Ngộ Độc và Xử Trí Quá Liều Thuốc

Tài liệu nghiên cứu 1 ngộ độc xử trí quá liều thuốc, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về ., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Người hướng dẫn: Thạc Sĩ. BS Nguyễn Phúc Học
• Trường học: DTU
• Chuyên ngành: Y
• Đề tài: Ngộ Độc và Xử Trí Quá Liều Thuốc
• Loại tài liệu: hướng dẫn

Mục lục chi tiết

• 1. MỤC TIÊU
• 1.1. Hiểu được đường vào, nguyên nhân người bệnh bị ngộ độc & quá liều thuốc
• 1.2. Nêu được triệu chứng, chẩn đoán bệnh nhân bị ngộ độc & quá liều thuốc
• 1.3. Trình bày được nguyên tắc xử trí ngộ độc & quá liều một số thuốc
• 2. NỘI DUNG
• 2.1. Khái niệm chung
• 2.2. Nguyên nhân chung
• 2.3. Cơ chế tác dụng
• 2.4. Triệu chứng lâm sàng
• 2.5. Chẩn đoán ngộ độc
• 2.6. Nguyên tắc xử trí chung
• 2.7. Ngộ độc & quá liều thuốc hay gặp
• 2.7.1. Morphine & Opioids
• 2.7.2. Methanol
• 2.8. Nhiễm độc thuốc tê-thuốc mê
• 2.8.1. Nhiễm độc thuốc tê
• 2.8.2. Nhiễm độc thuốc mê
• 2.8.3. Nhiễm độc: Lidocain; Nitrous oxide; PCP & Ketamine; Propofol
• 3. I. Khái niệm chất độc
• 3.1. Khái niệm chất độc
• 3.2. Phân loại chất độc theo độc lực
• 3.3. Ngộ độc
• 3.3.1. Khái niệm ngộ độc
• 3.3.2. Phân loại ngộ độc
• 3.4. Ngộ độc, quá liều thuốc & dịch tễ
• 4. Đường vào của độc chất
• 5. CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA CHẤT ĐỘC
• 5.1. Cơ sở phân tử của tổn thương tế bào do ngộ độc, nhiễm độc
• 5.2. Cơ chế gây độc đặc trưng trên cơ quan, tổ chức
• 5.2.1. Cơ chế gây tổn thương hoá học
• 5.2.2. Cơ chế gây hoại tử tế bào biểu mô
• 5.2.3. Cơ chế tác động thông qua ức chế hoặc cạnh tranh enzyme
• 5.2.4. Cơ chế gây độc do ảnh hưởng đến các quá trình chuyển hoá hoặc tổng hợp của cơ thể
• 5.2.5. Cơ chế gây tổn thương hệ mạch (mao quản) và máu
• 5.2.6. Cơ chế tác dụng trên hệ thần kinh
• 5.2.7. Cơ chế làm suy giảm đáp ứng miễn dịch (immunosuppression)
• 5.2.8. Cơ chế tác dụng gây quái thai, chết thai
• 5.2.9. Cơ chế tác dụng gây ung thư
• 6. TRIỆU CHỨNG LÂM SÀNG
• 6.1. Những triệu chứng thông thường của ngộ độc
• 6.1.1. Rối loạn TKTW
• 6.1.2. Triệu chứng dạ dầy, ruột
• 6.1.3. Tổn thương da
• 6.1.4. Mùi hôi
• 6.2. Các hội chứng độc chất thông thường nhất
• 6.2.1. Dấu hiệu giống tác dụng anticholinergic
• 6.2.2. Dấu hiệu giống tác dụng giao cảm (sympathomimetic)
• 6.2.3. Dấu hiệu giống tác dụng Opiate
• 6.2.4. Dấu hiệu giống tác dụng Cholinergic
• 6.2.5. Dấu hiệu giống tác dụng Serotonin
• 7. V. CHẨN ĐOÁN NGỘ ĐỘC NÓI CHUNG
• 8. NGUYÊN TẮC XỬ TRÍ
• 8.1. Các biện pháp loại trừ chất độc ra khỏi cơ thể
• 8.1.1. Qua đường tiêu hoá
• 8.1.1.1. Trường hợp bệnh nhân tỉnh
• 8.1.1.2. Trường hợp bệnh nhân hôn mê
• 8.1.2. Qua đường tiết niệu
• 8.1.3. Lọc ngoài thận - Lọc màng bụng
• 8.1.4. Thay máu
• 8.1.5. Qua phổi
• 8.1.6. Qua da, niêm mạc
• 8.2. Điều trị đặc hiệu
• 8.3. Khắc phục hậu quả ngộ độc

