Chương 1: Một số lí luận chung về chính trị, kinh tế và ngân sách nhà nƣớc. Chương 2: Mối quan hệ giữa chính trị và vấn đề phân bổ ngân sách nhà nƣớc ở việt nam hiện nay Chương 3: Những yêu cầu tiếp tục hoàn thiện sự lãnh đạo chính trị với vấn đề phân bổ ngân sách nhà nƣớc ở việt nam trong thời gian tới. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHÍNH TRỊ, KINH TẾ VÀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Lý luận chung về chính trị 1.
Khái niệm về chính trị Chính trị là một trong bốn lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội (gồm: kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội), đó là lĩnh vực bao hàm những quan hệ, hiện tƣợng, những hình thức, khía cạnh rất đa dạng, phức tạp. Ở mỗi khía cạnh, mỗi hình thức biểu hiện của nó thƣờng dẫn tới mộc cách cảm nhận, cách hiểu tƣơng ứng về chính trị. Khó thống kê đƣợc hết những cách hiểu, định nghĩa nhƣ thế về chính trị, bản chất của chính trị là gì? Vấn đề trung tâm then chốt nhất của nó là gì? Và kết cấu của nó ra sao?. Thuật ngữ “chính trị” - “politic”(tiếng anh), “politique”(tiếng pháp) - trong các ngôn ngữ phƣơng Tây đều đƣợc cấu tạo từ cung gốc chung có xuất xứ trong tiếng Hy Lạp cổ đại - “politika”.
Khởi thuỷ chữ politika có nghĩa: những công việc nhà nƣớc hay những công việc xã hội. Cho đến nay, thuật ngữ “chính trị” còn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau. Thứ nhất, theo một số quan điểm ngoài Mác-xít, có rất nhiều cách hiểu về chính trị: “Chính trị là công việc nhà nƣớc, công việc xã hội”; “chính trị là nghệ thuật cai trị” (Platon: nền cộng hòa); “chính trị là khoa học lãnh đạo con ngƣời, khoa học tổ chức xã hội” (Arixtot: chính trị); “chính trị là khát vọng tham gia vào quyền lực” (M.Vâybe); “chính trị là sự phân phối có thẩm quyền các giá trị” (học thuyết Weber của David Easton): quan niệm này tạo ra khuynh hƣớng nghiên cứu chính trị tập trung vào nhà nƣớc, đặc biệt là vai trò, trách nhiệm và hoạt động của chính phủ, các chính đảng, các cơ quan nhà nƣớc nhƣ bộ máy hành chính, quân đội, cảnh sát và các cá nhân hoạt động trong bộ máy đó; “chính trị là sự dung hòa các đòi hỏi chính đáng về phân phối hàng hóa và dịch vụ” (Bernard Crick - Anh): quan niệm này cho rằng chính trị là một hoạt động thông qua đó các tập thể cùng chung một số quyền lợi đƣợc hòa giải bằng cách chia cho họ một phần quyền lực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tƣơng xứng với tầm quan trọng của họ đối với sự tồn vong và lợi ích của cả cộng đồng, và theo tác giả này, chính trị là điều tốt, bởi vì không có chính trị thì xã hội sẽ phát triển theo hƣớng độc tài, chuyên chế; “chính trị là ai đƣợc gì, bao giờ và bằng cách nào” (Harold Lasswell): quan niệm này tập trung vào hoạt động hơn là vị trí của chính trị quyết định tính chất chính trị của một nhóm hay tổ chức, đồng thời cho rằng hầu hết các nhóm, không chỉ là các cơ quan nhà nƣớc khi tham gia hoạt động chính trị là đang tìm câu trả lời cho câu hỏi này. Thứ hai, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-xít: Karl Marx (1818-1883) là một trong những đại diện tiêu biểu cho quan điểm cho rằng chính trị thuộc lĩnh vực “quyền lực” và vấn đề là ở chỗ quyền lực không đƣợc phân phối đồng đều giữa các tầng lớp xã hội khác nhau.
