Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH HIỆU QUẢ KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 1. Hiệu quả kinh doanh và các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh 1. Khái niệm hiệu quả kinh doanh Mối quan tâm hàng đầu của mỗi doanh nghiệp khi tham gia quá trình sản xuất kinh doanh là nâng cao hiệu quả kinh doanh. Nâng cao hiệu quả kinh doanh cũng là vấn đề bao trùm và xuyên suốt mọi hoạt động kinh doanh, thể hiện chất lượng của toàn bộ công tác quản lý kinh tế; bởi vì suy cho cùng, quản lý kinh tế là để đảm bảo tạo ra kết quả và hiệu quả cao nhất của mọi quá trình, mọi giai đoạn, mọi hoạt động kinh doanh.
Trong điều kiện kinh tế ngày càng phát triển, cùng với quá trình hội nhập kinh tế, một doanh nghiệp muốn tồn tại và vươn lên thì trước hết kinh doanh phải mang lại hiệu quả cao. Vì thế, đối với các doanh nghiệp, hiệu quả kinh doanh không chỉ là thước đo chất lượng phản ánh trình độ tổ chức, quản lý kinh doanh mà còn là vấn đề sống còn. Có rất nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả kinh doanh, tùy thuộc vào lĩnh vực và góc độ nghiên cứu mà quan điểm về hiệu quả kinh doanh của các nhà nghiên cứu cũng có những sự khác biệt nhất định. Cụ thể là: - Theo quan điểm của Paul Samelson - một đại diện tiêu biểu cho học thuyết hiện đại cho rằng: “Hiệu quả kinh doanh là sử dụng một cách hữu hiệu nhất các nguồn lực của nền kinh tế để thỏa mãn nhu cầu mong muốn của con người” [6].
Quan điểm của ông nói lên hiệu quả kinh doanh chính là cách mà con người sử dụng một cách hiệu quả nhất các nguồn lực của nền kinh tế để thỏa mãn những nhu cầu và mong muốn của họ, tuy nhiên cách thức sử dụng nguồn lực như thế nào thì được xem là hữu hiệu nhất vẫn còn mang tính trừu tượng, quan điểm của ông vẫn chưa nêu lên được mối quan hệ vận động tương quan giữa các nguồn lực đầu vào và các yếu tố đầu ra. 7 - Theo quan điểm của GS.TS Ngô Đình Giao thì cho rằng: “Hiệu quả kinh doanh là tiêu chuẩn cao nhất của mọi sự lựa chọn cho các doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà Nước” [13]. Theo quan điểm trên, mục đích cuối cùng của các doanh nghiệp là hướng đến tối đa hóa lợi nhuận, do đó trong nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước thì việc lựa chọn cách quản lý để có hiệu quả kinh doanh cao nhất sẽ dẫn đến hoạt động kinh doanh đạt hiệu quả cao nhất. Quan điểm trên chưa nêu lên được vai trò của hiệu quả kinh doanh trong nền kinh tế thị trường hiện đại.
- Theo quan điểm của GS Đỗ Hoàng Toàn (1994): "Hiệu quả kinh doanh là chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp để lựa chọn các phương án hoặc các quyết định trong quá trình hoạt động thực tiễn ở mọi lĩnh vực kinh doanh và tại mọi thời điểm. Bất kỳ các quyết định cần đạt được phương án tốt nhất trong điều kiện cho phép, giải pháp thực hiện có tính cân nhắc, tính toán chính xác phù hợp với sự tất yếu của quy luật khách quan trong từng điều kiện cụ thể" [17]. Theo quan điểm này, hiệu quả kinh doanh được xem như một chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp để ra quyết định. Mà mục tiêu của nhà đầu tư luôn là tối đa hóa lợi nhuận nên các phương án, các quyết định phải được lựa chọn trong quá trình hoạt động thực tiễn tại mọi thời điểm một cách phù hợp và cân nhắc để đạt hiệu quả kinh doanh cao nhất.
Tuy quan điểm trên rất chặt chẽ và phù hợp với sự tất yếu của các quy luật khách quan nhưng nó chỉ nêu lên những chỉ tiêu kinh tế - xã hội tổng hợp, chưa nêu lên được những ưu thế hay khuyết điểm của các chỉ tiêu khác nhau trong nền kinh tế làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh. Hiệu quả kinh doanh là một đại lượng so sánh: So sánh giữa đầu vào và đầu ra, so sánh giữa chi phí kinh doanh bỏ ra và kết quả kinh doanh thu được. Đứng trên góc độ xã hội, chi phí xem xét phải là chi phí xã hội, do có sự kết hợp của các yếu tố lao động, tư liệu lao động và đối tượng lao động theo một tương quan cả về lượng và chất trong quá trình kinh doanh để tạo ra sản phẩm đủ tiêu chuẩn cho tiêu dùng. Cũng như vậy, kết quả thu được phải là một kết quả tốt, kết quả có ích.
Ở tầm vĩ mô, hiệu quả kinh doanh phản ánh đồng thời các mặt của quá trình sản xuất kinh 8 doanh như: Kết quả kinh doanh, trình độ sản xuất tổ chức sản xuất và quản lý, trình độ sử dụng của yếu tố đầu vào, đồng thời nó yêu cầu sự phát triển của doanh nghiệp theo chiều sâu. Nó là thước đo ngày càng trở nên quan trọng của sự tăng trưởng kinh tế và là chỗ dựa cơ bản để đánh giá việc thực hiện mục tiêu kinh tế của doanh nghiệp trong từng thời kỳ. Sự phát triển tất yếu đó đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao hiệu quả kinh doanh, đây là mục tiêu cơ bản nhất của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp phải được xem xét một cách toàn diện, cả về mặt thời gian và không gian trong mối quan hệ với hiệu quả chung của toàn bộ nền kinh tế quốc dân.
