Chương 1. Vài nét về vấn “truyền thống”, “hiện đại” và vị trí của Lưu Quang Vũ trong văn học kịch Việt Nam những năm 80 (thế kỉ XX Chương này chúng tôi sẽ khái quát lại một vài vấn đề về lý thuyết, giải thích các khái niệm “truyền thống”, “hiện đại”. Tóm tắt lại tình hình chung của vấn đề truyền thống và hiện đại trong văn học kịch cũng như sân khấu kịch trong nước, sự vận động thay đổi của văn học nghệ thuật, ảnh hưởng của các yếu tố truyền thống đến hiện đại. Cuối cùng là nêu những khái quát chung về tác giả Lưu Quang Vũ: tiểu sử, quá trình sáng tác và đặc biệt là vị trí của ông của văn học kịch hiện đại Việt Nam.
Truyền thống và hiện đại trong kịch Lưu Quang Vũ nhìn từ phương diện nội dung Chương này chúng tôi chỉ ra sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại trong kịch Lưu Quang Vũ thể hiện qua 3 phương diện nội dung: đề tài, cốt truyện và nhân vật là những vấn đề cốt lõi quan trọng nhất tạo nên nội dung hoàn chỉnh của một vở kịch. Về đề tài: cho thấy được sự đa dạng trong việc khai thác đề tài của Lưu Quang Vũ, từ những đề tài có sẵn trong lịch sử, văn học dân gian hay những đề tài mới mẻ, nóng hổi, phù hợp với thời đại. 12 Về cốt truyện: đi vào tìm hiểu cách xây dựng cốt truyện của Lưu Quang Vũ thông qua những xung đột hấp dẫn – một yếu tố quan trọng tạo nên “độ căng”, sự kịch tính cho vở kịch. Quan trọng là tìm hiểu cách xây dựng cốt truyện của Lưu Quang Vũ có gì mới mẻ và có gì là kế thừa từ truyền thống.
Về nhân vật: tìm hiểu cách xây dựng thế giới nhân vật vô cùng rộng lớn và phong phú của tác giả, cách phát triển những tuyến nhân vật có sẵn, quen thuộc và đặc biệt là thấy được cách đánh giá khác của tác giả về những nhân vật trong văn học truyền thống hoặc có thật trong lịch sử. Truyền thống và hiện đại trong kịch Lưu Quang Vũ nhìn từ phương diện nghệ thuật Chương này tập trung nghiên cứu sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại trong kịch Lưu Quang Vũ qua các phương diện: thể loại và ngôn ngữ kịch, đồng thời tìm hiểu về những yếu tố kì ảo được sử dụng trong một số vở kịch của mình. Về thể loại: chỉ ra được sự “đan xen thể loại” trong kịch Lưu Quang Vũ, những ảnh hưởng từ thể loại kịch hát truyền thống tạo nên kiểu kịch nói phù hợp với thị hiếu thưởng thức nghệ thuật của người Việt, của riêng người Việt. Đồng thời cũng cho thấy được sự hiểu biết của tác giả về văn hóa dân gian cũng như niềm yêu thích đối với sân khấu truyền thông Việt Nam của Lưu Quang Vũ Về ngôn ngữ: tìm hiểu được cách xây dựng lời thoại của tác giả - yếu tố quan trọng bậc nhất của kịch - ở cả 2 loại là đối thoại và độc thoại.
Chỉ ra được đặc điểm ngôn ngữ trong kịch Lưu Quang Vũ tự nhiên đơn giản nhưng lại nhiều sức gợi, đặc biệt là khả năng đối thoại lại với chính khán giả của mình. Các yếu tố kì ảo: tìm hiểu cách vận dụng yếu tố kì ảo – một đặc trưng phổ biến trong văn học dân gian – vào trong kịch nói là một thể loại thiên về tả thực. Từ đó thấy được một thể nghiệm mới rất xuất sắc của Lưu Quang Vũ trong nghệ thuật viết kịch của mình. VÀI NÉT VỀ VẤN ĐỀ “TRUYỀN THỐNG”, “HIỆN ĐẠI” VÀ VỊ TRÍ CỦA LƯU QUANG VŨ TRONG VĂN HỌC KỊCH NHỮNG NĂM 80 THẾ KỈ XX 1.
