CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHẤT LƯỢNG LỢI NHUẬN VÀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG 1. KHÁI NIỆM CHẤT LƯỢNG LỢI NHUẬN 1. Khái niệm Theo các nghiên cứu trước đây, chất lượng lợi nhuận có cấu trúc đa chiều và có nhiều định nghĩa về nó. - Theo Schipper and Vincent (2003), chất lượng lợi nhuận phản ánh mức độ trung thực của lợi nhuận báo cáo so với lợi nhuận thực tế.
- Quan điểm của Ecker và các cộng sự (2006) cho rằng chất lượng lợi nhuận “Là sự đo lường rủi ro thông tin và định nghĩa chất lượng lợi nhuận là độ chính xác, cụ thể là vạch ra được khoản dồn tích hiện hành dòng tiền trong năm nay, năm ngoái và năm kế tiếp”. - Còn theo Dechow, Ge và Schrand (2010) định nghĩa chất lượng lợi nhuận là “Thông tin lợi nhuận có chất lượng cao giúp cung cấp nhiều thông tin hơn về đặc điểm tình hình tài chính của một công ty liên quan liên quan đến một quyết định cụ thể được quyết định bởi một cá nhân cụ thể”. Cũng theo Dechow, Ge và Schrand trong khái niệm chất lượng lợi nhuận có ba tính năng cần lưu ý là: + Thứ nhất, chất lượng lợi nhuận tùy thuộc vào mức độ liên quan đến quyết định của thông tin. Do đó, thuật ngữ "chất lượng lợi nhuận " đứng một mình không có ý nghĩa.
Chất lượng lợi nhuận chỉ được xác định trong bối cảnh của một mô hình quyết định cụ thể. + Thứ hai, chất lượng lợi nhuận được báo cáo phụ thuộc vào thông tin về Luan van 12 hoạt động tài chính của công ty, hoặc là những khía cạnh khác của công ty đó có minh bạch không. + Thứ ba, chất lượng lợi nhuận được xác định bởi sự liên quan của hoạt động tài chính minh bạch đến các quyết định và khả năng của hệ thống kế toán để đo lường hiệu quả hoạt động. Tóm lại, khái niệm về chất lượng lợi nhuận là một khái niệm trừu tượng, được đánh giá theo nhiều khía cạnh và quyết định tùy thuộc vào sự thể hiện tài chính thông tin.
Đo lường chất lượng lợi nhuận Mặc dù có sự thống nhất nhất định trong việc đưa ra định nghĩa về chất lượng lợi nhuận nhưng việc đo lường không hề đơn giản, bởi khía cạnh đánh giá chất lượng lợi nhuận rất trừu tượng và không thể đo lường trực tiếp. Thật vậy, để xác định mức độ hữu ích hay phù hợp cho việc ra quyết định của thông tin kế toán, ta cần căn cứ cơ sở vào loại quyết định được đưa ra là gì và cá nhân ra quyết định là ai. Chất lượng lợi nhuận cũng phụ thuộc vào mức độ mà nó phản ánh về tình hình tài chính và kết quả hoạt động của công ty. Tuy nhiên, ngoài các con số kế toán chúng ta không có thước đo thay thế nào đáng tin cậy về kết quả hoạt động của một công ty.
Do đó, các nhà nghiên cứu chỉ có thể đo lường chất lượng lợi nhuận một cách gián tiếp ở một số khía cạnh nhất định. Các nhà nghiên cứu trên thế giới đã phát triển rất nhiều tiêu chí khác nhau cũng như các biến và thang đo cụ thể gắn liền với từng tiêu chí để đo lường chất lượng lợi nhuận. Việc đo lường cũng phụ thuộc vào bối cảnh, mục đích nghiên cứu để từ đó có sự lựa chọn tiêu chí sao cho phù hợp nhất. Với mỗi tiêu chí, biến và thang đo cụ thể và mô hình áp dụng cũng có sự khác nhau.
