảo vệ vị thế dẫn đầu bền vững của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------------------------------- PHẠM THỊ NGỌC ANH PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỤM NGÀNH CÁ TRA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƢƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------------------------------- PHẠM THỊ NGỌC ANH PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỤM NGÀNH CÁ TRA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG Mã ngành chính sách công: 60340402 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS.

Vũ Thành Tự Anh TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] i LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, các Quý Thầy Cô giảng viên và trợ giảng đã trang bị kiến thức và tạo điều kiện thuận lợi nhất trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn này. Tôi xin chân thành cám ơn Thạc sĩ Lê Thị Quỳnh Trâm và Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa đã giúp tôi trong quá trình tƣ duy và phân tích những vấn đề cụ thể liên quan đến đề tài tạo nền tảng quan trọng trong việc hình thành đề tài nghiên cứu. Với lòng kính trọng và biết ơn, tôi xin đƣợc bày tỏ lời cảm ơn đến Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh đã khuyến khích, chỉ dẫn tận tình và đƣa ra những lời khuyên quan trọng trong việc tổng hợp thông tin, phƣơng pháp và tƣ duy phân tích trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu giúp tôi hoàn thiện nghiên cứu này.

Xin chân thành cảm ơn các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp đã hợp tác chia sẻ thông tin và cung cấp cho tôi nhiều nguồn tƣ liệu và tài liệu hữu ích để phục vụ cho đề tài nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin gửi lòng tri ân sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã động viên và hỗ trợ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này hoàn toàn do tôi thực hiện. Các trích dẫn và số liệu sử dụng trong luận văn đều đƣợc dẫn nguồn và có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi.

Luận văn này không nhất thiết phản ánh quan điểm của Trƣờng Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh hay Chƣơng trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2016 Ngƣời thực hiện Phạm Thị Ngọc Anh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iii MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN. i LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT.

iv DANH MỤC HÌNH. vi CHƢƠNG 1. 1 BỐI CẢNH VÀ MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU. Bối cảnh ngành cá tra Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL).

Câu hỏi nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. 4 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ.

4 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC. Cụm ngành và xác định phạm vi cấu trúc cụm ngành. Khung phân tích mô hình kim cƣơng của Micheal Porter. Tổng quan các nghiên cứu trƣớc.

8 PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH. 8 CỤM NGÀNH CÁ TRA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG. Cụm ngành cá tra đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Phân tích bốn yếu tố tác động đến năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá tra ĐBSCL theo mô hình kim cƣơng của Micheal Porter.

Các điều kiện nhân tố sản xuất. Các điều kiện cầu. Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp. Các ngành công nghiệp hỗ trợ và các tổ chức có liên quan.

39 KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH. Gợi ý chính sách. 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 43 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Tiếng Việt Tiếng Anh Bộ Nông nghiệp và Phát triển Ministry of Agriculture and Rural Bộ NN&PTNT Nông thôn Development Ministry of Natural Resource and Bộ TN&MT Bộ Tài nguyên – Môi trƣờng Enviroment Unites States Department of DOC Bộ Thƣơng mại Hoa Kỳ Commerce ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long Mekong Delta EU Châu Âu Europe Cục quản lý chất lƣợng nông lâm National Agro Forestry Fisheries NAFIQAD sản và thủy sản Quality Assurance Department NĐ 36 Nghị định 36 NLCT Năng lực cạnh tranh Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy Vietnam Research Institute for RIA 2 sản 2 Agriculture Dự án phát triển nuôi trồng thủy Sustaining Ethical Aquaculture SEAT sản theo chuẩn thƣơng mại Trade Sở Nông nghiệp và Phát triển Department of Agriculture and Sở NN & PTNT Nông thôn Rural Development VPA Hiệp hội cá tra Việt Nam Vietnam Pangasius Association Hiệp hội chế biến và xuất khẩu Vietnam Association of Seafood VASEP thủy sản Việt Nam Exporters and Producers LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] v DANH MỤC HÌNH Hình 2-1.

Các nguồn gốc của lợi thế cạnh tranh địa phƣơng. Thị phần và thay đổi thị phần của một số cụm ngành xuất khẩu của Việt Nam so với thế giới năm 2014. Diện tích và năng suất cá tra các tỉnh ĐBSCL giai đoạn 2000–2014. Chuỗi cung ứng ngành hàng cá tra.

Sơ đồ cụm ngành cá tra tại ĐBSCL. Bản đồ phân bổ vùng nuôi cá tra. Sơ đồ vị trí xây dựng cầu Cao Lãnh và Vàm Cống – Hai cây cầu lớn nhất thuộc dự án kết nối các trung tâm ĐBSCL. Cơ cấu chi phí sản xuất cá tra nguyên liệu vùng ĐBSCL năm 2010.

Thị phần các công ty sản xuất thức ăn cá tra thƣơng mại. Sản lƣợng nuôi trồng và xuất khẩu cá tra qua các năm. Sơ đồ chuỗi giá trị cá tra ở ĐBSCL. Cơ cấu thị trƣờng nhập khẩu cá tra của Việt Nam từ 2011-2015.