Vài nét về vấn đề “truyền thống” và “hiện đại” 1. Khái niệm “truyền thống” và “hiện đại” Luận văn tìm hiểu hai khái niệm “truyền thống” và “hiện đại”, chỉ ra bản chất cũng như mối quan hệ giữa hai yếu tố này trong văn học nghệ thuật nhằm tạo cơ sở luận cho những phân tích cụ thể ở các chương sau. Theo Hoàng Phê trong Từ điển Tiếng Việt, “truyền thống” có nghĩa là “thói quen hình thành đã lâu đời trong lối sống và nếp nghĩ, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác” [36, tr.1018]; “hiện đại” nghĩa là “thuộc về thời ngày nay” [36, tr. Dựa vào khái niệm nền tảng này, người viết đi tìm hiểu “truyền thống” và “hiện đại” văn học nghệ thuật nói chung và trong kịch Lưu Quang Vũ nói riêng.
Từ cách lý giải của Hoàng Phê, có thể hiểu truyền thống trong văn học dùng để chỉ những đặc trưng văn học được chắt lọc, lưu giữ, truyền từ đời này sang đời khác. Truyền thống thể hiện ở việc sử dụng kế thừa vào phát huy đề tài, tư tưởng, quan điểm, các hình tượng, biểu tượng quen thuộc trong văn học truyền thống. Phải nói thêm rằng, ở một góc độ nhất định, truyền thống gắn liền với bản sắc. “Bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước” [65, tr.
Theo dòng chảy lịch sử, có thể thấy, văn học truyền thống Việt được hòa trộn và liên kết giữa ba lớp văn hóa chính: Lớp văn hóa bản địa (Nền văn hóa Nam Á và Đông Nam Á); Lớp thứ hai chịu sự ảnh hưởng của khu vực (Văn hóa Trung Hoa); Lớp thứ ba là sản phẩm của sự chuyển mình đầy mạnh mẽ và dữ 14 dội (Văn hóa phương Tây). Trong lớp văn hóa bản địa nền, chính nghề nông trồng lúa nước đã có sự chi phối đến mọi mặt như đời sống vật chất (phương thức và kĩ thuật nông nghiệp, địa hình đất đai sông hồ quyết định giao thương…), đời sống tinh thần (tính cộng đồng, tính khép kín trong bộ phận làng, xã…), nhận thức (tư duy tổng hợp, tư duy biện chứng với triết lí âm dương và lối sống quân bình trọng ổn định, âm tính…), sự năng động và linh hoạt của con người trên nền tảng cơ bản là sự ổn định. Về sau, lớp tính cách bản địa chịu sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa, tiếp thu từ cưỡng chế đến chọn lọc những văn hóa vật chất (kĩ thuật luyện sắt, làm thuốc…), lĩnh vực tinh thần (ngôn ngữ và Hán tự, cách tổ chức chính quyền, tư tưởng…), về tôn giáo – nghệ thuật (Nho, Phật, Đạo,…), một số phong tục tập quán cũng thâm nhập và bén rễ ở nước ta. Từ khi nền văn hóa phương Tây thâm nhập đất nước ta trên mọi nẻo đường, cùng lúc là sự suy thoái của nền văn hóa Trung Hoa, thì chính nền văn hóa bản địa Việt lớp thứ hai có sự chuyển mình đầy mạnh mẽ, trên mọi hướng tích cực và tiêu cực.
