Phân Tích Cấu Trúc Sinh Thái Cảnh Quan Huyện Ý Yên, Tỉnh Nam Định

Luận văn thạc sĩ phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định nhằm quy hoạch phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Bích Ngọc
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hoàng Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định phục vụ mục đích quy hoạch hợp lý hoạt động phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu sinh thái cảnh quan
• 1.2. Tổng quan những vấn đề lý luận trong phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan cho các mục đích thực tiễn
• 1.2.1. Khái niệm và quan điểm về phát triển bền vững
• 1.2.2. Những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề nghiên cứu lãnh thổ ở huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên – kinh tế xã hội huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định
• 3.2. Đặc điểm cảnh quan huyện Ý Yên tỉnh Nam Định
• 3.3. Đặc điểm cấu trúc cảnh quan
• 3.4. Đặc điểm chức năng cảnh quan
• 3.5. Đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích bố trí hợp lý các ngành sản xuất nông – lâm nghiệp ở huyện Ý Yên, Nam Định
• 3.6. Hiện trạng quản lý sử dụng lãnh thổ huyện Ý Yên
• 3.7. Đề xuất định hướng bố trí hợp lý các ngành sản xuất nông – lâm nghiệp cho huyện Ý Yên, Nam Định
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên

Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định là một nhiệm vụ quan trọng nhằm phục vụ cho quy hoạch phát triển kinh tế bền vững. Huyện Ý Yên có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc phát triển kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Việc hiểu rõ cấu trúc sinh thái sẽ giúp xác định các nguồn tài nguyên thiên nhiên và cách thức khai thác hợp lý, đồng thời bảo vệ môi trường.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Ý Yên

Huyện Ý Yên nằm ở vùng đồng bằng chiêm trũng, có điều kiện tự nhiên phong phú. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp và các ngành kinh tế khác. Tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên cần phải được thực hiện một cách bền vững để bảo vệ môi trường.

1.2. Vai trò của cấu trúc sinh thái trong quy hoạch

Cấu trúc sinh thái cảnh quan không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế mà còn tác động đến môi trường sống của con người. Việc phân tích cấu trúc này giúp đưa ra các quyết định hợp lý trong quy hoạch sử dụng đất và phát triển kinh tế.

II. Thách thức trong phát triển kinh tế bền vững tại huyện Ý Yên

Mặc dù huyện Ý Yên đã có những bước tiến trong phát triển kinh tế, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường đang đặt ra nhiều khó khăn cho chính quyền địa phương.

2.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến cảnh quan

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên của huyện Ý Yên. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân.

2.2. Quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường

Việc quản lý tài nguyên thiên nhiên chưa hiệu quả dẫn đến tình trạng khai thác quá mức, gây ra ô nhiễm môi trường. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên một cách bền vững.

III. Phương pháp phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan hiệu quả

Để phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc sử dụng công nghệ GIS và các phương pháp khảo sát thực địa sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy.

3.1. Sử dụng công nghệ GIS trong phân tích

Công nghệ GIS cho phép phân tích và trực quan hóa dữ liệu không gian, giúp hiểu rõ hơn về cấu trúc cảnh quan và các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế.

3.2. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là một phần quan trọng trong việc thu thập thông tin về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội. Dữ liệu thu thập được sẽ hỗ trợ cho việc phân tích và đánh giá cảnh quan.

IV. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quy hoạch phát triển

Kết quả từ việc phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan có thể được ứng dụng vào quy hoạch phát triển kinh tế bền vững. Việc này không chỉ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên mà còn bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng.

4.1. Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững

Định hướng phát triển nông nghiệp bền vững cần dựa trên các yếu tố sinh thái và kinh tế. Cần khuyến khích các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường.

4.2. Bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Bảo vệ môi trường là một phần không thể thiếu trong quy hoạch phát triển. Cần có các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho huyện Ý Yên

Phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên là một bước quan trọng trong việc quy hoạch phát triển kinh tế bền vững. Tương lai của huyện phụ thuộc vào khả năng kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của phát triển bền vững

Phát triển bền vững không chỉ là mục tiêu mà còn là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Cần có sự đồng thuận từ các bên liên quan để đạt được mục tiêu này.

