Biện chứng giữa kinh tế và chính trị trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Tài liệu nghiên cứu Biện chứng giữa kinh tế và chính trị trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu

• Tác giả: Dương Đức Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tình
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Mối Quan Hệ Biện Chứng Giữa Kinh Tế và Chính Trị Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mối Quan Hệ Biện Chứng Kinh Tế và Chính Trị

Trong xã hội có giai cấp, kinh tế và chính trị là hai lĩnh vực cơ bản, tác động đến mọi mặt đời sống xã hội. Việc giải quyết mối quan hệ này là ưu tiên hàng đầu của mọi chủ thể chính trị. Kinh tế tồn tại và phát triển trong một chế độ chính trị nhất định, làm cơ sở vật chất cho chế độ đó. Chính trị được thiết lập trên nền tảng kinh tế phù hợp, bảo vệ và phát triển chế độ kinh tế ấy. Mối quan hệ này quyết định mọi quan hệ khác trong xã hội. Một chế độ xã hội hoàn thiện phải giải quyết tốt nhất mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị. Theo tài liệu gốc, "Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị quyết định tất cả các mối quan hệ khác trong xã hội".

1.1. Quan Điểm Mác Lênin về Kinh Tế và Chính Trị

Chủ nghĩa Mác-Lênin đặt nền móng khoa học cho việc giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị. Các đảng cộng sản và nhà lý luận đã lý giải và vận dụng những quan điểm này trong thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội. Kinh tế, suy cho cùng, giữ vai trò quyết định đối với chính trị, nhưng chính trị cũng tác động trở lại và lãnh đạo kinh tế. Cần xác định rõ tính khoa học và cách mạng trong quan điểm về mối quan hệ biện chứng này.

1.2. Tư Tưởng Hồ Chí Minh về Mối Quan Hệ Kinh Tế Chính Trị

Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam có những quan điểm sáng tạo khi vận dụng lý luận Mác-Lênin vào công cuộc đổi mới. Cần làm rõ hơn mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, thực chất là mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị trong định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay. Từ đó, xác định những giải pháp đúng đắn, khoa học để giải quyết hiệu quả mối quan hệ này.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Việt Nam

Trong sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế so với mục tiêu phát triển. Đại hội VI của Đảng đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện, từ đổi mới tư duy đến đổi mới tổ chức bộ máy, phương pháp lãnh đạo; từ đổi mới kinh tế đến đổi mới chính trị. Đổi mới kinh tế theo hướng chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ trọng tâm. Đổi mới kinh tế phải đi đôi với đổi mới chính trị, đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân.

2.1. Mâu Thuẫn Giữa Kinh Tế Thị Trường và Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Vẫn còn quan điểm cho rằng kinh tế thị trường và mục tiêu chính trị là chủ nghĩa xã hội không thể dung hòa. Một số cho rằng phải chấp nhận kinh tế thị trường với thể chế chính trị tư bản chủ nghĩa, hoặc chấp nhận kinh tế "phi thị trường" với thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa tập trung. Cần giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển kinh tế thị trường đầy đủ, hiện đại và vị trí độc quyền lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

2.2. Đa Dạng Hóa Kinh Tế và Thách Thức Đối Với Hệ Thống Chính Trị

Khi chuyển sang kinh tế thị trường, sự đa dạng hóa thành phần kinh tế, chủ thể sở hữu sẽ dẫn tới đa dạng hóa cơ cấu xã hội, lợi ích. Điều này có thể dẫn đến mâu thuẫn, đối kháng. Một số cho rằng chính trị không thể là "nhất nguyên", không thể duy trì chế độ lãnh đạo của một đảng duy nhất. Cần có giải pháp để thích ứng với sự đa dạng này mà vẫn đảm bảo ổn định chính trị.

2.3. Dao Động Trong Nội Bộ Đảng Về Đường Lối Đổi Mới

Ngay trong nội bộ Đảng, vẫn còn một bộ phận hoang mang, dao động trước đường lối đổi mới, đặc biệt trong giải quyết mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị. Có quan điểm đề cao quá mức kinh tế thị trường, hoặc quá bi quan với những tiêu cực của nó. Sự đổ vỡ của các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu cũng gây lo lắng trong đổi mới chính trị.

III. Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Định Hướng XHCN

Để giải quyết hiệu quả mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Phát triển và hoàn thiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là yếu tố then chốt. Đồng thời, cần nâng cao vai trò định hướng của hệ thống chính trị trong nền kinh tế thị trường. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là yêu cầu cấp thiết để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.

3.1. Hoàn Thiện Thể Chế Kinh Tế Thị Trường Định Hướng Xã Hội Chủ Nghĩa

Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch. Đảm bảo các yếu tố thị trường vận hành hiệu quả, đồng thời phát huy vai trò điều tiết của Nhà nước. Khuyến khích sự phát triển của các thành phần kinh tế, đặc biệt là kinh tế tư nhân.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Lãnh Đạo Của Đảng Cộng Sản Việt Nam

Đảng Cộng sản Việt Nam cần nâng cao năng lực lãnh đạo, chỉ đạo trong điều kiện kinh tế thị trường. Xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn cao. Tăng cường kiểm tra, giám sát, phòng chống tham nhũng, tiêu cực. Đổi mới phương thức lãnh đạo, đảm bảo sự lãnh đạo toàn diện của Đảng.

3.3. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao

Đầu tư vào giáo dục, đào tạo để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Chú trọng đào tạo các ngành nghề mũi nhọn, công nghệ cao. Tạo điều kiện để người lao động nâng cao trình độ, kỹ năng. Thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Kinh Tế Chính Trị

Việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị đã tạo ra động lực quan trọng, thúc đẩy tiến trình đổi mới toàn diện. Tuy nhiên, vẫn còn hiện tượng trì trệ trong đổi mới kinh tế hoặc chính trị, làm cho hai quá trình này diễn ra không đồng bộ. Cần khắc phục những hạn chế, khiếm khuyết trong nhận thức và chỉ đạo giải quyết mối quan hệ này.

4.1. Đánh Giá Tác Động Của Chính Sách Kinh Tế Đến Ổn Định Chính Trị

Phân tích tác động của các chính sách kinh tế đến ổn định chính trị, xã hội. Đánh giá hiệu quả của các biện pháp điều tiết kinh tế của Nhà nước. Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự đồng thuận xã hội trong quá trình phát triển kinh tế thị trường.

4.2. Nghiên Cứu Vai Trò Của Nhà Nước Trong Quản Lý Kinh Tế

Nghiên cứu vai trò của Nhà nước trong quản lý kinh tế, đặc biệt là trong việc điều tiết thị trường, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đảm bảo an sinh xã hội. Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong điều kiện kinh tế thị trường.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Mối Quan Hệ Kinh Tế Chính Trị

Mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị là vấn đề then chốt trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Việc giải quyết tốt mối quan hệ này sẽ tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển bền vững của đất nước. Cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến mối quan hệ này.

5.1. Dự Báo Tác Động Của Toàn Cầu Hóa Đến Kinh Tế và Chính Trị Việt Nam

Dự báo tác động của toàn cầu hóa đến kinh tế và chính trị Việt Nam. Đề xuất các giải pháp để tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nghiên cứu các mô hình phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả hội nhập kinh tế quốc tế, đảm bảo lợi ích quốc gia, dân tộc. Xây dựng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Tăng cường hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ 1. QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ 1. Khái niệm “kinh tế”, “chính trị” Kinh tế là một phạm trù cơ bản trong kinh tế học nĩi chung v lý luận mác- xít nói riêng. Kinh tế phản ánh một lĩnh vực của đời sống xã hội, gắn liền với việc tạo ra các điều kiện vật chất cần thiết để thỏa mãn các nhu cầu của xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.

Khái niệm “kinh tế” lúc đầu dùng để chỉ những công việc quản trị gia đình hoặc việc quản trị tập hợp các gia đình. Sau đó, khái niệm “kinh tế” được hiểu theo nghĩa rộng hơn. Theo từ điển Kinh tế chính trị học: “Kinh tế là toàn bộ những mối quan hệ sản xuất nhất định trong lịch sử, là cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội; là hoạt động kinh doanh của một nước nhất định, bao gồm các ngành và các loại hình sản xuất tương ứng”[117,198]. Từ định nghĩa trên cho thấy, mỗi phương thức sản xuất đều có nền kinh tế riêng của nó, được phân biệt bởi tính chất sở hữu về tư liệu sản xuất, mục đích phát triển của sản xuất, hình thức và phương pháp kinh doanh.

