Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THI HÀNH QUYẾT ĐỊNH TUYÊN BỐ PHÁ SẢN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THI HÀNH QUYẾT ĐỊNH TUYÊN BỐ PHÁ SẢN 1. Những vấn đề lý luận về thi hành quyết định tuyên bố phá sản 1. Khái niệm thi hành quyết định tuyên bố phá sản Thủ tục phá sản có thể được xem là một thủ tục pháp lý có tính chất tổng hợp và khá phức tạp, hay nói cách khác đây là một thủ tục pháp lý đặc biệt. Điều này thể hiện ở việc Tòa án phải tham gia vào hầu hết các thủ tục giải quyết phá sản, từ ra quyết định mở thủ tục phá sản đến giám sát hoạt động của các doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, rà soát, xem xét phương án phục hồi hoạt động kinh doanh, xử lý tài sản của doanh nghiệp có tranh chấp.
Ngoài ra, còn có các chủ thể khác cùng tham gia vào quá trình giải quyết phá sản như chủ thể quản lý, thanh lý tài sản, chủ thể thực hiện các quyết định của Tòa án trong quá trình giải quyết phá sản. Kết thúc thủ tục phá sản thường là chấm dứt sự tồn tại của một chủ thể kinh doanh. Mặc dù có những trường hợp doanh nghiệp phục hồi hoạt động kinh doanh thành công nhưng nhìn chung hậu quả pháp lý của phá sản là chủ thể kinh doanh bị chấm dứt tồn tại và toàn bộ tài sản của nó bị thanh lý để trả cho các chủ nợ. Trong quá trình giải quyết phá sản thì việc chấm dứt sự tồn tại của một chủ thể kinh doanh thường được xác định bằng một quyết định của Tòa án đó là Quyết định tuyên bố phá sản.
Như vậy, khi Tòa án ra quyết định tuyên bố phá sản thì chủ thể đang bị xem xét phá sản sẽ chấm dứt sự tồn tại về mặt pháp lý với tư cách là một chủ thể kinh doanh, nó không còn là một thực thể pháp luật để tham gia vào các giao dịch nói chung và giao dịch dân sự nói riêng. Tuy nhiên, việc giải quyết phá sản đến giai đoạn này chưa hẳn đã chấm dứt, vì nếu như doanh nghiệp vẫn còn tài sản chưa giải quyết xong thì các cá nhân, tổ chức có liên quan vẫn phải tiếp tục thanh lý hết những tài sản còn lại này. Việc thực hiện các thủ tục để thanh lý tài sản còn lại của doanh nghiệp bị phá sản sau khi đã có quyết định tuyên bố phá sản được gọi là thi hành quyết định tuyên bố phá sản. Đây cũng chính là giai đoạn cuối cùng của thủ tục phá sản.
7 Như vậy, bản chất của việc thi hành quyết định tuyên bố phá sản là áp dụng các quy định của pháp luật, thực hiện thủ tục thanh lý tài sản còn lại của chủ thể đã bị tuyên bố phá sản để trả nợ cho các chủ nợ. Hiện nay, theo quy định pháp luật của Việt Nam thì việc thi hành quyết định tuyên bố phá sản được điều chỉnh bởi LPS 2014 và Luật thi hành án dân sự năm 2008, sửa đổi bổ sung năm 2014 (gọi tắt là LTHADS) và các văn bản hướng dẫn thi hành các luật này. Theo quy định tại khoản 1 Điều 17 LPS 2014 và điểm g khoản 1 Điều 2 LTHADS thì chủ thể có thẩm quyền thi hành quyết định tuyên bố phá sản là Cơ quan thi hành án dân sự mà cá nhân trực tiếp tổ chức thi hành đó là Chấp hành viên. Ngoài ra, LPS 2014 còn bổ sung thêm chủ thể mới là Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản với nhiệm vụ, quyền hạn được quy định cụ thể tại Điều 16 LPS 2014, thì những cá nhân, tổ chức này cũng có thẩm quyền tham gia vào giai đoạn thi hành quyết định tuyên bố phá sản.
Như vậy, xuất phát từ đối tượng, bản chất của giai đoạn thi hành quyết định tuyên bố phá sản và chủ thể tham gia vào quá trình đó, chúng ta có thể hiểu: thi hành quyết định tuyên bố phá sản là hoạt động của cơ quan, cá nhân, tổ chức có thẩm quyền tổ chức thi hành quyết định tuyên bố phá sản trên thực tế theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và nhà nước. Với cách hiểu về khái niệm thi hành quyết định phá sản như trên đã thể hiện được khá đầy đủ bản chất của hoạt động này. Chính vì vậy, có thể rút ra những đặc trưng cơ bản của hoạt động thi hành quyết định tuyên bố phá sản bao gồm: Thứ nhất, chủ thể tổ chức thi hành quyết định tuyên bố phá sản có thể là cơ quan, cá nhân hoặc tổ chức có thẩm quyền, vì theo quy định hiện nay thì chủ thể tổ thi hành quyết định tuyên bố phá sản tùy thuộc vào từng giai đoạn mà có thể do một cá nhân hoặc bao gồm nhiều chủ thể khác nhau thi hành như: Cơ quan thi hành án dân sự, Chấp hành viên hoặc Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý thanh lý tài sản chịu trách nhiệm thi hành. Vấn đề chủ thể trong thi hành quyết định tuyên bố phá sản được quy định mang tính đặc thù.
