Chương 1 NGUYÊN LÝ VỀ MỐI LIÊN HỆ PHỔ BIẾN VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT 1. Phép biện chứng duy vật Tõ x-a ®Õn nay, trong mäi lÜnh vùc ho¹t ®éng cña con ng-êi, vÊn ®Ò ph-¬ng ph¸p lu«n ®-îc ®Æt ra ®Ó lùa chän, sö dông nh»m thùc hiÖn mét c¸ch cã hiÖu qu¶ nh÷ng môc tiªu đ· ®Þnh. §¸nh gi¸ vÒ tÇm quan träng cña ph-¬ng ph¸p, P. Bªc¬n nhấn mạnh: Ph-¬ng ph¸p như là “sợi chỉ cần thiết dẫn đường”.
§ªcac, «ng l¹i ®-a ra mét nhËn ®Þnh: ThiÕu ph-¬ng ph¸p th× ng-êi tµi còng cã thÓ m¾c lçi, cã ph-¬ng ph¸p th× ng-êi tÇm th-êng còng lµm ®-îc viÖc phi th-êng. Cïng víi qu¸ tr×nh con ng-êi nhËn thøc, c¶i t¹o, biÕn ®æi tù nhiªn vµ x· héi, ph-¬ng ph¸p trong ho¹t ®éng nhËn thøc vµ trong c¶i t¹o hiÖn thùc còng ngµy cµng ph¸t triÓn vµ më réng. Tuy nhiªn, còng cã ph-¬ng ph¸p ®óng ®¾n vµ ph-¬ng ph¸p sai lÇm. Trong lÞch sö ph¸t triÓn triÕt häc cã hai ph-¬ng ph¸p ®èi lËp nhau: ph-¬ng ph¸p biÖn chøng vµ ph-¬ng ph¸p siªu h×nh.
Trong ®ã, ph-¬ng ph¸p biÖn chøng ®-îc xem lµ ph-¬ng ph¸p khoa häc, lµ c«ng cô ®Ó nhËn thøc thÕ giíi ngµy cµng ®óng ®¾n, s©u s¾c h¬n, ®Ó c¶i t¹o thÕ giíi ngµy cµng hiÖu qu¶ h¬n, theo nh÷ng quy luËt kh¸ch quan cña nã. Ph-¬ng ph¸p biÖn chøng lµ ph-¬ng ph¸p nhËn thøc ®èi t-îng ë trong c¸c mèi liªn hÖ víi nhau, ¶nh h-ëng lẫn nhau, rµng buéc nhau; nhËn thøc ®èi t-îng ë tr¹ng th¸i vËn ®éng, biÕn ®æi, n»m trong khuynh h-íng chung lµ ph¸t triÓn. §©y lµ qu¸ tr×nh thay ®æi vÒ chÊt cña c¸c sù vËt, hiÖn t-îng mµ nguån gèc cña 13 sù thay ®æi Êy lµ do sù ®Êu tranh cña c¸c mÆt ®èi lËp ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn néi t¹i cña chóng. Ph-¬ng ph¸p biÖn chøng thÓ hiÖn t- duy mÒm dÎo, linh ho¹t.
Nã thõa nhËn trong nh÷ng tr-êng hîp cÇn thiÕt, bªn c³nh c²i “hoÆc l¯…hoÆc lµ …” cßn cã c° c²i “vôa l¯…võa lµ…”; nã thõa nhËn mét chØnh thÓ trong cïng mét lóc võa lµ nã l¹i võa kh«ng ph¶i lµ nã; thõa nhËn c¸i kh¼ng ®Þnh vµ c¸i phñ ®Þnh, võa lo¹i trõ nhau ®ång thêi l¹i võa g¾n bã víi nhau. Ph-¬ng ph¸p biÖn chøng ph¶n ¸nh hiÖn thùc ®óng nh- nã tån t¹i. Nhê vËy, ph-¬ng ph¸p t- duy biÖn chøng trë thµnh c«ng cô h÷u hiÖu gióp con ng-êi nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña t- duy con ng-êi, ph-¬ng ph¸p biÖn chøng trải qua ba giai ®o¹n ph¸t triÓn, ®-îc thÓ hiÖn trong triết häc víi ba h×nh thøc lÞch sö cña phÐp biÖn chøng: phÐp biÖn chøng tù ph¸t ng©y th¬ thêi k× cæ ®¹i, phÐp biÖn chøng duy t©m (cæ ®iÓn §øc), phÐp biÖn chøng duy vËt (do C.
