CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Thương mại quốc tế và các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả thương mại của quốc gia 1. Một số lý luận về thương mại quốc tế Có rất nhiều định nghĩa về thương mại quốc tế theo từng góc nhìn và thay đổi, phát triển, mở rộng theo thời gian. Lý thuyết lợi thế tuyệt đối – Adam Smith Adam Smith là người đầu tiên đưa ra lý thuyết về lợi thế tuyệt đối của hoạt động ngoại thương vào năm 1776 [8].
Lợi thế tuyệt đối là lợi thế đạt được trong trao đổi thương mại quốc tế khi mỗi quốc gia tập trung chuyên môn hoá vào sản xuất và trao đổi những sản phẩm có mức chi phí sản xuất thấp hơn hẳn so với các quốc gia khác và thấp hơn mức chi phí trung bình của quốc tế thì tất cả các quốc gia đều có lợi. Lợi thế tuyệt đối có được trong điều kiện so sánh chi phí sản xuất để sản xuất ra cùng một loại sản phẩm, khi một nước sản xuất sản phẩm có chi phí cao hơn có thế nhập sản phẩm đó từ nước khác có chi phí sản xuất thấp hơn. Hoạt động này mang lại hiệu quả khác nhau cho hai phía, đối với nước sản xuất sản phẩm có chi phí sản xuất thấp sẽ thu được nhiều lợi nhuận hơn khi bán trên thị trường quốc tế. Còn đối với nước sản xuất sản phẩm với chi phí sản xuất cao sẽ có được sản phẩm mà khả năng sản xuất trong nước hạn chế hoặc không đem lại lợi nhuận.
Điều này được gọi là bù đắp sự yêu kém về khả năng sản xuất trong nước. Trong mô hình kinh tế cổ điển, các nhà kinh tế cho đất đai là điểm tối của tăng trưởng. Khi nhu cầu lương thực tăng lên, phải tiếp tục sản xuất trên những đất đai cằn cỗi, không đảm bảo được lợi nhuận cho các nhà tư bản thì họ sẽ ngừng sản xuất. Trong điều kiện đó, Adam Smith cho rằng có thể giải quyết vấn đề trên bằng cách nhập khẩu lương thực từ một quốc gia nước ngoài với giá rẻ hơn.
Việc nhập khẩu này sẽ mang lại lợi ích cho cả hai nước, một quốc gia mang lợi nhuận, quốc gia còn lại đáp ứng được nhu cầu thị trường. Đây là một thực tiễn của lý thuyết lợi thế tuyệt đối trong hoạt động ngoại thương. 6 Lý thuyết lợi thế tuyệt đối thể hiện được tính ưu việt của chuyên môn hóa và đề cao vai trò của các cá nhân, doanh nghiệp trong nền kinh tế, ủng hộ một nền thương mại tự do không có sự can thiệp của chính phủ. Tuy nhiên, lợi thế tuyệt đối chỉ có thể giải thích được một phần rất nhỏ trong mậu dịch quốc tế hiện đại khi so sánh giữa những nước phát triển và những nước đang phát triển, những nước không có lợi thế tuyệt đối ở bất kỳ hàng hóa, dịch vụ nào.
[8] Lý thuyết lợi thế so sánh – David Ricardo Năm 1817, Ricardo đã đề cập tới lợi thế so sánh trong tác phẩm “Nguyên lý của Kinh tế chính trị và thuế khoá”. Khái niệm này chỉ khả năng sản xuất một sản phẩm với chi phí thấp hơn so với sản xuất các sản phẩm khác của quốc gia khi so sánh với quốc gia khác, kể cả với các quốc gia có lợi thế tuyệt đối về sản phẩm đó, từ đó dẫn đến quyết định chuyên môn hóa sản xuất phù hợp cho quốc gia. Quy luật lợi thế so sánh mà Ricardo rút ra là mỗi quốc gia nên chuyên môn hoá vào sản xuất và xuất khẩu sản phẩm mà quốc gia đó có lợi thế so sánh và nhập khẩu sản phẩm mà quốc gia đó không có lợi thế so sánh [10, tr. Đây là một điểm phát triển hơn so với quan điểm của Adam Smith.
Kế thừa và phát triển lý thuyết lợi thế tuyệt đối của Adam Smith, Ricardo đã nhấn mạnh việc những nước có lợi thế tuyệt đối hoàn toàn hơn hẳn hoặc bị kém lợi thế tuyệt đối so với các nước khác trong sản xuất mọi sản phẩm, thì vẫn có lợi khi tham gia vào phân công lao động và thương mại quốc tế bởi vì mỗi nước có một lợi thế so sánh nhất định về sản xuất một số sản phẩm và kém lợi thế so sánh nhất định về sản xuất các sản phẩm khác. Bằng việc chuyên môn hoá sản xuất và xuất khẩu sản phẩm mà nước đó có lợi thế so sánh, tổng sản lượng về sản phẩm trên thế giới sẽ tăng lên, kết quả là mỗi nước đều có lợi ích từ thương mại. Như vậy lợi thế so sánh là cơ sở để các nước buôn bán với nhau và là cơ sở để thực hiện phân công lao động quốc tế [10, tr. Lý thuyết về phân công lao động quốc tế trong thúc đẩy thương mại cũng đã được đề cập trong học thuyết của Mác – Lênin.