Chính sự phân phối không bình đẳng này đã gây nên xung đột và đấu tranh giai cấp (giữa giai cấp tƣ sản, hay giai cấp sở hữu tƣ liệu sản xuất, và giai cấp vô sản, hay giai cấp lao động). Theo Marx, chính trị là một quá trình mà qua đó các giai cấp có xung đột về quyền lợi đấu tranh để giành lấy, nắm giữ hoặc gây ảnh hƣởng quyền lực nhà nƣớc. Đối với Marx, chính trị là xấu xa, không tốt đẹp. Từ đó ông cho rằng, để có đƣợc cuộc sống tốt đẹp hơn, chúng ta phải tiến tới thủ tiêu mọi giai cấp và tiến tới một xã hội không giai cấp, tức là loại bỏ chính trị ra khỏi đời sống của con ngƣời, vì chính trị là biểu hiện của xung đột giai cấp, nên nếu không còn giai cấp nữa thì cũng sẽ không còn nhà nƣớc, và chính trị cũng sẽ biến mất.
Nói một cách khác, học thuyết của Marx chủ trƣơng xây dựng một xã hội không có chính trị. Những luận điểm của V. Lênin về chính trị: “Chính trị là sự tham gia vào công việc của nhà nƣớc, là sự định hƣớng cho nhà nƣớc, xác định các hình thức, nhiệm vụ và nội dung hoạt động của nhà nƣớc”; “Chính trị là lợi ích, là quan hệ lợi ích giữa các giai cấp”; “Chính trị là sự tham gia của nhân dân vào các công việc nhà nƣớc”; “Cái căn bản nhất của chính tri là việc tổ chức chính quyển nhà nƣớc”; “Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế”; “Chính trị vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật”. Về bản chất của chính trị, chủ nghĩa Mác-xít cho rằng: chính trị là quan hệ về lợi ích giữa các giai cấp, các nhóm xã hội, các quốc gia dân tộc, trong đó trƣớc hết và cơ bản là lợi ích kinh tế.
Về trung tâm then chốt trực tiếp nhất trong chính trị là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vấn đề quyền lực chính trị (tập trung ở quyền lực nhà nƣớc). Đó là công cụ cơ bản nhất để định đoạt quan hệ với các giai cấp, các nhóm xã hội, theo hƣớng có lợi cho lực lƣợng nắm quyền. Bách khoa toàn thƣ triết học (của Liên Xô) viết: Chính trị là những công việc nhà nƣớc, là phạm vi hoạt động gắn với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm xã hội khác nhau mà hạt nhân của nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nƣớc [11,10]. Từ đó, ta có thể đƣa ra khái niệm tổng quát về chính trị: “Chính trị là quan hệ giữa các giai cấp, các lực lƣợng xã hội trong việc giành, giữ, và thực thi quyền lực nhà nƣớc” [14,7].
Chúng ta nhận thấy: chính trị là quá trình bao gồm tranh luận, quyết định, xung đột và (hoặc) hợp tác giữa các cá nhân, nhóm và tổ chức đối với sự chi phối, kiểm soát, phân phối và sử dụng các nguồn tài nguyên, cũng nhƣ các giá trị và tƣ tƣởng làm nền tảng cho các hoạt động đó. Qua đó, ta thấy chính trị có các đặc trƣng sau: + Quan hệ chính trị về bản chất là quan hệ giai cấp: chính trị chỉ xuất hiện trong xã hội có giai cấp; lợi ích của các giai cấp quy định nội dung, đặc điểm, bản chất, xu hƣớng vận động của chính trị. + Nhà nƣớc là bộ phận trung tâm của chính trị: cái căn bản của chính trị là tổ chức và sử dụng quyền lực nhà nƣớc. + Chính trị (với tƣ cách yếu tố thuộc kiến trúc thƣợng tâng) đều bị quy định bởi quan hệ kinh tế, trong đó quan trọng (trực tiếp) nhất là các lợi ích kinh tế.