¡ngghen x©y dùng, sau ®ã ®-îc V. Lªnin ph¸t triÓn). *Phép biện chứng tự phát, ngây thơ thời kỳ cổ đại Ngay từ thời cổ đại, những yếu tố biện chứng tự phát đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện. Chúng gắn liền với những kiến giải theo quan điểm duy vật.
Khi xem xét thế giới, người ta đã nhận thấy một bức tranh tổng quát, trong đó, các sự vật, hiện tượng có mối liên hệ chằng chịt với nhau, tác động lẫn nhau, không có cái gì đứng im mà tất cả đều vận động, biến hoá. Những yếu tố biện chứng ấy đã nói lên sức mạnh nhận thức của con người, đã góp phần làm phong phú tri thức chung và thúc đẩy nhận thức của con người phát triển. Tuy nhiên, đó mới chỉ là những yếu tố biện chứng mang tính tự phát, ngây thơ. Bởi vì, nó chưa dựa trên những thành quả khoa học mà mới chỉ dựa vào sự quan sát trực quan, mang tính chất phỏng đoán về bức tranh chung của thế giới.
Do đó, sau này nó đã bị phép siêu hình (xuất hiện từ nửa cuối thế kỷ XV) thay thế. * Phép biện chứng duy tâm 14 Phép biện chứng duy tâm xuất hiện trong triết học cổ điển Đức ở cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX. Các đại biểu của triết học cổ điển Đức là Căng, Phích – tơ, Selinh và đặc biệt là Hêghen đã đóng một vai trò to lớn trong việc phê phán những quan điểm siêu hình và chuẩn bị về mặt lí luận cho việc xây dựng phương pháp biện chứng. Có thể nói, trước Hêghen, trong triết học của các nhà duy vật thế kỷ XVII – XVIII như Spi – nô da, Điđơrô, các nhà khai sáng Pháp cũng đã có nhiều yếu tố của phép biện chứng.
Song, chỉ đến Hêghen, phép biện chứng mới được nêu lên thành một học thuyết, mới được hình thành với tính cách là một bộ phận của triết học. Với một hệ thống khái niệm, phạm trù và các quy luật cơ bản, Hêghen đã trở thành người đầu tiên xây dựng hoàn chỉnh phép biện chứng. Tuy nhiên, đó lại là phép biện chứng duy tâm, trong đó, “ý niệm tuyệt đối” được xem là cái có trước, tha hoá thành giới tự nhiên và xã hội; biện chứng của ý niệm sản sinh ra biện chứng của sự vật. * Phép biện chứng duy vật Kế thừa một cách có chọn lọc và phát triển những thành quả của các nhà triết học trước đó, đồng thời dựa trên cơ sở khái quát những thành tựu to lớn của khoa học hiện đại, thực tiễn lịch sử loài người, đặc biệt là thực tiễn xã hội giữa thế kỷ XIX, C.
Ăng ghen đã sáng lập ra chủ nghĩa duy vật biện chứng và phép biện chứng duy vật (sau này được V. Lênin bảo vệ và phát triển). Mặc dù đánh giá rất cao những tư tưởng triết học biện chứng của Hêghen đối với cuộc đấu tranh chống phương pháp siêu hình song C. Ăng ghen và V.
Lênin cũng hết sức phê phán những tư tưởng sai lầm, duy tâm, phản động của Hêghen. Các ông đã cải tạo triệt để phép biện chứng của Hêghen, đã tước bỏ đi những cái gì là thần bí, là phiến diện, làm cho phép biện chứng của Hêghen đi bằng “chân” chứ không phải đi bằng “đầu”. Trong tác phẩm Tư bản, C. Mác viết: “Phương pháp biện chứng của tôi chẳng những khác về căn bản với phương pháp biện chứng của Hê ghen mà còn đối lập với phương pháp đó.
Đối với Hê ghen, quá trình của tư duy mà ông đã đặt cho cái tên là ý niệm, là đấng sáng tạo ra hiện thực, còn hiện thực chỉ là biểu hiện bề 15 ngoài của ý niệm mà thôi. Đối với tôi thì trái lại, sự vận động của tư duy chỉ là phản ánh của sự vận động hiện thực, di chuyển và biến hình vào trong đầu óc con người” [57, 35]. Có thể nói, chỉ có các ông mới phát hiện ra phép biện chứng thật sự tồn tại trong thế giới khách quan, từ đó đưa tri thức của loài người tiến thêm một bước nữa trong quá trình nhận thức tự nhiên. Trong triết học của C.
