ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay, hút thuốc lá chủ động và hút thuốc lá thụ động đều có hại cho sức khỏe con ngƣời. Thuốc lá là nguyên nhân của các bệnh lý về đƣờng hô hấp, tim mạch, dạ dày, thận … Theo thông báo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), ƣớc tính hút thuốc lá gây ra hơn 5 triệu ca tử vong mỗi năm và dự kiến vào năm 2030 con số này sẽ tăng lên tới hơn 8 triệu ngƣời [2,4]. Theo Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo tại Điều 11, Công ƣớc khung (FCTC) về kiểm soát tác hại của thuốc lá thì việc kết hợp cảnh báo sức khỏe (CBSK) bằng hình ảnh với bằng chữ hiệu quả hơn rất nhiều so với việc chỉ in CBSK bằng chữ, giúp ngƣời nghiện thuốc lá hƣớng tới ý định bỏ thuốc [1,2], giúp họ tin tƣởng hơn vào khả năng có thể bỏ thuốc của mình [2], giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá trong số những ngƣời đang hút thuốc [3], với những đối tƣợng chƣa hút thuốc thì có khuynh hƣớng không muốn thử hút thuốc [4]. Do vậy việc in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá đƣợc Tổ chức Y tế Thế giới cho là một trong những biện pháp có chi phí và hiệu quả thấp nhất trong việc tăng cƣờng nhận thức của cộng đồng về các nguy cơ cho sức khỏe do việc sử dụng thuốc lá, góp phần bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng.
Từ những nguy cơ mà thuốc lá mang lại, Chính phủ Việt Nam đã đƣa ra Quyết định “Phê duyệt chiến lƣợc Phòng chống tác hại (PCTH) của thuốc lá giai đoạn 2012-2020”. Ngày 18/6/2012, Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ III thông qua Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) và ngày 02/7/2012 Chủ tịch nƣớc đã ký Lệnh công bố Luật này. Luật có hiệu lực kể từ ngày 01/5/2013. Điều 15 của Luật qui định ghi nhãn, in cảnh báo sức khỏe (CBSK) bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá với diện tích chiếm 50% cả mặt trƣớc và mặt sau của vỏ bao bì thuốc lá.
Mục đích của việc in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá là nhằm tăng cƣờng mức độ nhận thức về tác hại của thuốc lá với sức khỏe không kể nhóm tuổi, giới tính, nơi sinh sống để mọi ngƣời dân hiểu rằng việc sử dụng thuốc lá gây ra bệnh tật, tử vong và thay đổi thái độ với hành vi hút thuốc lá, tăng các nỗ lực bỏ thuốc lá [9]. 2 Thành phố Vị Thanh mới đƣợc thành lập trên cơ sở Thị xã Vị Thanh cũ, là cửa ngõ, nhịp cầu nối trung tâm kinh tế lớn thành phố Cần Thơ và các tỉnh lân cận nhƣ Sóc Trăng, Bạc Liêu, Kiên Giang. Qua phỏng vấn nhanh tình trạng hút thuốc lá ở một số sinh viên và nam giới tuổi 18 - 34 trên địa bàn có 12/22 (54,5%) đối tƣợng đã và đang hút thuốc lá. Vì vậy việc tìm hiểu tác động của cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tới nam giới hút thuốc tuổi 18 – 34 nhƣ thế nào là rất cần thiết.
