Chương 1: Những vấn đề lý luận về nuôi con nuôi. Chương 2: Thực trạng việc điều chỉnh pháp luật nuôi con nuôi ở Việt Nam. Chương 3: Cơ chế bảo đảm việc thực thi pháp luật nuôi con nuôi. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ch-¬ng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NUÔI CON NUÔI 1.
Khái niệm nuôi con nuôi Nuôi con nuôi là một khái niệm đã được quy định tại Điều 67 của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000. Đến Luật Nuôi con nuôi số 52/2010/QH12 tại khoản 1 Điều 3 vẫn tiếp tục kế thừa khái niệm đó nhằm kiến tạo một hệ thống các thuật ngữ pháp lý về nuôi con nuôi, chứ không nhằm đưa ra một cách hiểu khác về chế định nuôi con nuôi ở Việt Nam. Theo đó, "nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha, mẹ, con gi÷a ng-êi nhËn nu«i con nu«i vµ ng-êi ®-îc nhËn lµm con nu«i" [28, §iÒu 3]. Kh¸i niÖm trªn cã thÓ ®-îc xem xÐt d-íi nhiÒu gãc ®é.
XÐt trªn gãc ®é sinh häc, quan hÖ gi÷a cha mÑ nu«i vµ con nu«i cã nhiÒu ®iÓm kh¸c víi quan hÖ gi÷a cha mÑ ®Î vµ con ®Î. NÕu quan hÖ gi÷a cha mÑ ®Î vµ con ®Î dùa trªn sù kiÖn sinh ®Î, lµ mèi liªn hÖ huyÕt thèng tù nhiªn th× quan hÖ nu«i con nu«i ®-îc h×nh thµnh dùa trªn ý chÝ chñ quan cña cha mÑ nu«i vµ con nu«i. Nh- vËy, d-íi gãc ®é sinh häc, nu«i con nu«i lµ viÖc x¸c lËp quan hÖ cha mÑ vµ con gi÷a ng-êi nhËn nu«i vµ ng-êi ®-îc nhËn nu«i, c¸c bªn ®èi xö víi nhau nh- cha mÑ ®Î vµ con ®Î nh-ng c¸c bªn kh«ng cã quan hÖ víi nhau vÒ mÆt sinh häc vµ huyÕt thèng. D-íi gãc ®é x· héi, viÖc nu«i con nu«i cã thÓ tån t¹i c¸c h×nh thøc nh- nu«i con nu«i trªn danh nghÜa, nu«i con nu«i thùc tÕ, nu«i con nu«i theo phong tôc tËp qu¸n.
Trong ®ã, nu«i con nu«i trªn danh nghÜa lµ h×nh thøc nu«i con nu«i ®-îc x¸c lËp do sù tho¶ thuËn cña cha mÑ nu«i vµ con nu«i ®· thµnh niªn hoÆc gi÷a cha mÑ nu«i vµ cha mÑ ®Î cña con nu«i ch-a thµnh niªn trªn c¬ së t×nh c¶m vµ -íc nguyÖn g¾n bã gi÷a hai gia ®×nh. Nu«i con nu«i thùc tÕ lµ h×nh thøc nu«i con nu«i trong ®ã ng-êi nhËn nu«i vµ ng-êi ®-îc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhËn nu«i ®· g¾n bã víi nhau, thùc hiÖn quyÒn vµ nghÜa vô cña cha, mÑ, con trªn thùc tÕ, ®¸p øng ®-îc c¸c ®iÒu kiÖn chñ thÓ nh-ng ch-a ®¨ng ký t¹i c¸c c¬ quan nhµ n-íc cã thÈm quyÒn. Nh- vËy, d-íi gãc ®é x· héi, quan hÖ nu«i con nu«i kh«ng ®ßi hái c¸c ®iÒu kiÖn chÆt chÏ mµ chñ yÕu ®¸p øng nh÷ng lîi Ých vÒ vËt chÊt vµ tinh thÇn. Quan hÖ nu«i con nu«i d-íi h×nh thøc nµy kh«ng ph¶i khi nµo còng cã sù thõa nhËn cña c¬ quan nhµ n-íc cã thÈm quyÒn vµ hÇu nh- kh«ng ®-îc ph¸p luËt ®iÒu chØnh.
