CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu Các hoạt động cùng nhau của con người đòi hỏi phải có một cá nhân đứng đầu, giữ vai trò lãnh đạo, quản lý. Đồng thời cá nhân hoặc những người khác chịu sự điều khiển, quản lý và chấp hành mệnh lệnh, yêu cầu của người đứng đầu. Từ đó xuất hiện một hình thức quan hệ xã hội đặc thù, đó là quan hệ giữa người lãnh đạo và người bị lãnh đạo, hay quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới.
Mối quan hệ này chỉ có thể được duy trì và phát triển khi người lãnh đạo thực hiện tốt vai trò, chức năng của mình. Nghĩa là, người lãnh đạo phải có đầy đủ phẩm chất và năng lực phù hợp với vị trí lãnh đạo của mình. Nghiên cứu về người lãnh đạo ngày càng được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học khác nhau. Trong tâm lý học, vấn đề lãnh đạo, quản lý được trình bày thành một phần, một chương trong các giáo trình như Tâm lý học quản lý, Tâm lý học xã hội nhằm phục vụ cho việc giảng dạy, nghiên cứu của sinh viên.
Nhiều sách chuyên về tâm lý học quản lý, lãnh đạo. cũng đề cập nhiều đến những phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo. Điều đó đã chứng tỏ tầm quan trọng của việc cần thiết nghiên cứu về các phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo. Lê-bê-đép trong cuốn Tâm lý xã hội trong quản lý đã đề cập đến những khía cạnh tâm lý của các phong cách lãnh đạo và những đặc điểm nhân cách cần thiết ở người lãnh đạo nó tạo thành một thể thống nhất chi phối hành vi của họ.
Tác giả cũng đưa ra những phẩm chất mà công nhân thích ở người giám đốc của họ gồm: Giỏi về chuyên môn, có quan hệ bình đẳng với công nhân, có năng lực tổ chức, công bằng, bình tĩnh, lịch sự, tự kiềm chế, hài ước, chịu phê bình. Tác giả cũng chỉ ra những đặc điểm của lãnh đạo mà quần chúng không thích như cách cư xử thô bạo, lên giọng mệnh 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lệnh, bàng quan, nóng nảy, không coi trọng ý kiến tập thể, có tình cảm riêng, phô trương. Kovaliop trong Tâm lý học xã hội đã trình bày chi tiết về những vấn đề tâm lý - xã hội của công tác lãnh đạo và người lãnh đạo. Tác giả lưu ý đến những yếu tố tâm lý của phong cách và uy tín của người lãnh đạo, về kiểu cán bộ lãnh đạo và các đặc điểm của họ.
Ông cũng đưa ra hàng loạt các đặc điểm cần thiết của một người lãnh đạo trên bình diện chung nhất, khái quát nhất. Tác giả còn chỉ ra rằng, yêu cầu về phẩm chất của người lãnh đạo cũng có sự khác biệt theo hoàn cảnh xã hội và theo nghề nghiệp. Các nhóm xã hội khác nhau đánh giá người lãnh đạo theo những cách khác nhau. Nhóm giáo viên đánh giá cao nhất người lãnh đạo ở những phẩm chất đạo đức, cụ thể như: tính nguyên tắc đứng thứ 1, tính công bằng đứng thứ 2, và đứng thứ 3 là thái độ quan tâm đến cấp dưới và những người xung quanh của lãnh đạo.