Đối với các loại việc khác trong thi hành án dân sự thì chủ thể có thẩm quyền tổ chức thi hành án các bản án, quyết định của tòa chỉ có Cơ quan thi hành án, Chấp hành viên mới có thẩm quyền tổ chức thi hành. 8 Tuy nhiên, trong thi hành quyết định tuyên bố phá sản thì còn có sự tham gia của Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản và đây đồng thời cũng là quy định mới của LPS 2014. Thứ hai, đối tượng được đưa ra tổ chức thi hành ở đây là quyết định tuyên bố phá sản của Tòa án. Đây là quyết định làm chấm dứt sự tồn tại của một chủ thể kinh doanh.
Trong quyết định này, ngoài nội dung tuyên bố chấm dứt hoạt động của một chủ thể còn có các nội dung khác như: thanh lý tài sản và bán đấu giá tài sản còn lại của DN, HTX; phương án phân chia giá trị tài sản trước và sau khi tuyên bố phá sản. Đây cũng chính là những nội dung mà chủ thể có thẩm quyền phải tổ chức thi hành. Thứ ba, bản chất và nhiệm vụ trung tâm của quá trình thi hành quyết định tuyên bố phá sản là thực hiện các thủ tục theo quy định nhằm thanh lý tài sản còn lại của chủ thể đã bị tuyên bố phá sản để trả nợ cho các chủ nợ. Điều này cũng đồng nghĩa với mục đích của việc thi hành quyết định tuyên bố phá sản là nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức và nhà nước được thể hiện trong quyết định tuyên bố phá sản.
Tuy nhiên, mức độ bảo đảm ở đây cũng chỉ giới hạn trong phạm vi tài sản còn lại của chủ thể bị phá sản. Các yêu cầu đối với hoạt động thi hành quyết định tuyên bố phá sản Phá sản là một thủ tục tố tụng tư pháp đặc biệt thường được tiến hành bằng con đường Tòa án với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Trong giai đoạn thi hành quyết định tuyên bố phá sản thì tùy thuộc vào pháp luật của mỗi quốc gia mà các chủ thể tham gia có thể khác nhau như ở Nhật Bản, Hoa kỳ thì trong giai đoạn này được thực hiện bởi Quản tài viên hoặc tín thác viên dưới sự giám sát của Thẩm phán và dường như nó không phải là một giai đoạn riêng rẽ mà chỉ là một khâu trong toàn bộ quá trình giải quyết việc phá sản. Bởi vì, Thẩm phán và Quản quản tài viên hay tín thác viên họ tham gia giải quyết vụ việc phá sản từ đầu cho đến khi chấm dứt việc phá sản.
Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay thì giai đoạn này lại có thể xem xét dưới góc độ là một giai đoạn độc lập. Bởi vì, theo quy định của pháp luật về phá sản của 9 chúng ta thì giai đoạn giải quyết phá sản là giai đoạn giải quyết tại tòa án, do Thẩm phán phụ trách. Còn sau khi có quyết định tuyên bố phá sản rồi thì việc thi hành quyết định này lại do Cơ quan thi hành án, Chấp hành viên, Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý thanh lý tài sản thực hiện. Như vậy, chúng ta thấy mặc dù pháp luật về phá sản ở mỗi quốc gia có sự phân biệt khá khác nhau về giai đoạn thi hành quyết định tuyên bố phá sản cũng như chủ thể tham gia vào giai đoạn này.
Tuy nhiên, mục đích cơ bản nhất của giai đoạn thi hành quyết định tuyên bố phá sản là việc thanh lý tài sản còn lại của chủ thể bị phá sản để thanh toán các khoản nợ cho các chủ nợ. Do vậy, yêu cầu đặt ra đối với hoạt động thi hành quyết định tuyên bố phá sản là: Thứ nhất, việc thanh lý tài sản luôn ảnh hưởng tới quyền tài sản của các bên có liên quan. Do vậy, rất dễ xảy ra xung đột lợi ích giữa các bên, cho nên yêu cầu đầu tiên được đặt ra cho hoạt động thi hành quyết định tuyên bố phá sản là phải đảm bảo việc thi hành được thực hiện đúng theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Bên cạnh đó, trình tự, thủ tục này cần phải được quy định một cách chặt chẽ, phù hợp với thực tiễn và rõ ràng, dễ áp dụng.
Thứ hai, thời gian trong hoạt động kinh doanh là rất quan trọng, thời gian đồng nghĩa với cơ hội, thời gian là tài sản. Do vậy, một trong những vấn đề mà nhà làm luật quan tâm trong khi xây dựng pháp luật đó chính là thời hạn và thời gian giải quyết vụ việc. Trong thi hành quyết định tuyên bố phá sản cũng vậy, trình tự, thủ tục giải quyết cần phải được quy định một cách phù hợp, nhanh chóng, kịp thời để đảm bảo được quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia trong mối quan hệ này. Thứ ba, yêu cầu của thi hành quyết định tuyên bố phá sản bên cạnh việc đảm bảo quyền lợi cho các bên trực tiếp tham gia trong mối quan hệ đó nó còn phải đảm bảo cho sự phát triển ổn định, bền vững của nền kinh tế.
Bởi vì mục đích cuối cùng của pháp luật phá sản không phải là khai tử một chủ thể kinh doanh mà nó là một trong những liều thuốc chữa bệnh cho nền kinh tế. Một số khái niệm có liên quan đến hoạt động thi hành quyết định tuyên bố phá sản 1.
