Mở đầu Chương 2. Cở sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chương 3. Phương pháp nghiên cứu Chương 4. Phân tích kết quả dữ liệu Chương 5.
Kết luận và kiến nghị LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Chương 2 trình bày các khái niệm quan trọng trong nghiên cứu, tổng quan cơ sở lý thuyết và mô hình lý thuyết áp dụng cho nghiên cứu bao gồm biến phụ thuộc là vượt dự toán trong các dự án công trong lĩnh vực GTĐB và các nhân tố về lý thuyết có ảnh hưởng đến vấn đề này.1 Định nghĩa các khái niệm quan trọng Dự án công (Public Project): Theo trang Wisegeek, “Public project” là dự án sử dụng toàn bộ hoặc một phần vốn đầu tư công, bất kỳ dự án nào được tài trợ (đầu tư) bởi Chính phủ, nghĩa là do Chính phủ sở hữu hay vận hành. Hầu hết các dự án công liên quan đến hoạt động chính phủ thực hiện mục đích công cộng, và thường bao gồm các dự án như sửa chữa và xây dựng đường bộ, xây dựng công trình công cộng, trường học, và thậm chí cả công viên công cộng. Nếu mở rộng hơn nữa dự án công còn bao gồm những dự án mà Chính phủ hoặc chính quyền địa phương đề xuất kêu gọi tài trợ quốc tế. Cũng được xem là dự án công cho dù dự án đó do một đơn vị kinh doanh thực hiện nếu nó hướng đến việc nâng cao phúc lợi công cộng.
Như vậy, nhận diện tính chất công của một dự án ở mục đích của nó – hướng đến việc tạo ra những lợi ích cộng đồng (Nguyễn Hồng Thắng và Nguyễn Thị Huyền, 2010). Vượt dự toán (Cost overrun): Jackson và Steven (2001), đã định nghĩa vượt dự toán là sự khác biệt giữa chi phí thực tế của dự án và giới hạn chi phí của nó. Nó xảy ra khi mục tiêu kết quả chi phí của dự án vượt quá giới hạn chi phí, giới hạn chi phí đưa ra mức chi phí tối đa mà khách hàng được chuẩn bị gánh chịu sau khi dự án hoàn thành, trong khi mục tiêu chi phí đưa ra khuyến nghị chi phí cho mỗi nhân tố trong dự án. Chi phí xây dựng vượt tầm kiểm soát tăng thêm áp lực đầu tư, tăng chi phí xây dựng, ảnh hưởng đến ra quyết định đầu tư, lãng phí tài chính quốc gia và có thể dẫn đến tham nhũng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 hoặc hành vi phạm tội (Ali và Kamaruzzaman, 2010).
Ngoài ra, Endult, Akintoye và Kelly (2009) cho rằng vượt dự toán là chi phí tăng thêm ngoài chi phí hợp đồng thống nhất trong hồ sơ dự thầu. Theo Leavitt, Ennis và McGovern (1993) (dẫn trong Alinaitwe và cộng sự, 2013,tr. 35), vượt dự toán xảy ra khi chi phí cuối cùng của dự án vượt ước tính ban đầu. Vượt dự toán là khoản tiền cần tăng thêm để xây dựng dự án nhiều hơn ngân sách dự toán ban đầu.
Trong Báo cáo cơ sở hạ tầng ở Ấn Độ, Datta (2002) mô tả chi phí leo thang như một vấn đề phổ biến trong các dự án của chính phủ. Có một mối quan hệ giữa kế hoạch thi công, phạm vi công việc và điều kiện dự án. Thay đổi bất kỳ một hoặc nhiều trong số này sẽ ảnh hưởng đến ngân sách và thời gian hoàn thành. Có lập luận cho rằng điều này là cần thiết để tạo ra nhận thức về những nguyên nhân dẫn đến chậm trễ tiến độ dự án, tần số và mức độ mà chúng ảnh hưởng xấu đến chuyển giao dự án (Al-Khalil và Al-Ghafly, 1999).2 Tổng quan cơ sở lý thuyết “Vượt dự toán là một hiện tượng trên toàn thế giới ảnh hưởng đến cả khu vực công và khu vực tư”.