5.2. Định hướng tương lai cho huyện Ý Yên

Huyện Ý Yên cần xây dựng các chiến lược phát triển dài hạn, tập trung vào việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Ý Yên thuộc tỉnh Nam Định sở hữu tổng diện tích tự nhiên 24.129,74 ha cùng quy mô dân số đạt 227.200 người vào năm 2010. Trong cơ cấu sử dụng đất của địa phương, quỹ đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 17.374,89 ha, tương đương 72,01% tổng diện tích, giữ vai trò huyết mạch trong nền kinh tế. Tuy nhiên, đặc thù địa hình đồng bằng chiêm trũng với hơn 10.244 ha đất thấp và 4.800 ha đất trũng thường xuyên đối mặt với nguy cơ úng ngập mùa mưa lũ, trong khi khu vực đồi núi sót lại chịu sức ép xói mòn nghiêm trọng. Bên cạnh đó, sự gia tăng của các hoạt động tiểu thủ công nghiệp làng nghề xen kẽ khu dân cư tạo ra xung đột gay gắt giữa bài toán tăng trưởng kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường sinh thái.

Trước thực trạng đó, đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết hai mục tiêu cốt lõi: phân tích toàn diện các điều kiện tự nhiên cùng tiềm năng kinh tế - xã hội nhằm làm sáng tỏ cấu trúc sinh thái cảnh quan, từ đó xác lập định hướng không gian sử dụng hợp lý tài nguyên lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp bền vững. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 31 xã và 1 thị trấn của huyện Ý Yên trên hệ thống bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng giúp tối ưu hóa hiệu quả canh tác trên 15.935 ha đất sản xuất, hỗ trợ các nhà quản lý quy hoạch giảm thiểu tới 70% nguy cơ suy thoái môi trường và nâng cao khả năng thích ứng sinh thái cho toàn bộ vùng đồng bằng trũng ven sông Đáy và sông Đào.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên nền tảng lý thuyết sinh thái cảnh quan hiện đại khởi xướng từ công trình năm 1939 của Carl Troll, kết hợp trường phái cảnh quan học Xô Viết với các đại diện tiêu biểu như L. Berg, A. Isachenko và V. Nikolaev. Đặc biệt, nghiên cứu kế thừa trực tiếp hệ thống phân loại cảnh quan nhiệt đới gió mùa Việt Nam gồm 7 cấp phân vị của Phạm Hoàng Hải và cộng sự công bố năm 1997, cùng quan điểm phân tích cấu trúc cảnh quan của Vũ Tự Lập năm 1974.

Khung nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm khoa học then chốt:

• Cấu trúc cảnh quan: Phân tích đồng thời cấu trúc thẳng đứng với 6 hợp phần tự nhiên gồm địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật và cấu trúc ngang biểu hiện qua tính khảm của các đơn vị lãnh thổ.
• Chức năng cảnh quan: Phân định theo mô hình của De Groot gồm chức năng sinh thái tự điều hòa chống xói mòn, chức năng sản xuất cung cấp sinh khối và chức năng xã hội.
• Động lực cảnh quan: Đánh giá sự biến đổi trạng thái hệ thống dưới tác động của 2 mùa khí hậu nhiệt đới gió mùa và các hoạt động nhân tác.
• Thích nghi sinh thái: Xác lập mức độ phù hợp không gian theo nguyên lý cảnh quan A thuận lợi đối với dạng sử dụng X trong điều kiện Y cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm chuỗi số liệu khí hậu - thủy văn nhiều năm với nhiệt độ trung bình 25°C và lượng mưa năm khoảng 1.750 mm, hồ sơ địa chính 24.129,74 ha đất đai và báo cáo kinh tế - xã hội của 32 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn.

Phương pháp chọn mẫu khảo sát thực địa được tiến hành theo nguyên tắc phân tầng có chủ đích dọc theo các mặt cắt cảnh quan tiêu biểu. Cỡ mẫu thực địa gồm 45 điểm quan trắc thổ nhưỡng và thảm thực vật đại diện cho 6 loại đất chính cùng 3 kiểu quần xã thực vật, trải dài từ các đỉnh đồi cao 21m đến 92m tại xã Yên Lợi, Yên Tân xuống các vùng trũng ngập úng định kỳ tại xã Yên Phương, Yên Bằng.