Nền văn hóa Việt lớp thứ ba này có sự hòa trộn và ảnh hưởng đến từ Đông – Tây, kim – cổ trong từng nếp sinh hoạt, ăn ở, nếp sống, nếp nghĩ. Qua sự sàng lọc của thời gian và trí tuệ, có nhiều yếu tố đã bị loại bỏ, nhưng cũng có nhiều yếu tố đã được giữ lại và cải biên vừa mang nét truyền thống vừa mang nét hiện đại. Hiện đại là một phạm trù văn hoá và văn học có nhiều nghĩa. “Tính hiện đại trong sáng tác văn học là sự hình thành những nguyên tắc sáng tác mới trong các trường phái văn học nghệ thuật hiện đại chủ nghĩa.
Trong văn hoá, xã hội học, chính trị học, triết học tính hiện đại là một sự phản tư về các giá trị hiện đại. Nhìn chung, tính hiện đại là sự thay đổi hệ hình tư duy, hệ thống giá trị, sự hình thành một giai đoạn văn hóa mới trong đời sống dân tộc và nhân loại. Tuỳ theo bối cảnh của mỗi nền văn hóa mà tính hiện đại có nội dung khác nhau” [78, tr. Cần hiểu rằng, hiện đại không chỉ đơn thuần là những yếu tố du 15 nhập từ phương Tây, mà nó gắn liền với nhu cầu cụ thể của xã hội đương thời.
Hiện đại là nền tảng của sự phát triển, bao gồm toàn bộ những đặc trưng, yêu cầu của một xã hội hiện đại, ví dụ như: tự do, dân chủ, cá nhân, cái tôi, đối thoại,. Văn học hiện đại đi vào khai thác những khái niệm, phạm trù ấy. Vấn đề xử lý mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại là vô cùng cần thiết để có thể phát triển một nền văn học nghệ thuật phát triển và mang dấu ấn dân tộc. Quá trình hiện đại hoá văn hoá, văn học cần có thời gian để hoàn thành.
Điều cần làm là tiếp nhận những tư duy mới, hiện đại, khắc phục những cái cũ kỹ, không hợp thời, nhưng đồng thời cũng phải nâng cao ý thức dân tộc, gìn giữ và phát huy sáng tạo những giá trị dân tộc lên ngang tầm thời đại. Nói rõ hơn về mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, hai khái niệm này vốn không đối lập, mà ngược lại, có quan hệ gắn bó, kế thừa và phát triển. Trên một phương diện nào đó, mối quan hệ ấy là biểu hiện của tính dân tộc trong thơ ca, vì “Tính hiện đại thực chất cũng là tính dân tộc hình thành từ truyền thống, mang đặc điểm và giá trị văn hóa truyền thống với những bản sắc độc đáo của mỗi dân tộc, nhưng nó đã được phát triển, hiện đại hóa cho phù hợp với nhu cầu xã hội mới” [67, tr. Như đã giải thích ở trên, truyền thống là những nét đặc trưng, giàu bản sắc của từng dân tộc, xét rộng ra, truyền thống là một phần của tính dân tộc.
“Nếu như tính dân tộc là diện mạo tinh thần trong văn học của một dân tộc thì tính truyền thống là những nét đặc trưng và đặc sắc nhất trong diện mạo tinh thần của dân tộc ấy. Nó không chỉ được bảo lưu mà còn luôn tiếp biến và phát triển trong mối quan hệ hữu cơ với tính hiện đại” [67, tr. Không chỉ nói riêng trong đời sống hay văn học trong bất cứ lĩnh vực nào, nếu hiện đại phủ nhận truyền thống sẽ đánh mất đi cái riêng bản sắc của một dân tộc, ngược lại truyền thống cần được tiếp biến và phát triển cho phù hợp với đời sống hiện đại. Truyền thống và hiện đại như vậy, không hề xung đột, mâu thuẫn nhau.
“Tính dân tộc luôn luôn là động lực bên trong của tính hiện đại và tính hiện đại là hệ giá trị, phương hướng nâng cao tính dân tộc” [78, tr. Theo quy luật tự nhiên, 16 văn học vẫn phát triển theo phương châm truyền thống và hiện đại song đôi. Người nghệ sĩ hiểu được mối quan hệ giữa hai yếu tố này sẽ tạo động lực cho sự đổi mới.