CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) 1. Tổng quan chung về PISA Theo OECD (2015), Chương trình đánh giá học sinh (HS) quốc tế (The Programme for International Student Assessment – viết tắt PISA) là một đánh giá quốc tế về các kỹ năng và kiến thức của HS lứa tuổi 15 tuổi – lứa tuổi sắp kết thúc chương trình giáo dục bắt buộc của hầu hết các nước thành viên của OECD.
PISA được xây dựng và phát triển bởi tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD). Dưới sự phối hợp quản lí của các nước OECD, cùng với sự hợp tác của ngày càng nhiều các nước ngoài OECD (các nước đối tác) PISA ngày càng thu hút được sự quan tâm và tham gia của các quốc gia/vùng lãnh thổ trên thế giới. PISA nhằm đánh giá mức độ HS đạt được về kiến thức, kỹ năng và năng lực cần thiết để chuẩn bị cho sự tham gia vào đời sống thực tiễn. Nói cách khác, PISA không kiểm tra những kiến thức mà HS học được trong trường học mà đánh giá khả năng thích ứng của HS với môi trường xã hội thực tế.
Mục đích của PISA không phải là một cuộc thi. Về bản chất, đây là một khảo sát trên quy mô lớn nhằm nghiên cứu các bài học về chính sách giáo dục phổ thông của các quốc gia tham gia vào khảo sát. Bên cạnh bộ đề thi đánh giá năng lực của HS, PISA còn thu thập các thông tin liên quan tới HS, nhà trường thông qua các bộ phiếu hỏi HS, phiếu hỏi nhà trường và phiếu hỏi phụ huynh. Thông qua các bộ phiếu hỏi này, OECD tiến hành phân tích đưa ra những góc nhìn về chính sách và thực tiễn giáo dục, giúp theo dõi các xu hướng trong việc chiếm lĩnh kiến thức và kỹ năng của HS giữa các nước tham gia và các nhóm dân cư khác nhau ở mỗi nước.
Kể từ chu kỳ đánh giá đầu tiên (năm 2000), PISA đã được thực hiện ba năm một lần và năm 2021 là chu kỳ thứ tám. Số lượng các quốc gia tham gia PISA đã tăng từ 32 vào năm 2000, lên 88 vào năm 2021, khiến nó trở thành một trong những chương trình đánh giá có quy mô lớn nhất hiện nay. Các lĩnh vực chính được PISA đánh giá là Toán, Khoa học, Đọc hiểu. Trong mỗi chu kỳ của PISA, một trong những lĩnh vực này là trọng tâm chính của đánh 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Chu kỳ năm 2000, 2009, 2018, PISA được triển khai với trọng tâm là lĩnh vực Đọc hiểu. Với chu kỳ năm 2003 và 2012, trọng tâm đánh giá là lĩnh vực Toán học. Lĩnh vực Khoa học là trọng tâm của chu kỳ năm 2006 và 2015. Trong chu kỳ PISA 2021, Toán học sẽ là lĩnh vực trọng tâm đánh giá.
Trong các chu kỳ gần đây của PISA, các lĩnh vực đổi mới bổ sung đã được phát triển và cung cấp cho các quốc gia để quản lý cho học sinh. Ví dụ: Giải quyết vấn đề sáng tạo, trong năm 2012 và Năng lực toàn cầu năm 2018. Tư duy sáng tạo là lĩnh vực đổi mới trong chu kỳ 2021. Giới thiệu các bộ phiếu hỏi trong khảo sát PISA 2015 Ngoài đề thi, PISA còn có các bộ phiếu hỏi dành cho học sinh, nhà trường, giáo viên và phụ huynh học sinh.
Tùy thuộc và điều kiện của từng quốc gia, các quốc gia có thể đăng ký sử dụng phiếu hỏi nào cho khảo sát. Từ chu kỳ đầu tiên tham gia PISA (2012) cho đến nay (chu kỳ 2018), Việt Nam chỉ đăng ký khảo sát 2 bộ phiếu hỏi là: Học sinh và Nhà trường. - Cấu trúc phiếu hỏi học sinh trong khảo sát chính thức PISA 2015: + Bản thân HS, gia đình và nhà của HS: bao gồm các câu hỏi về cá nhân (giới tính, ngày sinh); chương trình học mà HS đang theo học; các thông tin về trình độ học vấn, đào tạo và nghề nghiệp của cha, mẹ; điều kiện kinh tế-xã hội của gia đình;. + Quan điểm của HS về cuộc sống: bao gồm các câu hỏi về cuộc sống của HS ở trường; nghề nghiệp HS mong muốn + Việc học tập môn Khoa học của HS: bao gồm các câu hỏi về số tiết học các môn trong một tuần; tình trạng học tập môn Khoa học: các môn theo học; bầu không khí trong lớp học; việc giảng dạy môn Khoa học của giáo viên: phương pháp, cách thức phản hồi.
+ Quan điểm của HS về môn Khoa học: bao gồm các câu hỏi về quan điểm của học sinh đối với những vấn đề môi trường, khoa học thực tiễn. - Cấu trúc Phiếu hỏi nhà trường dùng trong khảo sát chính thức PISA 2015: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Thông tin cơ bản của Nhà trường: bao gồm các câu hỏi về vị trí trường đóng, số học sinh (HS) của nhà trường, nguồn lực máy tính/HS, trang thiết bị dạy học cho việc dạy-học môn khoa học. + Công tác quản lí Nhà trường: bao gồm các câu hỏi về các hoạt động quản lý việc dạy, học của giáo viên (GV), HS; tiêu chí tuyển sinh HS; loại hình trường; ngân sách của nhà trường; các vấn đề của nhà trường về cơ sở vật chất, đội ngũ GV. + Đội ngũ giáo viên: bao gồm các câu hỏi về tổng số giáo viên toàn thời gian, bán thời gian; số giáo viên dạy môn khoa học; việc tham dự các chương trình bồi dưỡng chuyên môn của GV;.