Nền tảng vật chất của sự phát triển kinh tế là lực lượng sản xuất mà sự thay đổi của chúng dẫn đến những biến đổi tương ứng trong cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội. Khâu quan trọng nhất của nền kinh tế là quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, từ đó quyết định vai trò của chủ thể sở hữu đối với quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm. Mỗi nền kinh tế đều do quan hệ sản xuất, cũng như tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất quy định. 15 Như vậy, kinh tế là tổng thể những mối quan hệ trong quá trình sản xuất của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định, trong tổ chức và hoạt động của cơ cấu hạ tầng của xã hội, bao gồm các ngành kinh tế kỹ thuật, các loại hình sản xuất tương ứng.

Trong nền kinh tế quốc dân của một nước bao gồm các ngành, các vùng lãnh thổ, các cơ sở và các loại hình sản xuất và bao trùm là các khâu của nền sản xuất xã hội trên toàn bộ lãnh thổ quốc gia. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Kinh tế là tổng thể các hoạt động của một cộng đồng người, một nước, liên quan đến toàn bộ các quá trình sản xuất, trao đổi, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm xã hội”[116,584]. Theo định nghĩa này, kinh tế là toàn bộ hoạt động có tính cộng đồng trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội, lưu thông, trao đổi và tiêu dùng sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất của con người. Kinh teá bao haøm nhieàu nhoùm quan heä cuøng töông taùc qua laïi, gaén keát vôùi nhau.

Theo Mc: “… cc quan hệ kinh tế là phương thức mà con người của một xã hội nhất định dùng để sản xuất ra những tư liệu để sinh sống và trao đổi sản phẩm với nhau” [84,270]. Phương thức mà Mác đề cập đến là tổng hòa của hai nhóm quan hệ cơ bản: một là các điều kiện của sản xuất bao gồm tư liệu sản xuất và sức lao động; hai là hình thức xã hội của nền sản xuất. Các điều kiện của sản xuất phản ánh mối quan hệ giữa con người và tự nhiên thông qua việc sử dụng những điều kiện tự nhiên để tạo ra sản phẩm vật chất cần thiết cho xã hội. Trong từng thời điểm cụ thể của lịch sử, các yếu tố này thể hiện trình độ nắm bắt, sử dụng và chinh phục giới tự nhiên của con người.

Trong các điều kiện của sản xuất yếu tố con người có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi con người là chủ thể trong mối quan hệ với tự nhiên, và “bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian, điều tiết và kiểm tra sự trao đổi giữa họ với tự nhiên” [76,266]. Trình độ chinh phục giới tự nhiên của con người được thể hiện ở mức độ phát triển của các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất. 16 Các yếu tố của lực lượng sản xuất và trình độ phát triển của nó quy định nội dung của phương thức sản xuất và quyết định sự vận động của quan hệ sản xuất; song tính chất lịch sử cụ thể, đặc thù của từng phương thức sản xuất lại được quyết định bởi chính bản thân tính chất quan hệ sản xuất do quan hệ sở hữu thống trị về tư liệu sản xuất sinh ra. Tiếp cận trong mối quan hệ với chính trị, kinh tế là toàn bộ các lĩnh vực, các ngành khác nhau của một nền kinh tế quốc dân mà cơ sở của nó là quan hệ sản xuất.

Quan hệ sản xuất là một chỉnh thể thống nhất giữa các quan hệ cơ bản: quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất và quan hệ phân phối sản phẩm. Quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất là vấn đề cơ bản quy định sự phát triển của một hình thái kinh tế - xã hội. Quan hệ sản xuất cũng là cơ sở của các mối quan hệ xã hội khác, quy định trình độ các mối quan hệ của con người và trình độ phát triển của một chế độ xã hội. Quan hệ sản xuất quy định bản chất của chế độ chính trị và của quyền lực chính trị.