Đó là kết luận của Chính phủ Anh vào năm 2003, than vãn về lịch sử dài của các dự án không tạo ra được lợi ích như dự kiến và vượt quá ngân sách của họ. Chắc chắn bất cứ ai cố gắng cung cấp vốn đầu tư cho các dự án/chương trình, thì vấn đề vượt dự toán dường như là một phần trong cuộc sống. Chan (2001) đã tổng hợp các nghiên cứu trước đây về các nhân tố quyết định thành công của dự án xây dựng cho thấy chi phí được đánh giá là một trong các tiêu chí hàng đầu khi đo lường thành công trong các dự án xây dựng. Bên cạnh đó, cũng có rất nhiều nghiên cứu về các nhân tố quyết định đến thành công của dự án.
Đơn cử như, Enshassi và cộng sự (2009) đã nghiên cứu các các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu suất dự án xây dựng tại Dải Gaza, Palestin. Tổng cộng có 120 câu hỏi đã được phân phát cho 3 nhóm chính của người tham gia dự án; cụ thể là: Chủ sở hữu, Tư vấn và Nhà thầu. Kết quả khảo sát cho thấy rằng tất cả 3 nhóm đều đồng ý rằng hầu hết các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu suất của dự án là: sự chậm trễ vì biên giới/con đường đóng cửa dẫn đến tình trạng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 thiếu nguyên liệu; không có các nguồn tài nguyên; kỹ năng lãnh đạo dự án kém; giá cả nguyên vật liệu leo thang; không có các nhân viên giàu kinh nghiệm và có trình độ; trang thiết bị và nguyên vật liệu kém chất lượng. Cũng nghiên cứu các nhân tố dẫn đến vượt dự toán trong các dự án xây dựng, Radman và cộng sự (2013a) đã thực hiện một cuộc khảo sát tại Malaysia.
Kết quả cho thấy, trong số 7 nhóm nhân tố với 35 nhân tố dẫn đến vượt dự toán có 3 nhân tố có ý nghĩa nhất là lạm phát giá nguyên vật liệu, khó khăn dòng tiền và tài chính của Nhà thầu, quản lý và kiểm soát công trình yếu kém. Kouskili và Kartan (2004) xác định các nhân tố chính dẫn đến vượt dự toán trong các dự án công như thiết bị, dụng cụ và máy móc không đủ/không hiệu quả; nguồn nguyên liệu trên thị trường địa phương không đáng tin cậy và tai nạn công trình. Trong nghiên cứu của Kaliba, Muya và Mumba (2009), tác giả kết luận rằng vượt dự toán trong các dự án xây dựng tại Zambia dẫn đến ra bởi các nhân tố như thời tiết khắc nghiệt, phạm vi thay đổi, chi phí giảm nhẹ và bảo vệ môi trường, chậm trễ tiến độ, đình công, thách thức trong kỹ thuật và lạm phát. Odediran và cộng sự (2012) đã nghiên cứu các nhân tố dẫn đến vượt dự toán trong các dự án xây dựng tại Nigeria, Châu Phi.