Hiệu quả đó bao gồm cả hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội. Hiệu quả kinh tế là một phạm trù kinh tế phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực (nhân lực, tài lực, vật lực, tiền vốn) để đạt được mục tiêu xác định. Còn hiệu quả xã hội phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực nhằm đạt được các mục tiêu xã hội nhất định. Các mục tiêu xã hội thường thấy là: Giải quyết công ăn việc làm trong phạm vi toàn xã hội hoặc từng khu vực kinh tế ; giảm số người thất nghiệp; nâng cao trình độ và đời sống văn hóa, tinh thần cho người lao động, đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động, nâng cao mức sống cho các tầng lớp nhân dân trên cơ sở giải quyết tốt các quan hệ trong phân phối, đảm bảo và nâng cao sức khỏe; đảm bảo vệ sinh môi trường;… Xét về mặt thời gian, hiệu quả mà doanh nghiệp đạt được trong từng giai đoạn, từng thời kỳ, từng kỳ kinh doanh không được làm giảm sút hiệu quả của các giai đoạn, các thời kỳ và các kỳ kinh doanh tiếp theo.
Điều đó đòi hỏi bản thân doanh nghiệp không vì những lợi ích trước mắt mà quên đi những lợi ích lâu dài. Trong thực tế kinh doanh, điều này rất dễ xảy ra khi con người khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên, môi trường và cả nguồn lao động. Không thể coi việc giảm chi để tăng thu nhập là có hiệu quả được khi việc giảm chi tiến hành một cách tùy tiện, thiếu cân nhắc, không xét đến các chi phí cải tạo môi trường tự nhiên, cải tạo đất đai, bảo đảm cân bằng sinh thái, đổi mới kỹ thuật, nâng cao trình độ người lao động,… Tương tự như vậy, không thể coi là có hiệu quả lâu dài được khi doanh nghiệp xóa bỏ hay vi phạm hợp đồng với một khách hàng truyền thống, tín nhiệm 9 để chạy theo một hợp đồng khác mang nhiều lợi nhuận tức thời nhưng không ổn định,… Xét về mặt không gian, hiệu quả kinh doanh chỉ có thể coi là đạt được một cách toàn diện khi toàn bộ hoạt động của các bộ phận, các phân xưởng,…mang lại hiệu quả, không làm ảnh hưởng đến hiệu quả chung. Mỗi hiệu quả tính được từ một giải pháp kinh tế, tổ chức, kỹ thuật hay hoạt động nào đó trong từng đơn vị nội bộ hay toàn đơn vị nếu không làm tổn hại đến hiệu quả chung thì mới được coi là hiệu quả thực sự, mới trở thành mục tiêu phấn đấu và tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.
Từ những quan điểm và phân tích trên, tác giả cho rằng: Hiệu quả kinh doanh là một phạm trù kinh tế, phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực sẵn có của doanh nghiệp để đạt được kết quả cao nhất trong kinh doanh với chi phí thấp nhất. Như vậy, bản chất của hiệu quả kinh doanh là nâng cao năng suất lao động xã hội và tiết kiệm lao động xã hội. Đây là hai mặt có mối quan hệ mật thiết của vấn đề hiệu quả kinh doanh. Chính việc khan hiếm nguồn lực và việc sử dụng chúng có tính chất cạnh tranh nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng của xã hội, đặt ra yêu cầu khai thác, tận dụng triệt để và tiết kiệm các nguồn lực.
Để đạt mục tiêu kinh doanh, các doanh nghiệp buộc phải chú trọng các điều kiện nội tại, phát huy năng lực, hiệu lực của các yếu tố sản xuất và tiết kiệm mọi chi phí. Do vậy, yêu cầu của việc nâng cao hiệu quả kinh doanh là phải đạt kết quả tối đa với chi phí tối thiểu, hay là phải đạt kết quả nhất định với chi phí tối thiểu. Sự vận động đa dạng, phức tạp của cơ chế thị trường dẫn đến sự cạnh tranh gay gắt giữa các doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy sự tiến bộ của các doanh nghiệp cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Do vậy, để tồn tại và phát triển doanh nghiệp phải xác định cho mình phương thức hoạt động riêng, xây dựng các phương án kinh doanh phù hợp và có hiệu quả.
Việc nâng cao hiệu quả kinh doanh là vô cùng quan trọng trong cơ chế thị trường. Mục tiêu bao trùm lâu dài của kinh doanh là tạo ra lợi nhuận, tối đa hóa lợi nhuận. Muốn vậy, doanh nghiệp phải sử dụng các nguồn lực xã hội nhất định. Doanh nghiệp càng tiết kiệm sử dụng các nguồn lực này bao nhiêu 10 sẽ càng có cơ hội để thu được nhiều lợi nhuận bấy nhiêu.
Hiệu quả kinh doanh là phạm trù phản ánh tính tương đối của việc sử dụng tiết kiệm của các nguồn lực xã hội nên là điều kiện để thực hiện mục tiêu bao trùm, lâu dài của doanh nghiệp. Hiệu quả kinh doanh càng cao càng phản ánh doanh nghiệp đã sử dụng tiết kiệm các nguồn lực sản xuất. Chính việc nâng cao hiệu quả kinh doanh là con đường nâng cao sức cạnh tranh và khả năng tồn tại, phát triển của mỗi doanh nghiệp.