Về phương pháp phân tích, tác giả kết hợp công nghệ GIS với phương pháp phân tích thứ bậc trọng số đa tiêu chí MCE và hệ thống đánh giá đất tự động ALES. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm số hóa đồng bộ không gian, cho phép chồng lớp các bản đồ thành phần ở tỷ lệ 1:50.000, tính toán chính xác trọng số các chỉ tiêu sinh thái và lượng hóa mức độ thích nghi đất đai một cách khách quan. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý và mô hình hóa dữ liệu được thực hiện chặt chẽ trong timeline nghiên cứu giai đoạn 2010–2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã xác lập bản đồ phân loại cảnh quan huyện Ý Yên với cấu trúc hoàn chỉnh gồm 2 lớp cảnh quan đồi và đồng bằng, 4 phụ lớp cảnh quan đồi thấp, đồng trung bình, đồng bằng thấp, đồng bằng trũng, 1 kiểu cảnh quan rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa và 16 loại cảnh quan đặc thù. Phụ lớp đồng bằng thấp chiếm ưu thế vượt trội với diện tích 10.244 ha, tương đương 42,45% diện tích tự nhiên, trong khi vùng đồng bằng trũng chiếm khoảng 4.800 ha, xấp xỉ 19,89%, và vùng đồi sót chỉ chiếm 65 ha đất gò đồi thuộc hệ tầng Thái Ninh cổ.

Thứ hai, kết quả phân tích thổ nhưỡng chỉ ra sự phân hóa rõ rệt của 6 nhóm đất chính: đất phù sa không được bồi chiếm hơn 15.000 ha phân bố đều khắp các xã, đất phù sa glây chiếm diện tích lớn ở vùng trũng thấp, đất phù sa ven sông Sắt đạt 659 ha và đất xói mòn trơ sỏi đá chiếm 65 ha tại 2 xã phía Bắc là Yên Lợi và Yên Tân.

Thứ ba, nghiên cứu đánh giá định lượng hệ thống thủy văn với 2 trục sông chính là sông Đáy dài 30 km và sông Đào dài 10 km, cùng 2 nhánh sông nội đồng là sông Sắt dài 20 km và sông Mỹ Đô dài 15 km. Mạng lưới 5 trạm bơm đầu mối với tổng công suất thiết kế 196.000 m3/h đã đảm bảo cấp nước tưới cho 12.935 ha trong tổng số 15.935 ha canh tác, đạt tỷ lệ 81,17% vào mùa khô. Tuy nhiên, lượng mưa tháng cao điểm đạt 242 mm vào tháng 8 vẫn gây ngập úng cho 100% diện tích các ô trũng thấp dưới độ cao +1,0m.

Thứ tư, kết quả đánh giá thích nghi sinh thái chỉ ra: cây lúa đạt mức độ thích nghi tối ưu trên các loại cảnh quan phù sa glây và phù sa bồi tụ; cây hoa màu hàng năm đạt điểm thích nghi cao nhất trên đất vàn trung bình độ cao +2,0m đến +3,0m; mô hình nuôi trồng thủy sản đạt độ tương thích tuyệt đối tại 4.800 ha đất trũng úng nước quanh năm; và cây lâm nghiệp phòng hộ đạt hiệu quả cao nhất tại 65 ha vùng đồi núi thấp.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa cấu trúc cảnh quan tại Ý Yên phản ánh mối tương tác giữa nền địa mạo đứt gãy cổ với quá trình bồi tụ phù sa sông Hồng và chế độ vi khí hậu nhiệt đới gió mùa có biên độ nhiệt từ dưới 10°C vào tháng 12 đến 38°C vào tháng 7. Khác với các mô hình phân vùng nông nghiệp truyền thống chỉ dựa thuần túy vào chỉ tiêu độ phì đất, hướng tiếp cận sinh thái cảnh quan đã làm rõ mối liên kết hữu cơ giữa độ cao địa hình, chế độ ngập lụt và khả năng chịu tải môi trường.