+ Công tác đánh giá: bao gồm các câu hỏi về các phương pháp đánh giá việc dạy học của GV; các phương pháp đánh giá kết quả học tập của HS;. + Các nhóm mục tiêu: bao gồm các câu hỏi về việc phân lớp cho HS theo năng lực;. + Không khí Nhà trường: bao gồm các câu hỏi về việc tuân thủ kỷ luật dạy, học của GV, HS; sự tham gia của cha mẹ học sinh vào các hoạt động của nhà trường;. Năng lực khoa học (science literacy) Theo OECD (2015) năng lực khoa học là năng lực của một cá nhân về việc sử dụng kiến thức khoa học để xác định các vấn đề và rút ra kết luận dựa trên các chứng cứ để hiểu và đưa ra quyết định liên quan đến thế giới tự nhiên và thông qua hoạt động của con người, thực hiện việc thay đổi thế giới tự nhiên.
Cụ thể là: - Có kiến thức khoa học và biết sử dụng kiến thức đó để xác định các vấn đề, chiếm lĩnh kiến thức mới, giải thích hiện tượng khoa học và rút ra kết luận trên cơ sở các chứng cứ về các vấn đề liên quan tới khoa học. - Hiểu những đặc tính của khoa học như là một dạng tri thức của loài người và một hoạt động tìm tòi khám phá của con người. - Nhận thức được vai trò của khoa học và công nghệ đối với việc hình thành môi trường văn hóa, tinh thần và vật chất. - Sẵn sàng tham gia - như là một cá nhân tích cực - vận dụng các hiểu biết khoa học vào giải quyết các vấn đề liên quan tới khoa học.
Khái niệm năng lực Khoa học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PISA xác định năng lực khoa học là kiến thức khoa học của một cá nhân và việc sử dụng kiến thức đó để xác định câu hỏi, tiếp nhận kiến thức mới, giải thích các hiện tượng khoa học và rút ra kết luận dựa trên bằng chứng khoa học về các vấn đề khoa học; sự hiểu biết về các đặc trưng riêng của khoa học như một dạng kiến thức và nghiên cứu của nhân loại; nhận biết về cách mà khoa học và công nghệ hình thành nên môi trường vật chất, trí tuệ và văn hóa; và sẵn sàng tham gia vào các vấn đề khoa học và đóng góp các ý tưởng khoa học như một công dân biết suy nghĩ (reflective citizen) (OECD, 2015). Khung đánh giá năng lực Khoa học: Theo Lê Thị Mỹ Hà (2014), đối với các mục đích đánh giá, đặc điểm của định nghĩa PISA về năng lực khoa học (scientific literacy) bao gồm 4 khía cạnh tương quan với nhau: (1) Ngữ cảnh (Context): nhận ra các tình huống liên quan đến môn khoa học và công nghệ; (2) Kiến thức (Knowledge): hiểu biết về thế giới tự nhiên trên cơ sở kiến thức khoa học trong đó bao gồm các kiến thức về thế giới tự nhiên và kiến thức về chính khoa học; (3) Năng lực (competencies): thể hiện năng lực khoa học trong đó bao gồm xác định các vấn đề khoa học, giải thích các hiện tượng theo khoa học và sử dụng bằng chứng khoa học; (4) Thái độ (attitude): thể hiện sự quan tâm đến khoa học, hỗ trợ tìm hiểu về khoa học và động lực để hành động có trách nhiệm, ví dụ, tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Dưới đây là một số câu hỏi để thiết lập khung khoa học PISA: - Những ngữ cảnh nào thích hợp để đánh giá học sinh độ tuổi 15 ? - Những năng lực nào chúng ta có thể mong đợi một cách hợp lý của học sinh ở độ tuổi 15 sẽ thể hiện ? - Những kiến thức nào chúng ta có thể mong đợi một cách hợp lý của học sinh ở độ tuổi 15 sẽ thể hiện ? - Những thái độ gì nào chúng ta có thể mong đợi một cách hợp lý của học sinh ở 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ tuổi 15 sẽ thể hiện ? Theo đó, Khung đánh giá năng lực Khoa học trong PISA được thể hiện trong bảng dưới đây. Khung đánh giá năng lực khoa học trong PISA Các năng lực Kiến thức Em biết gì: Ngữ cảnh • xác định các • về thế giới tự nhiên (kiến thức khoa học) vấn đề khoa học • về chính khoa học (kiến thức về khoa học Các tình • giải thích các ảnh hưởng như thế nào ? huống cuộc hiện tượng bằng sống có liên khoa học Thái độ quan tới • sử dụng bằng Em hưởng ứng các vấn đề khoa học như thế khoa học và chứng khoa học nào: công nghệ • Quan tâm • Ủng hộ các tìm hiểu khoa học • Trách nhiệm (Nguồn: Tài liệu tập huấn PISA và các dạng câu hỏi lĩnh vực Khoa học) Các tình huống và ngữ cảnh: PISA đánh giá năng lực của học sinh trong việc tham gia vào các tình huống của cuộc sống thực.
Các câu hỏi đánh giá (assessment items) được đặt trong các tình huống của cuộc sống nói chung và không giới hạn trong cuộc sống ở trường.