Còn đối với các cán bộ quản lý kinh tế thì người ta lại đề cao trước tiên là trình độ đào tạo của người lãnh đạo; thứ hai là tính nguyên tắc; thứ ba là năng lực tổ chức và thứ tư là tính công bằng [18, 205]. Như vậy, chúng ta thấy rằng, ở các nhóm nghề nghiệp khác nhau thì cũng có yêu cầu khác nhau về những phẩm chất tâm lý ở người lãnh đạo. Khi nghiên cứu về các phẩm chất của người lãnh đạo, nhiều tác giả cho rằng, người lãnh đạo muốn thuyết phục được người khác thì họ phải có đầy đủ những phẩm chất, năng lực phù hợp với cương vị của mình. Ngoài ra người lãnh đạo còn phải có một số phẩm chất tâm lý cần thiết của một nhà giáo dục như: Có đạo đức của một nhà giáo; phải biết dùng ngôn ngữ dễ hiểu để thu hút mọi người về mình; phải tạo điều kiện cho cấp dưới phát triển tài năng, tăng sự ham hiểu biết; phải biết vận dụng các phương pháp tâm lý để giải quyết những xung đột trong cộng đồng [13, 289].
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tác giả Heinz Weihrich trong Những vấn đề cốt yếu của quản lý lại đề cập đến cá tính cần có ở người quản lý gồm: ước muốn làm quản lý, khả năng quan hệ với sự đồng cảm, thẳng thắn và trung thực. Tác giả cũng nhấn mạnh đến việc xem xét kinh nghiệm quản lý của người lãnh đạo trong quá khứ để đưa ra dự đoán về quá trình thực hiện sau này của họ [50, 41-42] Khi nghiên cứu về yêu cầu đối với phẩm chất của người kỹ sư, các tác giả của trường Đại học Tổng hợp Lêningrats đã đưa ra 8 nhóm: Các nhóm phẩm chất biểu hiện thái độ đối với công việc (yêu lao động, thái độ quan tâm đến công việc, sáng tạo.); các phẩm chất đặc trưng cho phong cách chung của hành vi và hoạt động (tính chấp hành, tính độc lập, tính năng động.); kiến thức; các phẩm chất trí tuệ (tính mềm dẻo, tính phê phán.); các kỹ năng tổ chức-kỹ thuật (kỹ năng giải quyết nhiệm vụ kỹ thuật, kỹ năng làm việc với tài liệu và sổ tay kỹ thuật, kỹ năng thực hiện tác động qua lại đối với các bộ phận khác.); các kỹ năng tổ chức-hành chính (kỹ năng thiết lập bầu không khí lao động, kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng thuyết phục người khác.); các phẩm chất đặc trưng thái độ đối với bản thân (khiêm tốn, tự tin, tự hoàn thiện) [14] Ở nước ta, nhiều tác giả đã đề cập đến người lãnh đạo và các phẩm chất tâm lý đặc trưng của họ để hoạt động lãnh đạo thành công. Tác giả Mai Hữu Khuê trong Những khía cạnh của quản lý đã đề cập đến các phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo và một số yếu tố tâm lý khác liên quan đến hoạt động lãnh đạo. Tác giả cũng phân tích một cách sâu sắc các chức năng của người lãnh đạo chính quyền các cấp trong hệ thống hành chính nước ta.
Công trình nghiên cứu “Mẫu hình người cán bộ lãnh đạo và đổi mới công tác cán bộ” của các nhà nghiên cứu thuộc Học viện Nguyễn ái Quốc đã có nhiều phát hiện trong việc phân tích nhân cách của người lãnh đạo, các tiêu chuẩn cần có của người lãnh đạo và các phẩm chất cần thiết để người lãnh đạo có thể đảm đương công tác của mình trong giai đoạn mới. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong giáo trình Tâm lý học xã hội của khoa Tâm lý học, Đại học Tổng hợp đã trình bày các phẩm chất cá nhân của người lãnh đạo. Các tác giả cho rằng, người lãnh đạo không chỉ cần đáp ứng được yêu cầu những phẩm chất về kiến thức, trí tuệ và kinh nghiệm như: học vấn chuyên môn, và các kỹ năng, kỹ xảo chuyên môn mà đòi hỏi người lãnh đạo phải có thái độ ham thích đối với công việc, thể hiện tâm lý sẵn sàng lao động. Những phẩm chất bình thường ở một con người như tính ân cần, nhiệt tình, cởi mở, lịch sự, tế nhị.