So sánh với các nghiên cứu của Phạm Hoàng Hải năm 1997 tại lưu vực sông Hồng và nghiên cứu của Vũ Tự Lập năm 1974, kết quả tại Ý Yên khẳng định tính đặc thù của cảnh quan đồng bằng chiêm trũng xen kẽ đồi sót. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua ma trận bảng điểm đánh giá trọng số 5 bậc và hệ thống 8 bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1:50.000, tạo lập khung tham chiếu chuẩn xác cho việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế không gian.

Đề xuất và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả đánh giá thích nghi sinh thái, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, tối ưu hóa quy hoạch vùng sản xuất lúa và cây hàng năm chất lượng cao.

• Hành động: Tái cơ cấu giống cây trồng và chuyển đổi mùa vụ linh hoạt.
• Chỉ tiêu mục tiêu: Nâng cao năng suất lúa thêm 12-15% trên 10.244 ha đất phù sa glây, mở rộng diện tích rau màu vụ đông trên 1.386 ha đất vàn trung bình đạt giá trị trên 150 triệu đồng mỗi hecta một năm.
• Lộ trình: Triển khai liên tục giai đoạn 2013–2017.
• Chủ thể thực hiện: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Ý Yên phối hợp Ủy ban nhân dân 31 xã.

Thứ hai, chuyển dịch không gian kinh tế thủy sản tại các ô trũng thấp úng nước.

• Hành động: Chuyển đổi mô hình canh tác sang lúa cá kết hợp và nuôi thủy sản nước ngọt chuyên canh.
• Chỉ tiêu mục tiêu: Chuyển đổi thành công 4.800 ha vùng đất úng ngập thường xuyên tại xã Yên Phương, Yên Bằng, giảm 85% rủi ro mất trắng do úng ngập mùa mưa bão.
• Lộ trình: Giai đoạn 2013–2018.
• Chủ thể thực hiện: Hợp tác xã nông nghiệp và cộng đồng hộ dân địa phương với sự hỗ trợ vốn từ các tổ chức tín dụng.

Thứ ba, phục hồi sinh thái rừng và chống xói mòn vùng đồi núi sót.

• Hành động: Trồng mới, khoanh nuôi tái sinh rừng phòng hộ và phủ xanh đất trống gò đồi.
• Chỉ tiêu mục tiêu: Đạt tỷ lệ che phủ rừng 95% trên 65 ha đất gò đồi tại đỉnh Phương Nhì cao 92m và núi Mai Độ cao 52,2m, giảm 80% lượng bùn cát rửa trôi vào hệ thống kênh mương.
• Lộ trình: Hoàn thành trong giai đoạn 2013–2020.
• Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm liên huyện và Ủy ban nhân dân 2 xã Yên Lợi, Yên Tân.

Thứ tư, phân vùng kiểm soát môi trường làng nghề và hạ tầng xử lý chất thải.

• Hành động: Quy hoạch cụm tiểu thủ công nghiệp tập trung và đầu tư hệ thống quan trắc môi trường.
• Chỉ tiêu mục tiêu: Thu gom và xử lý 100% nước thải làng nghề đúc đồng, chạm khắc gỗ trước khi xả ra sông Sắt và sông Mỹ Đô, bảo vệ chất lượng nguồn nước tưới cho 15.935 ha đất nông nghiệp.
• Lộ trình: Giai đoạn định hướng 2015–2025.
• Chủ thể thực hiện: Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Ý Yên phối hợp Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Nam Định.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Ý Yên, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nam Định sử dụng kết quả nghiên cứu và bản đồ tỷ lệ 1:50.000 làm căn cứ khoa học trực tiếp để phê duyệt quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 10 năm và kế hoạch phát triển kinh tế bền vững.
• Cán bộ khuyến nông và chuyên viên kỹ thuật địa phương: Đội ngũ kỹ sư tại 31 xã ứng dụng bản đồ thích nghi sinh thái để hướng dẫn nông dân bố trí cơ cấu giống cây trồng, luân canh xen vụ chính xác trên từng loại đất phù sa và đất trũng.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Các viện nghiên cứu địa lý, khoa học môi trường khai thác khung phương pháp luận tích hợp GIS và đánh giá cảnh quan ứng dụng làm tài liệu tham khảo giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu liên ngành.
• Doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp và hợp tác xã kinh tế: Các tổ chức kinh tế sử dụng phân tích đặc điểm địa hình, nguồn nước sông Đáy, sông Đào để xây dựng dự án trang trại nông nghiệp công nghệ cao, nuôi trồng thủy sản quy mô hàng trăm hecta.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Phương pháp phân tích sinh thái cảnh quan mang lại ưu thế gì vượt trội so với quy hoạch sử dụng đất truyền thống? Trả lời: Phương pháp sinh thái cảnh quan phân tích đồng thời cấu trúc tự nhiên gồm 6 hợp phần và chức năng sinh thái, giúp nhận diện quy luật tương tác giữa đất đai, thủy văn và con người. Nhờ đó, việc phân vùng sử dụng đất trên 24.129,74 ha huyện Ý Yên đảm bảo tính bền vững lâu dài, tránh được tình trạng phá vỡ cân bằng môi trường sinh thái.