Vì vậy, để có cách nhìn bao quát hơn, luận văn giới thiệu về các Luan van 13 tiêu chí dùng để đo lường chất lượng lợi nhuận đã được sử dụng từ các nghiên cứu trước. Quan điểm của Schipper và Vincent (2003) Theo Schipper và Vincent (2003) cấu trúc của chất lượng lợi nhuận có 4 cách phân loại: Xây dựng từ đặc điểm chuỗi thời gian của lợi nhuận; thông qua mối quan hệ giữa lợi nhuận, các khoản dồn tích và luồng tiền; phát triển từ đặc điểm của thông tin kế toán theo khuôn mẫu FASB (Financial Accounting Standards Board); phát triển từ phân tích các quyết định thực hành nghề nghiệp. - Các tiêu chí được xây dựng từ đặc điểm chuỗi thời gian của lợi nhuận (time-series properties of earnings): Nhóm này gồm 3 tiêu chí là tính ổn định/ bền vững của lợi nhuận, khả năng dự báo và sự biến thiên của lợi nhuận. + Tính ổn định được hiểu là sự tương quan trong chuỗi giá trị lợi nhuận hay mức độ mà lợi nhuận hiện tại trở thành một phần cố định trong chuỗi giá trị lợi nhuận tương lai.
Schipper và Vincent (2003) cũng chỉ ra rằng tính ổn định là một đặc điểm chứng minh cho tính hữu ích của lợi nhuận trong việc ra quyết định đầu tư. Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự ổn định của lợi nhuận không chỉ bị chi phối bởi hệ thống kế toán mà còn phụ thuộc vào đặc điểm hoạt động, tài sản và công nợ của công ty. + Khả năng dự báo của lợi nhuận hiểu theo nghĩa hẹp là khả năng dự báo về lợi nhuận tương lai của lợi nhuận kỳ hiện tại, theo nghĩa rộng là mức độ hữu ích của thông tin tài chính (bao gồm lợi nhuận) trong việc đưa ra các dự báo khác nhau. Với cách hiểu này khả năng dự báo của lợi nhuận có thể đánh giá thông qua mối quan hệ với lợi nhuận tương lai, luồng tiền tương lai hoặc một số chỉ tiêu khác đo lường kết quả hoạt động.
Luan van 14 + Sự biến thiên của lợi nhuận: Các nhà nghiên cứu thừa nhận một quan điểm chung là nhà quản trị mong muốn một lợi nhuận ổn định và tăng dần. Do đó, trong một số trường hợp nhà quản trị sẽ điều chỉnh số liệu để đạt được mục tiêu. Nếu sự biến thiên của lợi nhuận là rất ít và ít hơn sự biến thiên của luồng tiền thì đó có thể là bằng chứng của sự điều chỉnh lợi nhuận. - Các tiêu chí thông qua mối quan hệ giữa lợi nhuận, các khoản dồn tích và luồng tiền.
Các tiêu chí này dựa trên quan điểm các khoản dồn tích sẽ làm giảm chất lượng lợi nhuận. Chất lượng lợi nhuận được đo bằng tỷ lệ giữa luồng tiền từ hoạt động kinh doanh và lợi nhuận. Đây là một tiêu chí khá đơn giản, nó phủ nhận vai trò của kế toán dồn tích. Các nhà nghiên cứu phát triển thêm các tiêu chí khác bằng cách phân tích tổng giá trị các khoản dồn tích và xác định phần bị điều chỉnh hay thao túng.
Cụ thể khoản dồn tích bị điều chỉnh được xác định bằng: + Tăng/ giảm trong tổng các khoản dồn tích. Nếu các khoản dồn tích không bị điều chỉnh bởi các nhà quản lý thì sẽ ổn định theo thời gian. Sự biến động của các khoản này là kết quả của việc điều chỉnh số liệu kế toán. + Khoản dồn tích bất thường ước tính từ các thông số kế toán cơ bản: Tổng dồn tích được hồi quy với các biến số cơ bản (ví dụ như doanh thu, các khoản phải thu, tài sản cố định…).
