CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm có liên quan 1. Khái niệm về chất lượng cuộc sống - Chất lượng cuộc sống trong tiếng Anh là "Quality of life". Nó được coi như một chỉ số thể hiện mức độ hạnh phúc của con người khi được thỏa mãn cả về đời sống vật chất cũng như tinh thần.
Mở rộng ra một quốc gia, chất lượng cuộc sống thấp chứng tỏ nước đó cần cải thiện và nâng cao, từ kinh tế tới chính trị, an ninh, môi trường hay các giá trị văn hóa. Theo như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2014) quan niệm: “Chất lượng cuộc sống là nhận thức mà cá nhân có được trong đời sống của mình, trong bối cảnh văn hóa và hệ thống giá trị mà cá nhân sống, trong mối tương tác với những mục tiêu, những mong muốn, những chuẩn mực, và những mối quan tâm. Đó là một khái niệm rộng phụ thuộc vào hệ thống phức hợp của trạng thái sức khỏe thể chất, trạng thái tâm lý hay mức độ độc lập, những mối quan hệ xã hội và môi trường sống của mỗi cá nhân”. Trong đó: + Thứ nhất là yếu tố Thể chất, là chỉ chất lượng thân thể con người (bao gồm da, cơ, xương, khớp và cả lục phủ, ngũ tạng, ngũ quan).
Thể chất là những đặc trưng về hình thái và chức năng của cơ thể được hình thành và phát triển do bẩm sinh di truyền và do điều kiện sống (bao gồm cả dinh dưỡng, lao động và tập luyện). Thể chất tốt là nền tảng cho sức khỏe tốt, bởi lẽ cơ thể khỏe mạnh thì đẩy lùi bệnh tật (nhân cường thì tật nhược). Thể chất tốt là chất lượng cuộc sống được nâng lên. + Thứ hai là yếu tố tinh thần ở mỗi con người.
Mọi thành tựu trong cuộc sống đều được xây dựng bằng sự nỗ lực của bản thân. Thành tựu không chỉ là kết quả của sức lao động, sự đam mê và may mắn, mà còn là sản phẩm của sự lạc quan, tin tưởng, của nghị lực sống, của ý chí không bao giờ chịu khuất phục, sẵn sàng vượt qua mọi gian khổ, nhằm tạo ra những giá trị hữu ích cho bản thân, gia đình và cộng đồng. Nhân phẩm con người còn quý giá hơn cả tiền tài và danh vọng, xây dựng và giữ gìn được giá trị nhân phẩm tốt sẽ tạo ra sinh khí tinh thần và làm cho đậm đà thêm chất lượng cuộc sống. Có tinh thần thoải mái, lạc quan là đã tiếp thêm sức khỏe và là nền tảng làm cho chất lượng cuộc sống được nâng lên.
+ Thứ ba là yếu tố xã hội. Xã hội phát triển, con người có việc làm, thu nhập ổn định, phù hợp cho mỗi người, sẽ tác động trực tiếp đến cả tinh thần và thể chất. Xã 9 hội có nền tảng pháp luật nghiêm minh, tạo sự bình an cho nhân dân thì quyền con người sẽ được bảo vệ, tinh thần được nâng cao, thể chất được ổn định, chất lượng cuộc sống sẽ được bảo đảm. Phúc lợi xã hội, như học hành, khám chữa bệnh, nghỉ ngơi, du lịch, dưỡng lão.
mà được bảo đảm ổn định và nâng cao chất lượng, tất nhiên sẽ nâng cao sức khỏe và chất lượng cuộc sống. - Theo Các Mác và Ph. Ăngghen: Chất lượng cuộc sống là phải giải phóng con người khỏi áp bức bóc lột, đảm bảo cho con người thực sự sống trong hòa bình và hạnh phúc. Theo quan điểm Mác xít: Nếu mặt số lượng của lối sống chủ yếu thể hiện ở hệ thống chỉ tiêu về phúc lợi vật chất thì Chất lượng cuộc sống hoặc nói đúng hơn mặt chất lượng của lối sống trước hết thể hiện ở trình độ tự do xã hội và ở những điều kiện phát triển của cá nhân ở những giá trị tinh thần và văn hóa của nó.Như vậy, chúng ta có thể hiểu “Chất lượng cuộc sống là thước đo về phúc lợi vật chất và giá trị tinh thần, được dùng để đánh giá mức độ sự sảng khoái, hài lòng về thể chất, tâm thần và xã hội.