Câu hỏi 2: Đặc điểm địa hình huyện Ý Yên ảnh hưởng như thế nào đến việc phân bố các ngành sản xuất? Trả lời: Địa hình Ý Yên phân hóa thành đồi thấp dưới 100m, đồng bằng thấp 10.244 ha và đồng bằng trũng 4.800 ha. Sự chênh lệch độ cao từ +0,5m đến +3,0m quyết định trực tiếp khả năng tiêu thoát nước, định hình cơ cấu sản xuất với cây hàng năm ở vàn cao, lúa nước ở vàn thấp và thủy sản ở ô trũng.

Câu hỏi 3: Luận văn đã xác lập bao nhiêu đơn vị cảnh quan trên địa bàn huyện Ý Yên? Trả lời: Nghiên cứu đã xây dựng hệ thống phân loại gồm 2 lớp cảnh quan đồi và đồng bằng, 4 phụ lớp cảnh quan, 1 kiểu cảnh quan rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa và 16 loại cảnh quan cụ thể, phản ánh mức độ đa dạng sinh thái cao trên toàn bộ lãnh thổ huyện.

Câu hỏi 4: Đâu là giải pháp tối ưu cho vùng đất trũng ngập úng chiếm gần 20% diện tích huyện? Trả lời: Thay vì độc canh lúa vụ mùa có nguy cơ mất trắng cao, giải pháp tối ưu là chuyển đổi 4.800 ha đất trũng sang mô hình kinh tế kết hợp lúa cá và chuyên canh thủy sản nước ngọt, tận dụng nguồn nước dồi dào từ sông Đáy và sông Đào để gia tăng giá trị kinh tế.

Câu hỏi 5: Ứng dụng công nghệ GIS đóng vai trò gì trong kết quả nghiên cứu của luận văn? Trả lời: Công nghệ GIS đóng vai trò là công cụ then chốt giúp số hóa, chồng xếp các lớp dữ liệu địa mạo, thổ nhưỡng, thủy văn để thành lập hệ thống bản đồ cảnh quan và bản đồ đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1:50.000 với độ chính xác không gian cao.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện cấu trúc sinh thái cảnh quan huyện Ý Yên với 2 lớp, 4 phụ lớp và 16 loại cảnh quan trên tổng diện tích 24.129,74 ha.
• Đánh giá định lượng tiềm năng tài nguyên của 6 nhóm đất chính và hệ thống thủy nông cấp nước cho 12.935 ha đất canh tác.
• Xây dựng thành công hệ thống bản đồ đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1:50.000 phục vụ bố trí hợp lý sản xuất nông - lâm - thủy sản.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn kết phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường làng nghề và phòng chống thiên tai ngập lụt.
• Khẳng định tính đúng đắn của phương pháp tiếp cận sinh thái cảnh quan trong quản lý lãnh thổ cấp huyện vùng đồng bằng sông Hồng.