càng cần thiết phải có ở người lãnh đạo. Bởi lẽ, người lãnh đạo giữ vai trò điều hoà các mối quan hệ trong nhóm, ảnh hưởng đến tâm trạng của các thành viên trong nhóm và cuối cùng là ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của nhóm [12, 96]. Trong cuốn Giám đốc-những yếu tố để thành công đã chú ý đến khía những đặc điểm tâm lý trong uy tín và phong cách lãnh đạo, xem đó là những đặc điểm tâm lý cần thiết. Tác giả cũng xem xét năng lực và phẩm chất cần thiết của người lãnh đạo gồm 14 yếu tố: Tri thức kinh tế; trình độ nghiệp vụ; năng lực quản lý; óc quan sát; tính năng động và linh hoạt; óc sáng tạo; tính dũng cảm và kiên quyết; biết thuyết phục con người; quan tâm đến mọi người; thái độ công bằng; đòi hỏi nghiêm túc; cởi mở; toàn tâm toàn ý cho công việc; uy tín của giám đốc [20].
Tác giả Phương Kỳ Sơn trong Tâm lý học xã hội-một số vấn đề lý luận và thực tiễn đã đề cập đến những phẩm chất tâm lý của người lãnh đạo quản lý gồm: phẩm chất đạo đức, phẩm chất trí tuệ, năng lực tổ chức, năng lực chuyên môn, năng lực giáo dục. Theo tác giả, tổng hợp tất cả các phẩm chất và năng lực trên của người lãnh đạo sẽ tạo ra sự hợp tác của mọi người [36, 175-179]. Đề cập đến những phẩm chất tâm lý cần thiết của người lãnh đạo, quản ý trong lĩnh vực quân sự, tác giả Nguyễn Ngọc Phú đã đưa ra 6 phẩm chất cần phải có ở người lãnh đạo là: 1/ Có phẩm chất chính trị-tư tưởng-đạo đức đáp 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng sự nghiệp đổi mới của Đảng; 2/ Thông thạo chuyên môn nghiệp vụ. Có tính khoa học trong lãnh đạo-quản lý, tác phong cụ thể, tỉ mỉ, thận trọng khi ra quyết định; 3/ Có tính đòi hỏi cao, tính nhất quán trong lãnh đạo; 4/ Có tính tập thể trong lãnh đạo, có phong cách lãnh đạo-quản lý dân chủ; 5/ Có nghệ thuật lãnh đạo-quản lý giỏi; 6/ Có tác phong và quan điểm quần chúng.
Như vậy, dựa vào đặc trưng hoạt động của cán bộ lãnh đạo quản lý trong lĩnh vực quân sự, tác giả đã đưa ra những phẩm chất tâm lý phù hợp với vị trí của họ [28, 388-395]. Ngoài các tài liệu, giáo trình đề cập đến những phẩm chất cần thiết đối với người lãnh đạo trên các lĩnh vực khác nhau thì trong thời gian gần đây, đã xuất hiện các công trình nghiên cứu về vấn đề này. Tác giả Nguyễn Thị Phượng Anh trong luận án “Một số đặc điểm tâm lý – xã hội của nhà doanh nghiệp” đã đưa ra 14 đặc điểm tâm lý của nhà doanh nghiệp Việt Nam trong hoạt động kinh doanh là: Bền bỉ, cần cù, có chí, dám mạo hiểm, có đầu óc tính toán kinh doanh, ham học hỏi, hiểu biết, linh hoạt, năng động, nhạy bén, óc sáng tạo, quảng giao, quyết đoán, thạo việc, có kinh nghiệm về lĩnh vực mình kinh doanh, thận trọng, thông minh, tự tin [1] Tác giả Bùi Xuân Hoàn với luận án Tiến sĩ chuyên ngành tâm lý học và giáo dục học quân sự đã nghiên cứu về “Cơ sở tâm lý-xã hội của việc củng cố, nâng cao uy tín cán bộ chính trị đơn vị cơ sở bộ đội biên phòng”.