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ngộ Độc và Quá Liều Thuốc Hướng Dẫn Chi Tiết

Ngộ độc và quá liều thuốc là những vấn đề nghiêm trọng trong y học, ảnh hưởng đến sức khỏe của hàng triệu người mỗi năm. Nguyên nhân gây ra ngộ độc có thể đến từ việc sử dụng thuốc không đúng cách, tiếp xúc với hóa chất độc hại, hoặc do tai nạn. Việc hiểu rõ về ngộ độc và cách xử trí kịp thời có thể cứu sống bệnh nhân. Theo thống kê, tại Việt Nam, khoảng 25-30% bệnh nhân cấp cứu là do ngộ độc, với tỷ lệ tử vong khoảng 10-12%. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc nâng cao nhận thức và kiến thức về ngộ độc và quá liều thuốc.

1.1. Khái Niệm Ngộ Độc và Quá Liều Thuốc

Ngộ độc được định nghĩa là trạng thái rối loạn chức năng sinh lý do chất độc gây ra. Quá liều thuốc xảy ra khi sử dụng một lượng thuốc vượt quá liều khuyến cáo. Cả hai tình trạng này đều có thể dẫn đến những triệu chứng nghiêm trọng và cần được xử trí kịp thời.

1.2. Nguyên Nhân Gây Ngộ Độc và Quá Liều

Nguyên nhân gây ngộ độc có thể bao gồm việc sử dụng thuốc không đúng cách, tai nạn trong bảo quản hóa chất, hoặc tự tử. Ngoài ra, một số nghề nghiệp cũng có nguy cơ cao tiếp xúc với hóa chất độc hại, dẫn đến ngộ độc.

II. Triệu Chứng Ngộ Độc và Cách Nhận Biết Hướng Dẫn Chi Tiết

Triệu chứng ngộ độc rất đa dạng và phụ thuộc vào loại chất độc. Các triệu chứng thường gặp bao gồm rối loạn thần kinh trung ương, rối loạn tiêu hóa, và tổn thương da. Việc nhận biết sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể xử trí kịp thời. Theo nghiên cứu, triệu chứng ngộ độc có thể xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc với chất độc, từ vài phút đến vài giờ.

2.1. Triệu Chứng Thần Kinh Trung Ương

Rối loạn thần kinh trung ương có thể biểu hiện qua các triệu chứng như lú lẫn, hôn mê, co giật, hoặc kích thích. Những triệu chứng này thường gặp trong ngộ độc các chất như opioids hoặc thuốc an thần.

2.2. Triệu Chứng Tiêu Hóa và Da

Các triệu chứng tiêu hóa bao gồm nôn, tiêu chảy, và đau bụng. Tổn thương da có thể xuất hiện dưới dạng nổi mẩn hoặc bỏng hóa chất. Việc nhận diện các triệu chứng này giúp xác định loại chất độc và phương pháp xử trí phù hợp.

III. Nguyên Tắc Xử Trí Ngộ Độc và Quá Liều Thuốc Hướng Dẫn Chi Tiết

Xử trí ngộ độc và quá liều thuốc cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản nhằm loại trừ chất độc ra khỏi cơ thể, trung hòa độc tố, và khắc phục hậu quả. Việc xử trí kịp thời có thể giảm thiểu nguy cơ tử vong và biến chứng. Theo tài liệu y học, các biện pháp xử trí bao gồm gây nôn, rửa dạ dày, và sử dụng thuốc giải độc.

3.1. Các Biện Pháp Loại Trừ Chất Độc

Các biện pháp loại trừ chất độc bao gồm gây nôn, rửa dạ dày, và sử dụng thuốc nhuận tràng. Việc thực hiện các biện pháp này trong vòng 6 giờ đầu sau khi tiếp xúc với chất độc là rất quan trọng.

3.2. Điều Trị Đặc Hiệu và Hỗ Trợ

Sau khi xác định được chất độc, cần sử dụng các chất đối kháng hóa học hoặc sinh lý để trung hòa độc tố. Đồng thời, duy trì chức năng sống cho bệnh nhân là rất quan trọng trong quá trình điều trị.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Về Ngộ Độc

Nghiên cứu về ngộ độc và quá liều thuốc đã chỉ ra rằng việc nâng cao nhận thức và kiến thức về các triệu chứng, nguyên nhân, và phương pháp xử trí có thể giảm thiểu tỷ lệ tử vong. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này bao gồm việc đào tạo nhân viên y tế và nâng cao nhận thức cộng đồng về ngộ độc.