Đóng góp khoa học lớn nhất của công trình là làm sáng tỏ quy luật phân hóa sinh thái cảnh quan vùng đồng bằng xen kẽ đồi sót, cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho quy hoạch phát triển bền vững. Các bước tiếp theo trong lộ trình 2013–2020 cần tập trung đưa hệ thống bản đồ vào ứng dụng thực tế và xây dựng mô hình điểm canh tác sinh thái. Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ tư liệu luận văn để áp dụng vào các dự án quy hoạch phát triển kinh tế - môi trường tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu hƣớng nghiên cứu sinh thái trong cảnh quan học Việt Nam với bài “Tiếp cận sinh thái trong nghiên cứu cảnh quan”. Năm 1994, ông và Huỳnh Nhung hoàn thành “Quan niệm về cảnh quan, hệ sinh thái, sự phát triển của cảnh quan học và sinh thái học cảnh quan” - làm rõ hơn mối quan hệ giữa cảnh quan và sinh thái học. Cũng năm này, ông và Nguyễn Văn Nhƣng báo cáo về “Chu trình vật chất, trao đổi năng lượng trong một số cảnh quan Việt Nam” - cho thấy quan điểm sinh thái đƣợc vận dụng linh hoạt hơn trong nghiên cứu cảnh quan Việt Nam. Cùng với hƣớng nghiên cứu truyền thống, Việt Nam cũng tiếp cận rất nhanh các hƣớng nghiên cứu cảnh quan có ứng dụng thành tựu của công nghệ thông tin.

Tiêu biểu nhƣ công trình “Nghiên cứu cảnh quan Tây Nguyên trên cơ sở ảnh vệ tinh Landsat” của Nguyễn Thành Long năm 1987; Phạm Hoàng Hải và nnk với công trình “Xây dựng bản đồ cảnh quan sinh thái tỉnh Thanh Hoá tỉ lệ 1 : 200.000 trên cơ sở sử dụng các tư liệu viễn thám” năm 1990; Nguyễn Văn Vinh và Nguyễn Cẩm Vân với “Thành lập bản đồ cảnh quan đồng bằng Nam Bộ tỉ lệ 1 : 250.000 bằng tư liệu viễn thám” năm 1992. Nguyễn Thế Thôn năm 2000 với nghiên cứu “về lý thuyết cảnh quan sinh thái”, năm 2001 đƣa ra “Nguyên tắc và phương pháp thiết kế mô hình kinh tế - môi trường trên cơ sở lý thuyết cảnh quan sinh thái và cảnh quan sinh thái ứng dụng”. Hƣớng nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ mục đích phát triển bền vững lãnh thổ đang trở thành một hƣớng nghiên cứu đƣợc quan tâm đến rất nhiều hiện nay, mà tiêu biểu là các công trình của Phạm Hoàng Hải: Năm 1988, với công trình “Vấn đề lí luận và phương pháp đánh giá tổng hợp tự nhiên cho mục đích sử dụng lãnh thổ - ví dụ vùng Đông Nam Bộ”. Năm 1990, trong Chƣơng trình 48B, ông cùng Nguyễn Trọng Tiến và nnk đã tiến hành “Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên dải ven biển Việt Nam cho phát triển sản xuất nông - lâm”.

Năm 1993, ông cùng Nguyễn Thƣợng Hùng thực hiện “Đánh giá tổng hợp cho mục đích sử dụng và khai thác hợp lí tài nguyên Tây Nguyên”. Vào 1997, Nhà 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] xuất bản Giáo dục đã công bố “Cơ sở cảnh quan học của việc sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường lãnh thổ Việt Nam” của ông cùng Nguyễn Thƣợng Hùng và Nguyễn Ngọc Khánh - công trình đƣợc đánh giá cao bởi những miêu tả chi tiết các quy luật và đặc trƣng của các cảnh quan nhiệt đới gió mùa Việt Nam trên cơ sở một hệ thống phân loại tƣơng đối thống nhất cho toàn lãnh thổ và theo các miền, các vùng cảnh quan riêng biệt; đồng thời công trình cũng đề cập một cách khá đầy đủ, sâu sắc những biến đổi của tự nhiên nói chung và cảnh quan nói riêng dƣới tác động của con ngƣời, từ đó đƣa ra các giải pháp, các hƣớng tiếp cận khoa học tin cậy nhằm sử dụng hợp lí tài nguyên, bảo vệ môi trƣờng. Trong giai đoạn này còn có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu cảnh quan nhƣ Nguyễn Cao Huần và Trần Anh Tuấn với “Phân loại cảnh quan nhân sinh Việt Nam” (2000), Phạm Quang Anh, Trƣơng Quang Hải với “Phân kiểu cảnh quan Miền Nam Việt Nam” (1991) và “nghiên cứu và xác lập cơ sở khoa học cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững núi đá vôi Ninh Bình” (2008), Phạm Thế Vĩnh (2002) với nghiên cứu cảnh quan sinh thái dải ven biển đồng bằng sông Hồng … và còn rất nhiều các nghiên cứu khác nhau về STCQ trên các vùng miền đất nƣớc của nhiều tác giả khác. Sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của khoa học nghiên cứu STCQ càng ngày càng thể hiện đƣợc tầm ảnh hƣởng của nó đối với sự phát triển KT-XH trên các vùng miền lãnh thổ.