Tại Nigeria, vượt dự toán của dự án xây dựng trong giai đoạn trước khi xây dựng thường bắt nguồn từ lập kế hoạch dự toán kém và chuẩn bị thông tin dự án chậm trễ hoặc kém bởi các chuyên gia trong ngành công nghiệp. Trong giai đoạn xây dựng, vượt dự toán liên quan với chính sách kinh tế như lạm phát, biến đổi trong cả điều kiện công trường và khẩu vị và yêu cầu của khách hàng. Nói chung, vượt dự toán liên quan đến chi phí dự án xây dựng có liên quan đến giới hạn không chính xác về phạm vi dự án, quy hoạch kém, đặc điểm công trường và đánh giá rủi ro kém. Đánh giá chung của tất cả các yếu tố này cũng minh họa rằng các yếu tố vượt dự toán đáng kể nhất là lạm phát chi phí nguyên liệu tăng, ước lượng vật liệu không chính xác, đánh giá thấp chi phí dự án, và gia tăng phạm vi dự án trong số những điều khác.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Alinaitwe, Apolot and Tindiwensi (2010) đã nghiên cứu các nhân tố dẫn đến vượt dự toán và chậm trễ trong các dự án xây dựng công tại Uganda. Năm nguyên nhân quan trọng nhất của sự chậm trễ và vượt dự toán đã được tìm thấy để có những thay đổi trong phạm vi công việc, các khoản thanh toán đến Nhà thầu bị trì hoãn, giám sát và kiểm soát kém và lạm phát và lãi suất cao.Những kết quả này được xác nhận bởi các kết quả phân tích của dự án CAA (Cơ quan hàng không dân dụng). Flyvbjerg, Holm và Buhl (2002, 2003b) đã nghiên cứu các nhân tố dẫn đến vượt dự toán trong các dự án công trong ngành GTVT. Thông qua mẫu của 258 cơ sở hạ tầng GTVT, kết quả cho thấy trong 9 trên 10 dự án GTVT ước tính chi phí đều thấp hơn so với thực tế.
Và ước tính chi phí thấp này không phải do lỗi mà lời giải thích tốt nhất dường như là do báo cáo chiến lược sai nghĩa là nói dối. Báo cáo chiến lược sai có thể dẫn đến phân bổ sai nguồn lực khan hiếm trong đó, làm giảm nhà tài trợ và người sử dụng hạ tầng, có thể là đối tượng nộp thuế hay các nhà đầu tư tư nhân. Tác giả cũng nhấn mạnh rằng, những kết luận này không nên được hiểu như là một cuộc tấn công vào chi tiêu công cho cơ sở hạ tầng (so với tư nhân), vì dữ liệu không đủ để quyết định xem dự án tư nhân thực hiện tốt hơn hoặc tồi tệ hơn so với dự án công về ước tính chi phí thấp. Và những kết luận đó cũng không đảm bảo rằng chỉ công kích vào chi tiêu trong các dự án GTVT với chi tiêu trong các dự án khác, bởi vì những dự án khác cũng ước tính chi phí thấp và chi phí leo thang giống như các dự án GTVT, với các dự án GTVT là một trường hợp nghiên cứu chuyên sâu.
Shrestha và cộng sự (2013), đã nghiên cứu về tầm quan trọng của vượt dự toán và chậm tiến độ trong các dự án công tại quận Clark, tiểu bang Canada của Hoa Kỳ. bài nghiên cứu thu thập và phân tích dữ liệu từ 363 dự án công, phân tích cho thấy, dữ liệu dẫn đến vượt dự toán và chậm tiến độ là đồng nhất khi tách ra, dựa vào bốn yếu tố của dự án: loại dự án, kích thước dự án, thời gian xây dựng, và năm hoàn thành. Kết quả cho thấy hai trong bốn yếu tố xem xét trong phân tích này có sự tương quan đáng kể với vượt dự toán và chậm tiến độ. Các dữ liệu cho thấy vượt dự toán và chậm tiến độ tăng khi quy mô LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 và thời gian xây dựng tăng lên.
Một lời giải thích có thể có cho phát hiện này đó là, khi quy mô dự án tăng lên, mức độ phức tạp của dự án tăng lên, do đó làm vượt dự toán cũng như chậm tiến độ. Tương tự như vậy, khi thời gian xây dựng dự án tăng lên, sự đổ vỡ trong dự án càng có khả năng lớn hơn, do đó làm vượt dự toán và chậm tiến độ của dự án.