CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CHI THƯỜNG XUYÊN NSNN 1. Ngân sách Nhà nước và chi ngân sách Nhà nước a. Khái niệm Ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nƣớc là một phạm trù rất rộng và bao quát, vừa liên quan đến lĩnh vực kinh tế, vừa liên quan đến góc độ quản lý nhà nƣớc.
Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nƣớc gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phƣơng thức sản xuất của cộng đồng và nhà nƣớc của từng cộng đồng. Nói cách khác, sự ra đời của nhà nƣớc, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của ngân sách nhà nƣớc. Hiện nay, có rất nhiều ý kiến khác nhau về định nghĩa Ngân sách nhà nƣớc, nhƣng thể hiện rõ nhất và đầy đủ nhất về bản chất của ngân sách nhà nƣớc là định nghĩa trên hai phƣơng diện kinh tế và pháp lý. Theo phương diện kinh tế: Trƣớc hết là một khái niệm thuộc phạm trù kinh tế học hay hẹp hơn là tài chính học.
Theo đó, ngân sách nhà nƣớc là bảng dự toán về các khoản thu và các khoản chi tiền tệ của một quốc gia, đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyêt định thực hiện trong một khoảng thời hạn nhất định, thƣờng là một năm. Nhƣ vậy, có thể hiểu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ chung của Nhà nƣớc khi Nhà nƣớc tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của mình trên cơ sở luật định. 10 Theo phương diện pháp lý: Ngân sách nhà nƣớc đƣợc hiểu là một đạo luật đặc biệt của mỗi quốc gia, do quốc hội ban hành và chính phủ thực hiện trong một thời hạn xác định. Nhƣng khác với những đạo luật thông thƣờng, Ngân sách nhà nƣớc đƣợc cơ quan lập pháp tạo ra theo trình tự, thủ tục riêng và hiệu lực thi hành của đạo luật này đƣợc xác định rõ ràng là một năm.
Theo khoản 14, Điều 4 Luật NSNN số 83/2015/QH13 đƣợc Quốc hội khoá XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25/6/2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Ngân sách nhà nƣớc bao gồm ngân sách trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng. Ngân sách trung ƣơng là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ƣơng. Ngân sách địa phƣơng bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân.
Chi ngân sách Nhà nước Chi ngân sách Nhà nƣớc là việc phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nƣớc nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định. Chi ngân sách Nhà nƣớc là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã đƣợc tập trung vào ngân sách nhà nƣớc và đƣa chúng đến mục đích sử dụng. Do đó, chi ngân sách nhà nƣớc là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hƣớng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nƣớc. Chi thường xuyên NSNN Chi thƣờng xuyên là nhiệm vụ chi của ngân sách Nhà nƣớc nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thƣờng 11 xuyên của Nhà nƣớc về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Chi thƣờng xuyên bao gồm các khoản chi: - Chi về chủ quyền quốc gia: là các chi phí mà các cơ quan Nhà nƣớc cần phải thực hiện để bảo vệ chủ quyền quốc gia, nhất là trên các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao, thông tin đại chúng - Chi cho những việc liên quan đến sự điều hành và duy trì hoạt động của các cơ quan Nhà nƣớc để thực hiện đƣợc những nhiệm vụ đƣợc giao. - Chi cho sự can thiệp của Nhà nƣớc vào các hoạt động kinh tế, văn hoá, xã hội để cải thiện đời sống nhân dân nhƣ: Trợ cấp cho các cơ quan Nhà nƣớc để thực hiện các hoạt động sự nghiệp, trợ cấp cho các đối tƣợng chính sách xã hội, hỗ trợ quỹ bảo hiểm xã hội, trả lãi, nợ của Chính phủ. Đặc iểm chi thường xuyên NSNN - Nguồn lực tài chính trang trải cho các khoản chi thƣờng xuyên đƣợc phân bố tƣơng đối đều giữa các quý trong năm, giữa các tháng trong quý, giữa các năm trong kỳ kế hoạch và có tính ổn định cao. Từ đó có thể thấy rằng, chi thƣờng xuyên NSNN có ảnh hƣởng rất quan trọng đến đời sống kinh tế - xã hội của một quốc gia.
- Việc sử dụng kinh phí thƣờng xuyên chủ yếu chi cho con ngƣời, sự việc nên nó không làm tăng thêm tài sản hữu hình của quốc gia. - Hiệu quả của chi thƣờng xuyên không thể đánh giá, xác định cụ thể nhƣ chi cho đầu tƣ phát triển. Hiệu quả của nó không chỉ đơn thuần về mặt kinh tế mà đƣợc thể hiện qua sự ổn định chính trị-xã hội từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nƣớc. Phân loại chi thường xuyên NSNN Căn cứ vào tính chất sử dụng các khoản chi, chi NSNN đƣợc phân chia thành các khoản chi thƣờng xuyên và chi đầu tƣ phát triển, trong đó các khoản chi thƣờng xuyên bao gồm: 12 + Chi cho quốc phòng, an ninh và trật tự, an toàn xã hội: bao gồm chi đảm bảo đời sống vật chất, tinh thần, chính sách cho lực lƣợng vũ trang; chi trang bị cơ sở vật chất, kỹ thuật; chi đào tạo, huấn luyện và nghiên cứu khoa học kỹ thuật; các khoản chi khác thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng.