Đồng thời chịu sự chi phối trở lại mạnh mẽ của chế độ chính trị mà tập trung là quyền lực nhà nước. Trong quan hệ sản xuất, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất do sự phát triển của lực lượng sản xuất quy định. Sự khác biệt giữa các hình thức sở hữu đối với tư liệu sản xuất tùy thuộc vào trình độ và tính chất của sự kết hợp giữa sức lao động với tư liệu sản xuất; đồng thời, các hình thức sở hữu tư liệu sản xuất khác nhau cũng là những giai đoạn khác nhau trong sự phát triển của phân công lao động xã hội. Trong lịch sử, có hai hình thức sở hữu tư liệu sản xuất chủ yếu: Sở hữu công cộng là cơ sở kinh tế của xã hội tự do, công bằng và bình đẳng – cái vốn có của xã hội cộng sản nguyên thủy và của xã hội cộng sản văn minh.

Còn sở hữu tư nhân là cơ sở kinh tế của sự phân chia xã hội thành tập đoàn người này áp bức và bóc lột tập đoàn người khác – đặc trưng của chế độ chiếm hữu nô lê, chế độ phong kiến và chế độ tư bản chủ nghĩa. Trong mỗi xã hội cụ thể, còn có thể có nhiều hình thức sở hữu tư liệu sản xuất 17 trung gian nhưng bao giờ cũng có một hình thức sở hữu cơ bản giữ vai trò chủ đạo làm cơ sở kinh tế cho chế độ chính trị. Trên cơ sở của quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất, hình thành một quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất xã hội tương ứng. Quan hệ tổ chức sản xuất là phương thức liên hiệp những người sản xuất trực tiếp và kết hợp họ với tư liệu sản xuất, thể hiện ở mục đích của việc tổ chức lao động, phương thức thu hút các nguồn lực vào lao động, hình thức xã hội của sự hiệp tác và phân công lao động.

Quan hệ quản lý sản xuất là toàn bộ những biện pháp và phương thức cho phép tác động đến người lao động theo yêu cầu của nhiệm vụ sản xuất đã quy định. Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất quyết định một cách trực tiếp: quy mô, tốc độ, hiệu quả và xu hướng của nền sản xuất nên có khả năng thúc đẩy hoặc kìm hãm các quá trình sản xuất. Từ đó, hình thành quan hệ phân phối sản phẩm xã hội làm ra. Quan hệ phân phối sản phẩm gồm phân phối tư liệu sản xuất và phân phối tư liệu tiêu dùng.

Nó không chỉ trực tiếp quy định các giá trị kinh tế và mọi sự thụ hưởng đối với từng loại đối tượng, từng đối tượng cụ thể mà còn thể hiện bản chất và mục đích của nền sản xuất xã hội, chế độ chính trị xã hội. Cho nên, nó có khả năng thúc đẩy tốc độ và nhịp điệu của sản xuất, làm năng động toàn bộ nền kinh tế xã hội hoặc kìm hãm sản xuất và sự phát triển của xã hội. Như vậy, nói đến kinh tế là nói đến quá trình sản xuất ra của cải vật chất và quá trình đó, theo C. Mác, sẽ làm nẩy sinh “quan hệ kép”: quan hệ giữa người với người và quan hệ giữa người với tự nhiên.

Hai loại quan hệ đó tạo thành hai mặt của phương thức sản xuất: quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất. Sự tác động qua lại giữa chúng chính là nguồn gốc căn bản nhất của tiến trình lịch sử, nó quy định sự thay thế hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình thái kinh tế - xã hội khác cao hơn. 18 Từ những nội dung trên, theo quan điểm mác-xít, có thể hiểu: Kinh tế là toàn bộ các lĩnh vực của một nền sản xuất xã hội mà cơ sở của nó là các quan hệ cơ bản: quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ phân phối những sản phẩm làm ra, trên nền tảng của một lực lượng sản xuất nhất định. Chính trị xuất hiện khi xã hội phân chia thành giai cấp và mâu thuẫn giữa các giai cấp trở nên gay gắt không thể điều hòa.

Do vị trí đặc biệt quan trọng đối với đời sống xã hội, chính trị luôn thu hút sự quan tâm của các nhà tư tưởng. Ngay từ thời cổ đại, họ đã bỏ ra nhiều thời gian để làm sáng tỏ bản chất của chính trị. Cùng với sự phát triển của khoa học và xã hội, “chính trị” được nhận thức ngày càng đầy đủ hơn. Các nhà triết học, kinh tế học, chính trị học… tiếp cận ở những góc độ khác nhau để xem xét bản chất của chính trị.