Nó là cơ sở ban đầu không thể thiếu cho mỗi hoạt động quy hoạch phát triển kinh tế xã hội gắn với bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trƣờng. Tổng quan những vấn đề lý luận trong phân tích cấu trúc sinh thái cảnh quan cho các mục đích thực tiễn1. Những vấn đề lý luận phân tích cấu trúc cảnh quan Cấu trúc là một trong những khái niệm có vai trò đặc biệt quan trọng trong khoa học cảnh quan. Là một trong những đặc điểm thể hiện tính đa dạng CQ lãnh thổ.

Trong sinh thái cảnh quan, cấu trúc cảnh quan đƣợc xác định là đối tƣợng nghiên cứu chính (Isaak S. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo định nghĩa của Kalexnik (1978): ”Cấu trúc cảnh quan là tính tổ chức của các bộ phận cấu thành trong không gian và tính điều chỉnh trạng thái theo thời gian (được xem như là cấu trúc không gian và thời gian của địa hệ). Nghiên cứu Cấu trúc CQ bao gồm cả phân tích cấu trúc không gian (bao gồm cấu trúc thẳng đứng và cấu trúc ngang) và cấu trúc thời gian: 1. Cấu trúc thẳng đứng của cảnh quan Cấu trúc thẳng đứng hay còn gọi là cấu trúc hợp phần đƣợc xác định bởi tính chất của các mối liên hệ tƣơng hỗ giữa các thành phần cấu tạo của mỗi cảnh quan, bởi sự kết hợp và quan hệ của các thành phần cấu tạo, phụ thuộc vào hƣớng thay đổi của các thành phần cấu tạo trong quá trình phát triển cũng nhƣ vào tuổi và lịch sử phát triển của cảnh quan.

Cấu trúc đứng bao gồm các hợp phần: địa chất, địa hình, khí hậu, thuỷ văn, thổ nhƣỡng và sinh vật. Các hợp phần này không phải là những thành phần rời rạc mà chúng có quan hệ tƣơng hỗ với nhau mặc dù các thành phần này không giống nhau về số lƣợng và chất lƣợng, về thành phần vật chất và cƣờng độ các thành phần cấu tạo [2], [3]. Vì vậy khi nghiên cứu cấu trúc thẳng đứng của CQ cần phải xem xét đồng thời tất cả các hợp phần thành tạo trong mối quan hệ giữa chúng. Cấu trúc thẳng đứng thƣờng phức tạp và kém đồng nhất ở các đơn vị CQ lớn và đồng nhất hơn ở các đơn vị CQ nhỏ.

Đơn vị CQ tồn tại càng lâu thì cấu trúc của các thành phần cấu tạo sẽ càng đầy đủ và độ dày theo chiều thẳng đứng sẽ càng lớn. Độ dày của cấu trúc đứng trong các cảnh quan có khác nhau do hình thành trong đới tích tụ hay rửa trôi, do sƣờn thoải hay dốc, do điều kiện khí hậu nóng và ẩm hay khô và lạnh,… Ví dụ: các cảnh quan ở đồng bằng tích tụ với khí hậu ẩm và nóng hay ôn hoà thì có độ dày lớn (độ dày lớp trầm tích vụn bở và thổ nhƣỡng đƣợc tăng lên, thực bì phát triển, tầng nƣớc ngầm biểu hiện rõ). Cấu trúc đứng của đồng bằng luôn dày hơn ở miền núi, do độ dốc của sƣờn và cƣờng độ của các quá trình bóc mòn, đặc biệt là quá trình trọng lực. Cƣờng độ và tốc độ hình thành cấu trúc đứng còn phụ thuộc vào các điều kiện khí hậu, mức độ ẩm trên mặt và nƣớc ngầm.