+ Chính trị là lĩnh vực nhạy cảm: phạm vi tác động của chính trị rộng (số đông). + Chính trị “vừa là khoa học vửa là nghệ thuật”: i/ Khoa học – có tri thức chính trị = nắm và vận dụng đúng quy luật của đời sống chính trị; ii/ Nghệ thuật – có kinh nghiệm, trải nghiệm, nhạy cảm chính trị. Cấu trúc của chính trị bao gồm nhiều thành phần đặt trong mối quan hệ cụ thể, hoạt động hài hòa và ổn định. Có nhiều cách hiểu về cấu trúc của chính trị có sự khác nhau, nhƣ: Cách hiểu thứ nhất, gồm: Lợi ích chính trị; tổ chức chính trị; hoạt động chính trị; ý thức chính trị; quan hệ chính trị.
Cách hiểu thứ hai, gồm: Quyền lực chính trị; thể chế chính trị; chính sách. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cho đến nay, chính trị có một số chức năng chính nhƣ sau: + Tổ chức, quản lý, điều tiết các quá trình xã hội (các mâu thuẫn, xung đột), thực hiện sự đối thoại giữa công dân và nhà nƣớc. + Thể hiện, kiểm soát, phân bổ quan hệ lợi ích của các giai cấp, nhóm, tầng lớp xã hội. + Đảm bảo tính chỉnh thể, sự ổn định và trật tự của hệ thống xã hội.
+ Xã hội hoá cá nhân, hình thành tính tích cực xã hội, tính chủ động của con ngƣời - công dân. Đảm bảo sự phát triển của xã hội và con ngƣời. + Điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia, các dân tộc, giữa con ngƣời với tự nhiên. Vì chính trị là lĩnh vực rộng, phức tạp có tác động đến mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội có giai cấp, mối quan hệ của chính trị với một số lĩnh vực của đời sống xã hội đƣợc thể hiện qua sơ sơ đồ sau: Kinh tế Đạo đức Chính trị Văn hóa Luật pháp Hệ tƣ tƣởng Tôn giáo Sơ đồ số 1: Mối quan hệ với một số lĩnh vực của đời sống xã hội Đời sống chính trị là chính trị đƣợc biểu hiện trên thực tế ở một giai đoạn lịch sử, gắn với một xã hội nhất định.
Đời sống chính trị - bầu không khí chính trị tác động đến mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội. Tạo đƣợc đời sống chính trị lành mạnh là điều kiện tiên quyết thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển và ngƣợc lại. Động lực của đời sống chính trị là lợi ích và vai trò của quần chúng nhân dân lao động. Quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước Chính trị học là khoa học đấu tranh cho quyền lực chính trị, là khoa học về giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị.
Song quyền lực chính trị chỉ xuất hiện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và tồn tại khi xã hội có sự phân chia thành các giai cấp và đấu tranh giai cấp, còn quyền lực là quan hệ khách quan trong đời sống xã hội, đã xuất hiện cùng với loài ngƣời đƣợc tổ chức thành xã hội và sẽ tồn tại cùng với đời sống xã hội. Quyền lực là quan hệ tất yếu, khách quan khi con ngƣời sống thành cộng đồng: mọi ngƣời tƣơng tác, phụ thuộc, cố kết với nhau thành cộng đồng → cần có hành động thống nhất, đƣợc tổ chức lại, quyền lực xuất hiện với tƣ cách là nhân tố đảm bảo cho những hoạt động chung, thống nhất, có hƣớng của cộng đồng. Cho đến nay có rất nhiều định nghĩa khác nhau về quyền lực (một số nhà nghiên cứu cho rằng có thể có đến hàng chục định nghĩa).