Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm, định nghĩa được sử dụng trong nghiên cứu Học viên (HV) giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên (GDNN- GDTX) là thuật ngữ chỉ nhóm học viên từ 15 đến 18 tuổi không đủ điểm để xét tuyển vào các trường THPT công lập (6). Thuốc lá là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, được bào chế dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào hoặc các dạng khác. Sử dụng thuốc lá là hành vi hút, hít, nhai, ngửi, ngậm sản phẩm thuốc lá (7).
Tác hại của thuốc lá là ảnh hưởng có hại của việc sản xuất, sử dụng thuốc lá gây ra cho sức khỏe con người, môi trường và sự phát triển kinh tế, xã hội (8). Cai nghiện thuốc lá là việc cung cấp thông tin để người nghiện thuốc lá lựa chọn và từ bỏ việc sử dụng thuốc lá. Hút thuốc lá Hút thuốc lá được chia làm 2 loại: Hút thuốc lá (HTL) chủ động và HTL thụ động. Hút thuốc lá chủ động là hành động mà người hút trực tiếp hút thuốc lá (3).
Hút thuốc thụ động là hít phải (hay còn gọi là phơi nhiễm) khói thuốc từ đầu điếu thuốc đang cháy hoặc khói thuốc do người hút thuốc phả ra. Hút thuốc lá là những người đã từng hút từ 100 điếu trở lên và hiện nay hút từ 7 điếu trở lên trong một tuần (9). Thực trạng sử dụng thuốc lá và kiến thức, thái độ về tác hại của thuốc lá ở tuổi vị thành niên 1. Thực trạng hút thuốc lá ở vị thành niên Hiện nay trên thế giới có khoảng 1,3 tỷ người hút thuốc lá, 84% số người hút thuốc lá sống tại các nước đang phát triển (10).
Trong nghiên cứu về những dự báo về việc HTL trong giới trẻ ở Ấn Độ, khảo sát GATS 2009-2010 cho kết quả độ tuổi từ 15-24, tỷ lệ hút thuốc tương ứng nam là 26,1% và nữ là 0,3%, tỷ lệ chung là 13,3% (11) Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia có số lượng người sử dụng thuốc lá cao hàng đầu thế giới (12). Theo điều tra Toàn cầu về sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành (GATS 2015) do Tổng cục Thống kê phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy, so với năm 2010, tỷ lệ hút thuốc lá trong nam giới Việt Nam có giảm khoảng 2%, tuy nhiên, tỷ lệ hút thuốc trong nam giới của chúng ta vẫn rất cao. Tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc là 45,3%. Trong giới trẻ độ tuổi 15-24, tỷ lệ hút thuốc trong nam giới là 26,1% và nữ giới là 0,3%.
Việt Nam hiện có 33 triệu người không hút thuốc thường xuyên phải hít khói thuốc tại nhà và hơn 5 triệu người trưởng thành không hút thuốc thường xuyên hít phải khói thuốc tại nơi làm việc. Tỷ lệ hút thuốc thụ động tại các nhà hàng là 84,9% (13). Tình trạng hút thuốc lá đang là vấn đề đáng lo ngại của toàn xã hội, đặc biệt là khi khói thuốc đã len lỏi vào các trường học, các Trung tâm GDNN-GDTX. Không khó để bắt gặp các em học sinh, học viên hút thuốc lá tại cổng trường, tại cổng các Trung tâm và những địa điểm vui chơi giải trí.
Hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của chính các em và bạn bè mà còn là hình ảnh không đẹp trong môi trường giáo dục (14). Theo Trung tâm kiểm soát bệnh tật Hà Nội, tỷ lệ người dân hút thuốc lá trên địa bàn rất cao, đặc biệt, có tới 81,7% học sinh, sinh viên đã, đang hút thuốc lá (15). 6 Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Đình Quân “Kiến thức, thái độ và thực hành về hút thuốc lá trong nhóm nam học sinh tại Lương Tài, Bắc Ninh, 2012” cho thấy tỷ lệ HTL ở nam giới là 24% (13). Bên cạnh tỷ lệ HTL chủ động cao thì tỷ lệ HTL thụ động cũng cao không kém.