Đây là những đối tƣợng trong tuổi lao động làm ra của cải vật chất cho xã hội, là lực lƣợng tiềm năng của đất nƣớc. Do vậy việc cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên vỏ bao thuốc lá nếu có tác động tốt, thành công thì sẽ giúp cho nhóm đối tƣợng này có thời gian sống dài, sống lành mạnh không hút thuốc. Hiện tại, việc nghiên cứu về vai trò của cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên vỏ bao thuốc lá ở Việt Nam chƣa nhiều và tại Hậu Giang chƣa có bất cứ nghiên cứu nào về lĩnh vực này đƣợc thực hiện. Từ những lý do trên, đề tài: “Nhận thức về cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên vỏ bao thuốc lá và mối liên quan đến ý định bỏ thuốc lá ở nam giới hút thuốc tuổi 18 – 34 tại thành phố Vị Thanh, Hậu Giang năm 2015” đƣợc tiến hành nhằm tìm hiểu vai trò, tác động của CBSK bằng hình ảnh tới ý định bỏ thuốc trong số các nam giới đang hút thuốc độ tuổi 18 – 34.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu cụ thể: 1. Mô tả nhận thức về CBSK bằng hình ảnh trên vỏ bao thuốc lá và ý định bỏ thuốc của nam giới đang hút thuốc tuổi từ 18-34 tại Tp Vị Thanh tỉnh Hậu Giang năm 2015. Xác định yếu tố liên quan giữa nhận thức về cảnh báo và ý định bỏ thuốc của nam giới đang hút thuốc tuổi từ 18-34 tại Tp Vị Thanh tỉnh Hậu Giang năm 2015. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tác hại của thuốc lá 1.1 Khái niệm thuốc lá Thuốc lá là sản phẩm đƣợc sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, đƣợc chế biến dƣới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác [19].
Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, nhai, ngửi, hít, ngậm sản phẩm thuốc lá [18]. Tác hại của thuốc lá là ảnh hƣởng có hại của việc sản xuất, sử dụng thuốc lá gây ra cho sức khỏe con ngƣời, môi trƣờng và sự phát triển kinh tế - xã hội [19]. Cai nghiện thuốc lá là việc cung cấp thông tin để ngƣời nghiện thuốc lá lựa chọn và tự nguyện từ bỏ sử dụng thuốc lá [11]. Cảnh báo sức khoẻ là thông tin bằng chữ và hình ảnh mô tả hoặc giải thích về ảnh hƣởng có hại tới sức khỏe con ngƣời do việc sử dụng thuốc lá [18].2 Tác hại của thuốc lá đối với sức khoẻ con ngƣời Thuốc lá đã và đang gây ra những tổn thất to lớn đối với sức khỏe con ngƣời.
Trong khói thuốc lá có chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có hàng trăm là chất độc và 69 chất gây ung thƣ ở ngƣời [20]. Thuốc lá giết chết tới 50% số ngƣời thƣờng xuyên sử dụng nó. Thuốc lá là nguyên nhân gây ra khoảng 40.000 ca tử vong mỗi năm ở Việt Nam. WHO dự báo với tỷ lệ hút thuốc hiện nay, mỗi năm ƣớc tính khoảng 10% dân số trên thế giới sẽ chết vì thuốc lá.
Số tiền tiêu phí vào mặt hàng độc hại này mỗi năm là hơn 8.000 tỷ USD, đủ nuôi hơn 1/8 dân số trên toàn thế giới trong vòng một năm [21]. Trong các bệnh có liên quan đến thuốc lá thì các bệnh thƣờng gặp là các bệnh tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), ung thƣ, giảm hoặc mất khả năng sinh sản, các biến chứng do thuốc lá ở phụ nữ có thai, ảnh hƣởng đến thai nhi và trẻ sơ sinh, v.3 Tác hại của thuốc lá đối với kinh tế-xã hội Bên cạnh các tổn thất về sức khỏe sinh mạng con ngƣời, việc sử dụng thuốc lá còn gây ra chi phí kinh tế khổng lồ cho các quốc gia. Nghiên cứu chi phí kinh tế - xã 5 hội của việc sử dụng thuốc lá tại các nƣớc phát triển nhƣ Hoa Kỳ, Ô-xtrây-li-a, Ca-na- đa, Đức cho thấy tổng chi phí kinh tế - xã hội ở các nƣớc từ 346 triệu tới 167 tỷ USD. Tại Việt Nam, năm 2010, chỉ riêng chi phí điều trị cho 3 trong số 25 loại bệnh phổ biến nhất liên quan đến thuốc lá (ung thƣ phổi, bệnh mạch vành, bệnh phổi tắc nghẽn) đã là 2.