Trong thời đại ngày nay, việc không ngừng nâng cao Chất lượng cuộc sống cho con người là một nỗ lực của các quốc gia, xã hội và cả công đồng Quốc tế”. - Liên Hiệp Quốc cũng đưa ra chỉ tiêu để đánh giá Chất lượng cuộc sống của con người bao gồm cả thu nhập quốc dân bình quân đầu người, thành tựu y tế xã hội và trình độ văn hóa, giáo dục. Tổng hợp lại là chỉ số phát triển con người (viết tắt HDI). Giá trị của HDI sẽ từ 0,00 đến 1.
Nước nào có HDI lớn hơn chứng tỏ sự phát triển con người cao hơn. Chỉ tiêu HDI sẽ thể hiện toàn diện và đầy đủ hơn về sự phát triển, trình độ văn minh của một quốc gia, trên cơ sở đó cho phép nhìn nhận các nước giàu, nghèo tương đối chính xác và khách quan hơn. Ngoài ra còn có thể kể đến tiêu chí như thu nhập bình quân đầu người theo sức mua tương đương (PPP) để có thể đánh giá mức sống chính xác hơn. Khái niệm mức sống chủ yếu nói lên khía cạnh số lượng của đời sống.
Do vậy, khó có thể định nghĩa một cách hoàn chỉnh thế nào là Chất lượng cuộc sống, nhưng có thể định nghĩa một cách khái quát là : “Chất lượng cuộc sống là khả năng đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của con người trong hoạt động sống nhằm mục đích thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng của con người về vật chất – tinh thần”. Theo Nguyễn Hữu Nguyên (2015) trong Hội thảo khoa học: Chất lượng cuộc sống của người dân TP.HCM trong bối cảnh kinh tế hiện nay cho rằng: “Chất lượng cuộc sống là tổng hòa của nhiều yếu tố trong đời sống vật chất và tinh thần của con người, có thể phân thành 3 nhóm chính:Nhóm 1 là mức sống vật chất 10 gồm: ăn, ở, mặc, đi lại, điều kiện và cường độ lao động… Nhóm 2 là mức sống tinh thần gồm: Trật tự, an toàn xã hội, bình đẳng, công bằng xã hội, hưởng thụ văn hóa, hưởng thụ giáo dục…và Nhóm 3 là môi trường sinh thái tự nhiên gồm: khí hậu, thời tiết, mức độ ô nhiễm không khí, nguồn nước, mặt đất, tiếng ồn…”.Sharma, tác giả của cuốn sách nổi tiếng: "Dân số, tài nguyên, môi trường và chất lượng cuộc sống". thì Chất lượng cuộc sống là một khái niệm phức tạp, nó đòi hỏi sự thỏa mãn cộng đồng chung xã hội, cũng như những khả năng đáp ứng được nhu cầu cơ bản của chính bản thân xã hội. Ông đã định nghĩa: "Chất lượng cuộc sống là sự cảm giác được hài lòng (hạnh phúc) hoặc (thỏa mãn) với những nhân tố của cuộc sống, mà những nhân tố đó được coi là quan trọng nhất đối với bản thân một con người.