Có nhiều yếu tố khách quan từ gia đình, môi trường học tập, môi trường xã hội làm tăng tỷ lệ hút thuốc thụ động ở học sinh. Nghiên cứu thực trạng, kiến thức, thái độ với hút thuốc lá và một số yếu tố liên quan của học sinh trường trung học cơ sở Như Quỳnh, Hưng Yên năm 2015 đã cho kết quả 54,2% học sinh có phơi nhiễm với khói thuốc lá tại nhà; 15% học sinh có phơi nhiễm với khói thuốc lá tại trường hoc; 42,6% học sinh tiếp xúc với khói thuốc tại nơi công cộng (16). Tỷ lệ hút thuốc lá cao ở giới trẻ cũng diễn ra tương tự ở khu vực phía Nam với nhiều nguyên nhân dẫn đến việc hút thuốc lá và việc cai thuốc lá là một vấn đề khó khăn. Tỷ lệ học sinh đã từng hút thuốc lá chiếm 22,3%, tỷ lệ học sinh đang hút là 16,7% (trong đó nam 33,6%, nữ 2,8%).
Với 42,2% là lý do hút để bằng bạn bằng bè. Địa điểm ưa thích của học sinh hút thuốc là nơi công cộng 62,5%. Tỷ lệ học sinh tự mua thuốc để hút 74,2%. Học sinh đã thử cai thuốc nhưng không thành công chiếm tỷ lệ cao 74,9% (17).
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc cai thuốc lá là một vấn đề khó khăn đối với thanh niên. Nghiên cứu tìm hiểu thực trạng hút thuốc lá và một số yếu tố ảnh hưởng đến động cơ hút thuốc cũng như rào cản trong việc bỏ thuốc lá của nam thanh niên 15 – 24 tuổi tại quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng. Nghiên cứu được thực hiện trên 330 đối tượng. Kết quả cho thấy 19,1% nam thanh niên hiện đang hút thuốc lá, 13,9% đã từng hút thuốc và 67% chưa từng hút.
Động cơ hút thuốc là do bạn bè rủ rê (53,2%), áp lực cuộc sống (22,9%), không có người chia sẻ (20,2%), sống và làm việc với người hút thuốc lá (21%). 48,6% đối tượng có ý định bỏ thuốc lá và 69,8% từng cố gắng bỏ thuốc. Trong số đó, 7 73% đối tượng đã bỏ thuốc thành công. Nguyên nhân thành công là do ý chí bản thân (96,3%).
Nguyên nhân thất bại là do không vượt qua triệu chứng cai thuốc lá (50%), áp lực cuộc sống (30%), áp lực công việc (20%) (18). Tỷ lệ hút thuốc lá trong nam giới có khuynh hướng tăng lên trong thời gian gần đây. Có hai lý do quan trọng dẫn tới tình trạng này, thứ nhất, thu nhập trong dân cư tăng lên làm sức mua thuốc lá tăng; thứ hai, quan niệm của xã hội vẫn chấp nhận thuốc lá là loại hàng hoá có tính xã giao được dùng phổ biến trong tiếp khách và mời bạn bè. Tỷ lệ từ 15 tuổi trở lên hút thuốc lá ở nông thôn là 56,4%, nữ là 2%; ở thành thị là 55,1% đối với nam, và 1,4% đối với nữ (19).