Những khoản chi này đƣợc thực hiện nhằm đảm bảo sự toàn vẹn lãnh thổ, đảm bảo trật tự an toàn xã hội góp phần nâng cao hiệu quả của hoạt động kinh tế, xã hội. + Chi cho sự nghiệp giáo dục - đào tạo và dạy nghề: gồm các nội dung chi cho giáo dục phổ thông, phổ thông dân tộc nội trú; chi về đào tạo sau đại học, đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, đào tạo nghề và các hình thức đào tạo, bồi dƣỡng khác. Trong điều kiện phát triển của đất nƣớc ngày càng cao, việc đầu tƣ cho giáo dục đƣợc xem là một trong những nội dung chi quan trọng gắn liền với việc nâng cao dân trí, đào tạo nguồn nhân lực, gắn liền với tiến bộ khoa học kỹ thuật, phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội. + Chi cho sự nghiệp khoa học và công nghệ: bao gồm chi cho mạng lƣới các cơ quan nghiên cứu khoa học và công nghệ nhƣ các trung tâm nghiên cứu khoa học, các phân viện khoa học và công nghệ.
Với một đất nƣớc đang trên đà phát triển thì việc để tiếp cận với nền khoa học và công nghệ tiên tiến của thế giới, ứng dụng cho mục tiêu phát triển kinh tế là hết sức cần thiết. + Chi cho sự nghiệp y tế, dân số và gia đình: Nội dung chi cho sự nghiệp y tế bao gồm: chi phòng bệnh, chữa bệnh, chi cho các chƣơng trình trọng điểm của ngành y tế và các khoản chi sự nghiệp y tế khác. Bên cạnh nguồn kinh phí của NSNN còn huy động thêm từ nhiều nguồn thu khác nhƣ: viện phí, bảo hiểm y tế… nhằm tăng cƣờng cơ sở vật chất, kỹ thuật cho các cơ sở y tế, nâng cao chất lƣợng hoạt động khám, chữa bệnh cho nhân dân. + Chi cho sự nghiệp văn hóa thông tin; sự nghiệp phát thanh, truyền hình, thông tấn; sự nghiệp thể dục thể thao: Đây là lĩnh vực hoạt động phong phú, đa dạng.
Mục tiêu chi của lĩnh vực này nhằm nâng cao tri thức, giúp cho 13 mọi tầng lớp nhân dân tiếp cận đƣợc nền văn hóa đất nƣớc, phát huy bản sắc dân tộc và phát triển khả năng của mỗi ngƣời. + Chi cho các hoạt động về kinh tế: bao gồm chi lƣơng và phụ cấp lƣơng; chi mua sắm nguyên vật liệu, mua sắm, sửa chữa duy tu các phƣơng tiện làm việc trong các đơn vị sự nghiệp… Các hoạt động kinh tế rất đa dạng nhƣ hoạt động khảo sát, thăm dò; hoạt động thúc đẩy ứng dụng khoa học kỹ thuật; hoạt động nông lâm nghiệp, thuỷ lợi, công cộng… Mục đích của việc chi cho sự nghiệp kinh tế là nhằm phục vụ cho yêu cầu hoạch định và phát triển kinh tế của đất nƣớc nên cần phải có sự tài trợ của Nhà nƣớc để tạo điều kiện vật chất cho các đơn vị sự nghiệp kinh tế hoạt động có hiệu quả. + Chi cho hoạt động của các cơ quan tổ chức chính trị và các tổ chức chính trị - xã hội; hỗ trợ hoạt động cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp theo quy định của pháp luật; chi bảo đảm xã hội, bao gồm cả chi hỗ trợ thực hiện các chính sách xã hội theo quy định của pháp luật: các khoản chi này nhằm đảm bảo sự hoạt động của hệ thống các cơ quan quản lý Nhà nƣớc từ Trung ƣơng đến Địa phƣơng, tổ chức Đảng và các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội. Vai trò của chi thường xuyên NSNN Thứ nhất, chi thƣờng xuyên có tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc về quản lý kinh tế, xã hội, là một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định đến chất lƣợng, hiệu quả của bộ máy quản lý Nhà nƣớc.
Thực hiện tốt nhiệm vụ chi thƣờng xuyên còn có ý nghĩa rất quan trọng trong việc phân phối và sử dụng có hiệu quả nguồn lực tài chính của đất nƣớc, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng. Thứ hai, chi thƣờng xuyên là công cụ để Nhà nƣớc thực hiện mục tiêu ổn định và điều chỉnh thu nhập, hỗ trợ ngƣời nghèo, gia đình chính sách, thực hiện các chính sách xã hội… góp phần thực hiện mục tiêu công bằng xã hội.