D-íi gãc ®é ph¸p lý, viÖc nu«i con nu«i cã sù c«ng nhËn cña c¸c c¬ quan nhµ n-íc cã thÈm quyÒn vµ ®-îc c¸c quy ph¹m ph¸p luËt ®iÒu chØnh. D-íi gãc ®é nµy, c¸c chñ thÓ ph¶i ®¸p øng nh÷ng ®iÒu kiÖn cña ph¸p luËt. Ch¼ng h¹n, ng-êi ®-îc nhËn nu«i ph¶i ®¸p øng ®iÒu kiÖn vÒ ®é tuæi, ng-êi nhËn nu«i con nu«i ph¶i cã kh¶ n¨ng thùc tÕ ch¨m sãc, gi¸o dôc con nu«i. Bªn c¹nh ®ã, c¸c chñ thÓ ph¶i tu©n theo tr×nh tù, thñ tôc luËt ®Þnh vÒ x¸c lËp quan hÖ nu«i con nu«i.
§ång thêi, khi quan hÖ nu«i con nu«i ®-îc c«ng nhËn, c¸c bªn còng sÏ cã nh÷ng quyÒn vµ nghÜa vô do ph¸p luËt quy ®Þnh. ViÖc nu«i con nu«i cã sù c«ng nhËn cña nhµ n-íc cã thÓ ph¸t sinh hai h×nh thøc: nu«i con nu«i ®¬n gi¶n vµ nu«i con nu«i trän vÑn. Nu«i con nu«i ®¬n gi¶n lµ h×nh thøc nu«i con nu«i kh«ng lµm chÊm døt hoµn toµn mèi quan hÖ ph¸p lý cña ng-êi ®-îc nhËn lµm con nu«i vµ gia ®×nh gèc. ë h×nh thøc nu«i con nu«i nµy, gi÷a cha mÑ ®Î vµ ng-êi ®-îc cho lµm con nu«i vÉn tån t¹i c¸c quyÒn vµ nghÜa vô ph¸p lý, vÝ dô quyÒn h-ëng di s¶n thõa kÕ cña nhau.
Nu«i con nu«i trän vÑn lµ viÖc nu«i con nu«i lµm chÊm døt hoµn toµn quyÒn vµ nghÜa vô ph¸p lý gi÷a ng-êi ®-îc nhËn lµm con nu«i víi gia ®×nh gèc, gi÷a cha mÑ ®Î vµ con kh«ng cßn mèi liªn hÖ ph¸p lý nµo. Nh- vËy, d-íi gãc ®é ph¸p lý, nu«i con nu«i lµ viÖc x¸c lËp quan hÖ cha, mÑ vµ con gi÷a ng-êi nhËn nu«i con nu«i vµ ng-êi ®-îc lµm con nu«i, dùa trªn ý chÝ chñ quan cña c¸c chñ thÓ tham gia quan hÖ nu«i con nu«i vµ ®-îc sù c«ng nhËn cña c¸c c¬ quan nhµ n-íc cã thÈm quyÒn theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com VÊn ®Ò nu«i con nu«i cã thÓ ®-îc hiÓu d-íi nhiÒu gãc ®é vµ ®-îc xem xÐt ë nhiÒu h×nh thøc, nh-ng dï d-íi gãc ®é vµ h×nh thøc nµo th× hÇu hÕt c¸c tr-êng hîp nu«i con nu«i ®Òu xuÊt ph¸t tõ ý chÝ chñ quan cña cha mÑ nu«i, cha mÑ ®Î vµ con nu«i. Các chủ thể trong quan hệ nuôi con nuôi bao gồm: người nhận con nuôi (cha mẹ nuôi) và người được nhận làm con nuôi (con nuôi).