Kiến thức về tác hại của thuốc lá ở vị thành niên Nhiều nghiên cứu trên thế giới và trong nước đã cho thấy tỷ lệ giới trẻ hiểu biết về tác hại của hút thuốc lá chủ động rất cao. Cụ thể họ đều cho rằng hút thuốc lá chủ động gây hại cho sức khỏe của người xung quanh và bản thân người hút, 99,7% biết hút thuốc lá có hại cho sức khỏe, 75,9% biết hút thuốc lá ảnh hưởng đến sức khỏe phụ nữ mang thai và trẻ được sinh ra, 39,1%, biết hút thuốc có thể gây ung thư phổi, 12% biết hút thuốc có thể gây ra bệnh tim mạch (20). So sánh giữa tỷ lệ hiểu biết của vị thành niên về tác hại của HTL chủ động và HTL thụ động thì tỷ lệ hiểu biết về tác hại của HTL thụ động thấp hơn. Điều đó được thể hiện qua nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành và một số yếu tố liên quan đến hút thuốc lá ở nam thanh niên từ 15 đến 24 tuổi tại quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng năm 2004, tỷ lệ thanh niên có kiến thức đúng về tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe là 56,9% nhưng đối tượng có kiến thức đúng về tác hại của thuốc lá thụ động chiếm tỷ lệ thấp 17,9% (21).
8 Đa số học sinh biết HTL gây ung thư phổi 99,3%, ngoài ra các em còn biết HTL dễ gây nghiện và rất khó để cai, trên 90% em biết hút thuốc lá có hại cho sức khỏe. Có 93,2% học sinh cho rằng thuốc lá dễ gây nghiện và 50,8% cho rằng cai thuốc sẽ khó khăn (23). Nghiên cứu của Nguyễn Quang Minh cũng cho kết quả tương tự có 93,6% nam thanh niên biết rằng hút thuốc lá sẽ gây hại cho sức khỏe trong đó biết hút thuốc lá gây bệnh ung thư phổi là cao nhất chiếm 83,9% (24). Mặc dù sinh viên hoàn toàn hiểu tác hại của việc hút thuốc nhưng ý định bỏ hút thuốc lá không cao.
Tỷ lệ người hút thuốc hiện tại muốn bỏ hút thuốc (24,7%) có phần thấp hơn so với những người không hút thuốc (30,1%). Một số lượng đáng kể những người hút thuốc hiện tại đã không quyết định bỏ hút thuốc (25). Từ việc có kiến thức về tác hại của hút thuốc lá chủ động và thụ động dẫn đến tỷ lệ sinh viên chọn các biện pháp để giảm hút thuốc lá như sau: cần có quy định cấm hút thuốc lá trong trường học (94,37%), cần có góc trưng bày tác hại thuốc lá ở trường học (88,25%), cần thành lập câu lạc bộ không thuốc lá (78,87%), tỷ lệ sinh viên cho rằng xử lý đúng mức vi phạm về hút thuốc lá (0,94%). Điều này rất có ý nghĩa trong công tác phòng chống tác hại của thuốc lá ở đối tượng học sinh, sinh viên và các đối tượng khác (25).
Nhìn chung, học sinh, sinh viên đều hiểu biết về tác hại của thuốc lá đối với bản thân và người xung quanh nhưng các em chưa nhận thức hết các tác hại của việc hút thuốc lá chủ động và thụ động nên tỷ lệ hút thuốc lá vẫn cao (25). Để giảm số lượng người hút thuốc trưởng thành, điều quan trọng không chỉ là ngăn chặn sinh viên bắt đầu hút thuốc hoặc khuyến khích người hút thuốc bỏ thuốc mà còn hướng dẫn người hút thuốc chưa quyết định cách bỏ thuốc (25). Thái độ về tác hại của thuốc lá ở vị thành niên Mặc dù sự hiểu biết về tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe là rất cao nhưng thái độ và thực hành chủ động phòng ngừa tiếp xúc với thuốc lá của người dân nói chung và vị thanh niên nói riêng thì gần như trái ngược. Giới trẻ, đặc biệt là nữ thường có thái độ khó chịu khi thấy người khác hút thuốc lá.
Tuy nhiên họ thường không phản ứng với người hút, họ đã quen thuộc với khói thuốc lá nên thấy bình thường, hoặc còn e dè, cả nể nên cố gắng chịu đựng.