Thêm vào đó, chất lượng là sự cảm giác được hài lòng với những gì mà con người có được. Dù sự thỏa mãn, niềm hạnh phúc hay sự hài lòng là những nhân tố trung tâm trong định nghĩa này, nhưng chúng ta không nên xem chúng như là một sự khẳng định mang tính chất nhất thời về niềm hạnh phúc hay sự hài lòng, mà ta nên xem chúng là kết quả sau cùng trong sự cảm giác của niềm hạnh phúc. Có thể ta có cách giải tốt hơn, thì nó như là cảm giác của sự đầy đủ hay là sự trọn vẹn của cuộc sống". Định nghĩa này về Chất lượng cuộc sống của Ông đã được chấp nhận rộng rãi.
Theo đó, mức sống của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng xã hội được coi là yếu tố quan trọng để tạo ra Chất lượng cuộc sống. Các khái niệm trên cho thấy sự thống nhất cao của các quốc gia và các tổ chức quốc tế cho rằng chất lượng cuộc sống được sử dụng trong một loạt các ngữ cảnh bao gồm các lĩnh vực phát triển quốc tế, y tế, sức khỏe và thậm chí là cả về mặt chính trị. Chất lượng cuộc sống không nên nhầm lẫn với khái niệm về mức sống, mà tiêu chí là dựa chủ yếu vào thu nhập. Thay vào đó, chỉ số tiêu chuẩn về chất lượng của cuộc sống bao gồm không chỉ về thu nhập, sự giàu có và việc làm, mà còn là môi trường xã hội, môi trường sống, sức khỏe (về thể chất) và tinh thần, giáo dục, giải trí và cuộc sống riêng tư.
Ngoài ra chất lượng cuộc sống thường xuyên liên quan đến những khái niệm trừu tượng và đậm màu sắc chính trị như tự do, dân chủ, nhân quyền, dân quyền. Ngoài ra nó cũng liên quan đến chỉ số hạnh phúc, tuy nhiên, vì hạnh phúc là yếu tố mang tính chủ quan và khó để đo lường, thống kê, người ta không thể cân đong đo đếm được và không 11 nhất thiết phải là sự giàu có, tăng thu nhập mới là sự hạnh phúc, thoải mái và mức sống không nên được coi là một thước đo duy nhất của hạnh phúc. Theo tác giả, các quan điểm khác nhau cũng đưa ra những định nghĩa khác nhau về chất lượng cuộc sống. Trong đó, theo Các Mác và Ph.
Ăngghen, nó liên quan đến tự do xã hội và giá trị tinh thần, theo Liên Hiệp Quốc sử dụng chỉ số phát triển con người (HDI) để đánh giá chất lượng cuộc sống, kết hợp cả thu nhập, y tế, và văn hóa, điều này làm cho đánh giá trở nên toàn diện và đặc sắc hơn. Cuối cùng, chất lượng cuộc sống không thể được hiểu một cách đơn giản mà cần nhìn nhận toàn diện từ nhiều góc độ, đây là một khái niệm phức tạp, đòi hỏi sự đánh giá toàn diện từ cả cộng đồng xã hội và cá nhân, để tạo ra một môi trường sống lành mạnh và hạnh phúc cho mọi người. Khái niệm về sự thỏa mãn với chất lượng cuộc sống Sự thỏa mãn liên quan đến tình trạng hoặc cảm giác khi người ta cảm thấy hài lòng, tự mãn và không còn nhu cầu hoặc khao khát gì nữa. Sự thỏa mãn có thể xuất phát từ nhiều khía cạnh khác nhau, bao gồm tinh thần, cảm xúc, vật chất và xã hội có thể kể đến như: (1) Khái niệm tâm lý: Trong tâm lý học, sự thỏa mãn được coi là trạng thái tinh thần tích cực.
Carl Rogers, một nhà tâm lý học nổi tiếng, định nghĩa thỏa mãn là "một trạng thái tinh thần khi mà con người cảm nhận rằng mọi nhu cầu cơ bản của họ được đáp ứng và họ có khả năng phát triển và thực hiện tiềm năng cá nhân" (2) Khái niệm xã hội: Sự thỏa mãn xã hội liên quan đến cảm giác hài lòng về mối quan hệ, giao tiếp và tương tác xã hội.