Phần dư của hồi quy sẽ được coi là thước đo cho giá trị dồn tích. + Mối quan hệ giữa tổng dồn tích và luồng tiền. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là công trình của P. Dechow and Dichev (2002) về chất lượng của các khoản dồn tích và lợi nhuận.
Các nhà nghiên cứu đã phân tích và chỉ ra rằng các khoản dồn tích ngắn hạn (được xác định thông qua vốn lưu động) sẽ có mối quan hệ chặt chẽ với luồng tiền của kỳ hiện tại, kỳ liền kề Luan van 15 trước và liền kề sau. - Các tiêu chí phát triển từ đặc điểm của thông tin kế toán theo khuôn mẫu FASB. Khung khái niệm của IASB (International accounting standard Board) và FASB (Financial Accounting Standards Board) đưa ra các đặc điểm định tính của thông tin kế toán nói chung và lợi nhuận nói riêng như tính thích hợp, đáng tin cậy, có thể có thể so sánh. Schipper cho rằng khả năng giải thích cho các thông số thị trường (như giá cổ phiếu hay lợi tức của nhà đầu tư chứng khoán) của lợi nhuận đo lường giá trị gộp của cá tính thích hợp và đáng tin cậy của thông tin.
Tuy vậy, các nghiên cứu này không bóc tách được hai nhân tố này, không đánh giá được sự đánh đổi giữa hai tính chất này hoặc với các tiêu chuẩn định tính khác. - Các tiêu chí đo lường chất lượng lợi nhuận phát triển từ phân tích các quyết định thực hành nghề nghiệp. Nhóm các tiêu chí này tập trung vào động cơ và kiến thức chuyên môn của các kiểm toán viên và những người lập báo cáo. Để đánh giá vai trò của người lập báo cáo đối với chất lượng lợi nhuận có 2 cách tiếp cận chính.
Thứ nhất, chất lượng lợi nhuận có mối tương quan nghịch với mức độ xét đoán, ước tính và dự báo mà người lập BCTC cần phải thực hiện do khả năng sai sót tiềm tàng là rất cao. Tuy nhiên, ở khía cạnh khác xét đoán và ước tính là cần thiết để đảm bảo tính thích hợp của thông tin. Vì vậy cách tiếp cận này đôi khi tạo ra những tiêu chí và thước đo đánh giá mâu thuẫn về chất lượng lợi nhuận. Thứ hai, chất lượng lợi nhuận chỉ giảm đi khi các nhà quản trị và kế toán lợi dụng những ước tính và xét đoán để điều chỉnh số liệu báo cáo.
Do đó, nhà nghiên cứu phải tìm kiếm các biểu hiện bất thường để chứng minh Luan van 16 cho khả năng số liệu bị thao túng. Tóm lại, Schipper và Vincent (2003) đã tổng hợp và phân loại khá đầy đủ về tiêu chí đánh giá đo lường chất lượng lợi nhuận. Tuy nhiên, việc đưa tiêu chí đánh giá dựa trên đặc điểm của thông tin kế toán theo khuôn mẫu FASB ảnh hưởng đến tính phổ biến trong nghiên cứu do quy định của FASB chỉ áp dụng cho các công ty Mỹ. Mặt khác, thực chất tiêu chí đánh giá này là việc đánh giá khả năng của lợi nhuận kế toán trong việc giải thích cho sự biến động của giá cổ phiếu và lợi tức từ đầu tư chứng khoán, hay nghiên cứu về giá trị thích hợp.
Cách thức phân loại của Schipper và Vincent (2003) cũng khá phức tạp và khó theo dõi só với cách phân loại của Francis và Dechow dưới đây. Quan điểm của J. Francis và các cộng sự (2004) Francis và các cộng sự (2004) đã phân loại chỉ tiêu sử dụng dùng để đo lường chất lượng lợi nhuận thành 2 loại: Dựa trên cơ sở thị trường và dựa trên cơ sở các nguyên tắc kế toán.