Theo Điều 3 Luật Nuôi con nuôi n¨m 2010 thì cha mẹ nuôi là người nhận con nuôi sau khi việc nuôi con nuôi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký. Đây là một trong hai chủ thể của quan hệ nuôi con nuôi. Người nhận con nuôi, trước hết có thể là một cặp vợ chồng (hai người khác giới tính, lµ vî chång tr-íc ph¸p luËt), cũng có thể là người độc th©n (cá nhân) nam hoặc nữ, có đủ điều kiện nuôi con nuôi theo quy định của pháp luật, có quốc tịch Việt Nam (công dân Việt Nam) hoặc không có quốc tịch Việt Nam (người nước ngoài). Theo pháp luật hiện hành thì trường hợp một người đang có vợ hoặc chồng không thể xin nhận con nuôi mà không có ý kiến đồng thuận của người kia, tức là nếu vợ chồng xin con nuôi thì cả hai người cùng phải đồng ý xin nhận con nuôi, mới được giải quyết (khoản 3 Điều 8 Luật Nuôi con nuôi n¨m 2010); nếu chỉ có vợ hoặc chồng xin con nuôi, còn người kia không đồng ý xin con nuôi, thì yêu cầu nhận con nuôi không giải quyết được.
Đây là điểm khác biệt giữa pháp luật Việt Nam với pháp luật của nhiều nước hiện nay (theo pháp luật của một số nước, trường hợp chỉ có một mình vợ hoặc chồng nhận con nuôi, thì vẫn được giải quyết - con nuôi chỉ là con của một người, tuy nhiên, người còn lại vẫn phải có ý kiến cho vợ/chồng nhận con nuôi). Về cơ bản, điều kiện của người nhận con nuôi quy định tại Điều 14 Luật Nuôi con nuôi n¨m 2010 đã kế thừa quy định của Điều 69, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cụ thể, người nhận con nuôi phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên; có điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi chưa thành niên; có tư cách đạo đức tốt; không phải là người đang bị hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên, người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị kết án nhưng chưa được xóa án tích về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của người khác; ngược đãi hoặc hành hạ ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình; dụ dỗ, ép buộc hoặc chứa chấp người chưa thành niên phạm pháp; mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ em; các tội xâm phạm tình dục đối với trẻ em; có hành vi xúi giục, ép buộc con làm những điều trái pháp luật, trái đạo đức xã hội. Luật Nuôi con nuôi n¨m 2010 quy định độ tuổi tối thiểu của người xin nhận con nuôi (phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên) là nhằm đảm bảo việc người xin nhận con nuôi có đủ điều kiện cần thiết để nuôi dưỡng con nuôi.
Luật không quy định về việc giới hạn độ tuổi tối đa của người xin nhận con nuôi vì mục đích của việc nuôi con nuôi là tạo mái ấm gia đình cho trẻ em, trong đó trẻ em được sống trong tình yêu thương, sự chăm sóc, sẻ chia của cha mẹ nuôi và điều này không phụ thuộc vào độ tuổi của cha mẹ nuôi. Mặt khác, pháp luật của nhiều nước, đặc biệt các nước có điều kiện tương đồng với Việt Nam, cũng không đặt ra giới hạn độ tuổi tối đa của người xin nhận con nuôi. Ngoài các điều kiện trên, nếu là người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc người nước ngoài thường trú ở nước ngoài nhận trÎ em Việt Nam làm con nuôi phải có đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật cña nước nơi người đó thường trú. Trường hợp công dân Việt Nam nhận người nước ngoài làm con nuôi, ngoài việc phải đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên còn phải đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật nước nơi người được nhận làm con nuôi thường trú.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chủ thể quan trọng thứ hai trong quan hệ nuôi con nuôi là người được nhận làm con nuôi. Người được nhận làm con con nuôi là trẻ em dưới 16 tuổi. Quy định này là phù hợp với độ tuổi của trẻ em được quy định trong Luật chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em năm 2005 (trẻ em Việt Nam lµ ng-êi từ dưới 16 tuổi). Xem xét trong mối quan hệ với các quy định pháp luật khác cho thấy, Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đều quy định rằng: trẻ em từ đủ 15 tuổi trở lên đã được pháp luật công nhận năng lực hành vi dân sự để thực hiện một số quyền và nghĩa vụ: ví dụ: quyền quản lý tài sản, hoặc định đoạt tài sản riêng của mình…, ngoài ra còn có nghĩa vụ như chăm lo đời sống chung của gia đình, nếu có thu nhập thì đóng góp vào các nhu cầu thiết yếu của gia đình (Điều 44 và Điều 45 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000).
Vì vậy, quy định về độ tuổi làm con nuôi của trẻ em là dưới 16 tuổi cũng cơ bản phù hợp với tinh thần của các quy định pháp luật liên quan.