Lênin, chủ nghĩa duy vật đã khắc phục được mọi hạn chế trước đây, còn phép biện chứng cũng được trình bày theo bản chất vốn có của nó - tức là trình bày trên cơ sở duy vật, dựa trên nền tảng vững chắc của khoa học tự nhiên. Phép biện chứng duy vật đã trở thành một học thuyết thực sự khoa học, một phương pháp luận tiên tiến dùng để nhận thức và cải tạo thế giới. Trong tác phẩm Chống Đuy Rinh, Ph. Ăngghen đã định nghĩa hoàn chỉnh về phép biện chứng: “Phép biện chứng chẳng qua chỉ là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội loài người và của tư duy” [1, 201].
Mác, ông cũng coi “phép biện chứng là khoa học về những quy luật chung của sự vận động của thế giới bên ngoài cũng như của tư duy con người ” [43, 111]. Phép biện chứng duy vật được coi là một khoa học song nó khác với khoa học cụ thể. Bởi vì nó nghiên cứu những quy luật chung nhất, những quy luật phổ biến của sự vận động, phát triển và tác động trong cả 3 lĩnh vực: giới tự nhiên, xã hội loài người và tư duy con người. Trong phép biện chứng duy vËt, biÖn chøng cña c¸i kh¸ch quan quy ®Þnh biÖn chøng cña c¸i chñ quan, t- duy biÖn chøng ph¶n ¸nh tÝnh biÖn chøng vèn cã cña b¶n th©n cuéc sèng.
Néi dung cña nã lµ mét hÖ thèng c¸c nguyªn lý (Nguyªn lý vÒ mèi liªn hÖ phæ biÕn vµ nguyªn lý vÒ sù ph¸t triÓn), c¸c quy luËt (Quy luËt chuyÓn ho¸ tõ nh÷ng sù thay ®æi vÒ l-îng thµnh nh÷ng sù thay ®æi vÒ chÊt vµ ng-îc l¹i, quy luËt m©u thuÉn, quy luËt phñ ®Þnh cña phñ ®Þnh - nãi lªn b¶n chÊt, c¸ch thøc vµ xu h-íng vËn ®éng vµ ph¸t triÓn) vµ c¸c cÆp ph¹m trï (c¸i chung - c¸i riªng – c¸i ®¬n 16 nhÊt, nguyªn nh©n - kÕt qu¶, b¶n chÊt – hiÖn t-îng, kh¶ n¨ng - hiÖn thùc, néi dung - h×nh thøc, tÊt yÕu - ngÉu nhiªn). Tõ nh÷ng nguyªn lý, quy luËt, ph¹m trï ®ã, phÐp biện chứng duy vật h×nh thµnh nªn c¸c quan ®iÓm, c¸c nguyªn t¾c chØ ®¹o trong nhËn thøc còng nh- trong ho¹t ®éng thùc tiÔn. Tiªu biÓu lµ quan ®iÓm toµn diÖn, quan ®iÓm ph¸t triÓn, quan ®iÓm lịch sử - cụ thể. trong sù xem xÐt c¸c sù vËt, hiÖn t-îng cña thÕ giíi.
§ã lµ mét thÕ giíi chØnh thÓ, vËn ®éng vµ ph¸t triÓn kh«ng ngõng trong m©u thuÉn, b»ng m©u thuÉn. §ã lµ mét hÖ thèng “më” chø kh«ng “®ãng kÝn”, l¯ mét tËp hîp nh÷ng kh²i niÖm, ph³m trï “®éng” chø kh«ng “tÜnh”. Bắt nguồn từ chính hiện thực khách quan, phép biện chứng duy vật đã cho chúng ta chiếc chìa khoá để giải thích tính chất phức tạp và muôn hình muôn vẻ của thế giới, trang bị cho con người sự hiểu biết về những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy, từ đó vận dụng vào trong hoạt động thực tiễn của mình. Để nắm được phép biện chứng duy vật, chúng ta phải hiểu được hai nguyên lý, các cặp phạm trù và các quy luật của nó.
Tuy nhiên, trong giới hạn của luận văn, tôi chỉ xin đi vào tìm hiểu hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật và sự vận dụng hai nguyên lý đó ở Hồ Chí Minh trong cách mạng Việt Nam. Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển Thế giới vật chất rất đa dạng, phong phú và muôn hình muôn vẻ. Tuy nhiên, thế giới vẫn thống nhất ở tính vật chất của nó. Thế giới vật chất tồn tại trong sự vận động vĩnh viễn và tuân theo những quy luật khách quan của bản thân sự vật, hiện tượng.
Song, vấn đề đặt ra là: trong sự thống nhất ấy, các sự vật và hiện tượng có mối liên hệ với nhau hay là tồn tại một cách đơn lẻ?