Lý thuyết lợi thế so sánh của Ricardo đã được những nhà kinh thế thế hệ sau và tiếp tục nghiên cứu về lợi thế so sánh dựa trên cách tiếp cận khác hơn và mở rộng 7 mô hình nghiên cứu so với Ricardo, tiêu biểu là Heckscher - Ohlin và Paul Krugman.4] Nguồn gốc thương mại quốc tế theo quan điểm Mác – Lênin Theo quan điểm của học thuyết Mác – Lênin, thương mại bắt nguồn từ khi con người biết lao động và sản xuất. Qua quá trình con người lao động và trao đổi cơ bản, phân công lao động xã hội hình thành và khi phân công lao động xã hội đạt đến sự hoàn thiện nhất định, đã trở thành nhân tố thúc đẩy nhanh sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội, vì nó tạo điều kiện cho người lao động tích luỹ kinh nghiệm, kỹ năng sản xuất, nâng cao tri thức, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, khả năng quản lý và hoàn thiện công cụ lao động. Qua đó thúc đẩy tiến bộ khoa học - kỹ thuật và công nghệ, mà tiến bộ khoa học công nghệ lại chính là một yếu tố cấu thành quan trọng của lực lượng sản xuất xã hội, do đó phân công lao động xã hội là một động lực thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội. Trải qua các hình thái kinh tế xã hội có sự thống trị của các chế độ Nhà nước khác nhau, từ chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, đến chế độ tư bản chủ nghĩa và kể cả chế độ xã hội chủ nghĩa mới hình thành từ đầu thế kỷ này, các quan hệ sản xuất, trao đổi hàng hoá - tiền tệ đã phát triển trên phạm vi toàn thế giới, hình thành nên sự đa dạng, phức tạp của các mối quan hệ kinh tế quốc tế.
Theo quan điểm của Mác – Lênin, là quá trình phân công lao động quốc tế. Trong đó, sôi động nhất và cũng chiếm vị trí, vai trò, động lực quan trọng nhất cho sự tăng trưởng và phát triển kinh tế mở của mỗi quốc gia và cho cả nên kinh tế thế giới là các hoạt động thương mại quốc tế [3], [4], [8]. Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia – Michael E. Porter Giáo sư Michael Porter đã nhận định: sự thịnh vượng của một quốc gia là cái được tạo ra chứ không phải là cái được thừa hưởng.
Sự thịnh vượng không phát triển từ sự sẵn có của tài nguyên thiên nhiên, lao động, giá trị tiền tệ hay lãi suất của một quốc gia như các nhà kinh tế học cổ điển đã khẳng định. [19] Khả năng cạnh tranh của quốc gia phụ thuộc vào năng lực của các ngành trong việc đổi mới và tự nâng cấp tại quốc gia đó. Các doanh nghiệp tạo ra được lợi thế so 8 với các đối thủ tốt nhất trên thế giới là do áp lực và thách thức. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp được lợi từ việc có những đối thủ cạnh tranh nội địa, nền cung ứng nội địa phát triển năng động, và khách hàng trong nước có nhu cầu.
[19] Trong thế giới cạnh tranh toàn cầu ngày càng căng thẳng hiện nay, các quốc gia trở nên quan trọng hơn nhiều lần với vai trò ngày càng tăng lên. Lợi thế cạnh tranh được tạo ra và duy trì thông qua một quá trình địa phương hóa cao độ và tất cả những khác biệt về văn hóa, giá trị, cơ cấu tổ chức kinh tế, các định chế đều đóng góp vào sức mạnh của cạnh tranh. Các nước thành công nhất trong từng ngành cụ thể là vì môi trường nội địa của các nước đó hướng về tương lai tốt nhất, năng động và thách thức nhất. Đây là lý thuyết thực tiễn nhất về phát triển thương mại cho một quốc gia.
Michael Porter đã đưa ra mô hình kim cương, gồm bốn thuộc tính lớn của một quốc gia để xác định ưu điểm và nhược điểm trong cạnh tranh của một đất nước và các ngành kinh tế quan trọng của quốc gia đó [19]. Bốn thuộc tính này là: - Các điều kiện nhân tố sản xuất: các nhân tố sản xuất, như trình độ lao động, cơ sở hạ tầng, hỗ trợ năng lực cạnh tranh trong một ngành cụ thể. Một quốc gia sẽ xuất khẩu những hàng hóa được tạo ra từ các lợi thế đó để mang lại hiệu quả cao nhất. Lý thuyết này cũng đã có nguồn gốc từ thời Adam Smith và David Ricardo, về lý thuyết lợi thế tuyệt đối và lợi thế so sánh.
Trong nền kinh tế hiện đại, ở các ngành kinh tế chủ lực của một nước, quốc gia đó sẽ liên tục tạo ra nhiều hơn các nhân tố sản xuất quan trọng, như cơ sở khoa học mới, sáng chế mới. Các quốc gia thành công trong cạnh tranh khi biết kế thừa và giỏi tạo ra các nhân tố mới, chuyên môn hóa và không ngừng cải tiến các nhân tố này. - Các điều kiện nhu cầu: Các quốc gia sẽ tạo được lợi thế cạnh tranh trong những ngành mà sự phát triển nhu cầu trong nước tạo ra cho các doanh nghiệp một bức tranh rõ ràng về các nhu cầu đang nổi lên của người mua, và là nơi mà khách hàng luôn đặt ra yêu cầu cao, gây áp lực cho các doanh nghiệp phải liên tục đổi mới và đạt được lợi thế cạnh tranh tinh tế hơn so với các đối thủ ngoài nước. Đặc trưng của thị trường trong nước quan trọng hơn quy mô thị trường.
9 - Các ngành công nghiệp có liên quan và hỗ trợ: Sự hiện diện của các doanh nghiệp cung ứng nội địa và các ngành công nghiệp có liên quan khác củng cố lợi thế cạnh tranh cho quốc gia đó.