Bên cạnh đó, thuốc lá còn gây ra những ảnh hƣởng có hại khác đến vệ sinh môi trƣờng, làm gia tăng hoạt động buôn lậu, gây ra nguy cơ cháy nổ [16]. Theo nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới, Trung Quốc là một trong ba quốc gia có số ngƣời hút thuốc nhiều nhất thế giới, và là Quốc gia sản xuất thuốc lá lớn nhất thế giới. Bệnh tật liên quan đến thuốc lá có thể giết chết 30% nam giới ở lứa tuổi trung niên ở Trung Quốc vào năm 2030. Chi phí cho việc chữa bệnh liên quan đến hút thuốc lá ƣớc tính khoảng 5 tỷ đô la mỗi năm [12].2 Tình hình sử dụng thuốc lá và một số nghiên cứu ở Việt Nam Tổ chức Y tế Thế giới ƣớc tính, mỗi năm Việt Nam có khoảng 40.000 ngƣời tử vong vì các bệnh có liên quan đến sử dụng thuốc lá, gấp 4 lần số ca tử vong vì tai nạn giao thông đƣờng bộ tại nƣớc ta mỗi năm.
Ƣớc tính, 10% dân số hiện nay (tƣơng đƣơng khoảng 8 triệu ngƣời) sẽ chết vì các bệnh liên quan đến thuốc lá trong đó gần 4 triệu ngƣời sẽ chết ở độ tuổi trung niên. Theo dự báo của tổ chức Y tế Thế giới, đến năm 2020, số ngƣời chết vì thuốc lá sẽ nhiều hơn số ngƣời chết vì HIV/AIDS, lao, tai nạn giao thông đƣờng bộ và tự tử cộng lại [15]. Qua nghiên cứu của Nguyễn Thị Nhật Ái về tình hình hút thuốc lá ở các đối tƣợng nam giới 18 – 40 tuổi tại địa bàn quận Ô Môn, Thành phố Cần Thơ năm 2013 đi đến các kết quả sau: Tỷ lệ hút thuốc lá ở nam giới tại Quận Ô Môn Thành phố Cần Thơ năm 2013 là 48. Tuổi bắt đầu hút thuốc dƣới 20 tuổi chiếm 46,1%.
Tỷ lệ hút thuốc lá trong nhà 76.1%, nơi làm việc là 40,6% [1]. Các phát hiện từ điều tra của GATS Việt Nam năm 2010 cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá, đặc biệt là hút thuốc, rất cao ở Việt Nam. Năm 2010, 23,8% những ngƣời Việt Nam từ 15 tuổi trở lên đang hút thuốc lá, trong đó có 47,4% nam giới và 1,4% là nữ giới). Trong những ngƣời đang hút thuốc, 19,5% là ngƣời hút thuốc hàng ngày và 4,3% là ngƣời hút thuốc không thƣờng xuyên [37].
Khoảng 69,0% ngƣời hút thuốc lá hút trên 10 điếu thuốc mỗi ngày, 29,3% hút 20 điếu thuốc lá hoặc 6 hơn mỗi ngày. Tuổi trung bình bắt đầu hút thuốc hằng ngày là 19,8 tuổi đối với nam, 23,6 tuổi đối với nữ và trung bình là 19,9 tuổi [37]. Điều tra Quốc gia về Vị thành niên và Thanh niên Việt Nam (SAVY2) vào năm 2010 cho biết tỷ lệ những ngƣời đã từng hút thuốc hay hiện nay đang hút thuốc không khác nhau nhiều trong nhóm có cha hoặc mẹ hút thuốc với nhóm cha mẹ không hút thuốc. Chẳng hạn, trong số những ngƣời có cha hút thuốc có 20,6% đã từng hút thuốc và tỷ lệ trong số những ngƣời có cha không hút thuốc là 26,1%.
Nhƣ vậy, việc hút thuốc lá của thanh niên có lẽ còn là kết quả của những tác động rộng hơn từ môi trƣờng bên ngoài. Lý do bắt đầu hút thuốc đƣợc nhiều nam thanh niên ở cuộc khảo sát SAVY 2 nêu lên nhất chính là do tò mò (35,9%). Một trong những lý do chính khác là ảnh hƣởng của bạn bè. Cụ thể là có 30,9% nam thanh niên cho biết lý do chính khiến họ hút thuốc là do bạn bè của họ hút thuốc.