Giá xuất khẩu trung bình của cá tra đông lạnh từ năm 2000-2012. Vị trí các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra 2015. Đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành cá tra ĐBSCL bằng mô hình kim cƣơng của Michael Porter. 38 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vi TÓM TẮT Cá tra Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là sản phẩm xuất khẩu chiến lƣợc của Việt Nam với tiêu chuẩn chất lƣợng cao, giá cả cạnh tranh.

Năm 2014, chỉ riêng ngành cá tra đóng góp 22,56% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nƣớc, đạt khoảng 1. Mặc dù vậy, sự phát triển của ngành gặp phải nhiều khó khăn nhƣ vụ kiện chống bán phá, rào cản kỹ thuật bị áp đặt khắt khe, cạnh tranh xuống đáy. Kể từ năm 2012 đến nay diện tích và sản lƣợng nuôi trồng giảm cho thấy năng suất ngành giảm và chƣa có dấu hiệu tăng trở lại. Những khó khăn đã cho thấy ngành cá tra tồn tại những điểm yếu về năng lực cạnh tranh không thể tự giải quyết mà cần có sự can thiệp của nhà nƣớc để tồn tại và phát triển.

Mặc dù vậy, khi nghị định 36/2014/NĐ-CP về nuôi, chế biến và xuất khẩu sản phẩm cá tra của chính phủ ra đời vấn đề của ngành vẫn chƣa đƣợc giải quyết triệt để. Luận văn đánh giá và xác định vấn đề then chốt trong thực trạng năng lực cạnh tranh của cụm ngành nhằm đề xuất giải pháp thích hợp nhất giúp tháo gỡ những khó khăn. Đề tài chủ yếu dựa trên Lý thuyết phân tích cụm ngành để nhận dạng cụm ngành cá tra ĐBSCL. Sau đó, tác giả tổng hợp các dữ liệu thứ cấp và thực hiện phân tích các yếu tố tại bốn đỉnh của mô hình kim cương phát triển bởi Micheal Porter1 để tìm ra vấn đề then chốt về năng lực cạnh tranh mà cụm ngành đang gặp phải.

Kết quả nghiên cứu cho thấy ngành nuôi trồng, chế biến và xuất khẩu cá tra ĐBSCL xuất hiện dựa vào ƣu đãi của điều kiện tự nhiên. Nhờ nắm bắt đƣợc nhu cầu rất lớn của thị trƣờng thế giới, biết tận dụng điều kiện tự nhiên, nguồn lao động giá thấp và dễ đào tạo cộng thêm sự hỗ trợ của chính phủ và các ngành có liên quan mà cụm ngành dần đƣợc hình thành và ngày càng phát triển. Do nhu cầu rất lớn của hai thị trƣờng chính là Mỹ và EU đặt ra nhu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe tại hai thị trƣờng này cộng hƣởng với mức độ cạnh tranh cao trong và ngoài nƣớc đã tạo áp lực giúp ngành cải thiện rất nhanh về chất lƣợng sản phẩm. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu cụm ngành cá tra cũng cho thấy cụm ngành còn tồn tại những điểm yếu đã và đang trở thành lực cản đối với sự phát triển.

Một là, sự phụ thuộc lớn vào lợi thế tự nhiên và nguồn lao động giá thấp trong tương lai sẽ trở thành điểm yếu cản trở phát triển. Bởi vì hiện nay nguồn tài nguyên nƣớc của ĐBSCL 1 Competitiveness in the Food Industry, Porter 1990, p.127 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vii đang đứng trƣớc thách thức biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trƣờng và việc xây dựng các đập thủy điện trên dòng chính sông Mekong. Không những vậy, ngành còn đứng trƣớc thách thức gia tăng chi phí lao động do thiếu hụt nguồn lao động giá rẻ, thiếu kĩ năng khi phải cạnh tranh nguồn lao động với các ngành kinh tế khác trong bối cảnh Việt Nam bƣớc qua thời kì “dân số vàng”. Hai là, sự phát triển của các yếu tố đầu vào cũng là yếu tố hỗ trợ cụm ngành không đáp ứng kịp thời nhu cầu tăng trưởng và mở rộng cụm ngành.

Trong hơn 15 năm qua, khi mà cụm ngành phát triển với tốc độ rất nhanh thì cơ sở hạ tầng logistic và nguồn vốn tín dụng đều chậm phát triển về số lƣợng và chất lƣợng. Tình trạng này là nguyên nhân của việc phát sinh chi phí cho doanh nghiệp, tạo động cơ cho những hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Ba là, vấn đề cố hữu của nhiều ngành sản xuất tại Việt Nam là liên kết rời rạc sẽ là lực cản rất lớn cho sự phát triển. Trong bối cảnh cạnh tranh độc quyền, việc các doanh nghiệp hành động vì lợi ích riêng có thể dẫn đến nguy cơ phá hủy cụm ngành.

Cần hơn nữa sự liên kết trong xây dựng chiến lƣợc, quản lý, thực hiện của các cơ quan có liên quan, các hiệp hội, các ngân hàng, các doanh nghiệp và hộ nuôi. Bốn là, một số nội dung trong Nghị định 36 (NĐ 36) của chính phủ chưa đúng và chưa hiệu quả. NĐ 36 mặc dù có mục tiêu tốt nhƣng quá trình xây dựng lại thiếu bài bản, thiếu đánh giá và quan trọng nhất là thiếu sự tham gia của doanh nghiệp.