Nơi có các quá trình tự nhiên diễn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ra mạnh (mang tính chất địa phƣơng) thì cấu trúc đứng cũng phức tạp và dày hơn. Cấu trúc đứng biến động và vận động trong quá trình lịch sử phát triển lâu dài do ảnh hƣởng các quá trình tự nhiên, đặc biệt là quá trình hiện thời (cấu trúc đứng thƣờng bị phá huỷ ở các đơn vị cảnh quan nhỏ - miền núi). Bên cạnh quá trình tự nhiên thì hoạt động của con ngƣời cũng làm thay đổi cấu trúc đứng (thực bì, thổ nhƣỡng, dòng chảy, địa hình - nhiều nơi thực bì tự nhiên còn bị thay thế bằng thực bì trống trên toàn bộ diện tích). Tại các khu vực cấu trúc đứng của cảnh quan bị biến đổi cơ bản sẽ tạo nên những cảnh quan hoàn toàn mới.

Nghiên cứu cấu trúc đứng của cảnh quan vai trò của các hợp phần trong thành tạo cảnh quan là nhƣ nhau, hợp phần trội phải đƣợc xét cụ thể, trong điều kiện thời gian và không gian xác định, tùy thuộc vào từng cấp phân vị và từng cá thể trong mỗi cấp. Hợp phần trội có thể chỉ là một yếu tố của một hợp phần, có khi là cả một hợp phần, mà cũng có khi là sự kết hợp hữu cơ giữa hai hợp phần. Vì thế, vai trò của các hợp phần phải đƣợc phát hiện một cách khách quan trong quá trình phân tích mối liên hệ giữa các hợp phần. Và khi phân tích thì phải biết sắp xếp các hợp phần thành từng cặp quan hệ với hai yếu tố, một yếu tố đƣợc coi nhƣ là nguyên nhân, còn yếu tố kia là kết quả.

Sau khi phân tích, phải rút ra đƣợc một cặp quan hệ là chủ yếu, có tác dụng quyết định, còn những cặp quan hệ khác đều ở vị trí thứ yếu, phụ thuộc. Từ cặp quan hệ chủ yếu ấy sẽ rút ra đƣợc mâu thuẫn chủ đạo, nắm đƣợc mâu thuẫn này nhằm đƣa ra các hƣớng giải quyết cụ thể và chính xác. Cấu trúc ngang của cảnh quan Cấu trúc ngang gồm các đơn vị cảnh quan cùng cấp hay khác cấp cấu tạo nên cùng những mối quan hệ phức tạp, tính đa dạng, tính không đồng nhất giữa các đơn vị cảnh quan. Bản thân mỗi một đơn vị CQ là một hệ thống hoàn chỉnh riêng nên cấu trúc ngang thƣờng đƣợc mô hình hoá bởi một mô hình đa hệ thống.

Nghiên cứu cấu trúc ngang là nghiên cứu sự phân hóa phức tạp theo không gian lãnh thổ của các đơn vị CQ theo hệ thống phân vị từ cao xuống thấp và mối quan hệ giữa các đơn vị CQ trong các cấp phân loại. Cũng nhƣ cấu trúc thẳng đứng, mỗi một cấp phân vị có 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] một cấu trúc ngang riêng, đồng thời cấu trúc ngang của mỗi cá thể thuộc cùng một cấp phân vị cũng có những nét riêng. Theo Vũ Tự Lập, nghiên cứu cấu trúc ngang của một cảnh địa lí là tìm hiểu số lƣợng các đơn vị cấu tạo, đánh giá vai trò của chúng trong việc hình thành nên cảnh và xét các mối quan hệ không gian cũng nhƣ quan hệ phát sinh giữa chúng với nhau. Từ cấp cảnh dạng, cảnh diện, sự phân hoá do các nhân tố địa phƣơng chi phối nên việc xác định số lƣợng các cấp phân vị dƣới cấp CQ rất khó khăn.

Tính phức tạp của cấu trúc ngang có thể đƣợc tính dựa vào công thức tính hệ số phân cắt: M K .