4.1. Đào Tạo Nhân Viên Y Tế

Đào tạo nhân viên y tế về cách nhận biết và xử trí ngộ độc là rất cần thiết. Việc này giúp nâng cao khả năng ứng phó kịp thời trong các tình huống khẩn cấp.

4.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về ngộ độc và quá liều thuốc thông qua các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp giảm thiểu số ca ngộ độc xảy ra.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Ngộ Độc

Nghiên cứu về ngộ độc và quá liều thuốc vẫn đang tiếp tục phát triển. Việc hiểu rõ về cơ chế tác động của chất độc và các phương pháp xử trí sẽ giúp cải thiện kết quả điều trị. Tương lai của nghiên cứu này cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và hiệu quả hơn.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về ngộ độc không chỉ giúp cải thiện phương pháp điều trị mà còn nâng cao nhận thức về các nguy cơ tiềm ẩn từ chất độc trong cuộc sống hàng ngày.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Hướng đi tương lai trong nghiên cứu ngộ độc cần tập trung vào việc phát triển các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn, nhằm giảm thiểu tác động của ngộ độc đến sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

NGỘ ĐỘC & XỬ TRÍ QUÁ LIỀU THUỐC Giảng viên:  Thạc sĩ. BS Nguyễn Phúc Học  Uỷ viên BCH Hội GMHS Việt Nam & Phó Chủ tịch Chi hội GMHS Miền Trung - Tây Nguyên.  Phó Trưởng Khoa Y & Trưởng Bộ môn Tiền lâm sàng / DTU.  Nguyên Đại tá Phó Giám đốc Bệnh viện 199 Bộ Công An (2005 – 2015) & Chủ nhiệm Khoa GMHS Bệnh viện 17 QK 5, Bộ Quốc Phòng (1985 – 2005) 1 MỤC TIÊU 1.

Hiểu được đường vào, nguyên nhân người bệnh bị ngộ độc & quá liều thuốc 2. Nêu được triệu chứng, chẩn đoán bệnh nhân bị ngộ độc & quá liều thuốc 3. Trình bày được nguyên tắc xử trí ngộ độc & quá liều một số thuốc NỘI DUNG I. Khái niệm chung II.

Nguyên nhân chung III. Cơ chế tác dụng IV. Triệu chứng lâm sàng V. Chẩn đoán ngộ độc VI.

Nguyên tắc xử trí chung VII. Ngộ độc & quá liều thuốc hay gặp 1. Morphine & Opioids Biểu tượng độc tiêu chuẩn EU, được 6. Methanol định nghĩa bởi Chỉ thị 67/548/EEC VIII.Nhiễm độc thuốc tê-thuốc mê 1.

Nhiễm độc thuốc tê 2. Nhiễm độc thuốc mê 3. Nhiễm độc: Lidocain; Nitrous oxide; PCP & Ketamine; Propofol 2 I. Khái niệm chất độc ─ Chất độc (poison) là những chất vô cơ hay hữu cơ có nguồn gốc thiên nhiên hay do tổng hợp, khi nhiễm vào cơ thể và đạt đến nồng độ nhất định có thể gây hiệu quả độc hại cho cơ thể sống.

Osweiler định nghĩa: chất độc là những chất rắn, lỏng hoặc khí, khi nhiễm vào cơ thể theo đừơng uống hoặc các đường khác sẽ gây ảnh hưởng đến các quá trình sống của các tế bào của các cơ quan, tổ chức. Các tác động này phụ thuộc vào bản chất và độc lực của các chất độc. ─ Khái niệm khác của chất độc là độc tố (toxin) được dùng để chỉ các chất độc được sản sinh (có nguồn gốc) từ các quá trình sinh học của cơ thể và được gọi là độc tố sinh học (biotoxin). Trong quá trình nghiên cứu về chất độc cần lưu ý một số điểm sau: ─ Chất độc là một khái niệm mang tính định lượng.

Mọi chất đều độc ở một liều nào đó và cũng vô hại với liều rất thấp. Giới hạn giữa 2 liều đó là phạm vi các tác dụng sinh học. ─ Theo Paracelsus (1493 - 1541): “tất cả mọi chất đều là chất độc, không có chất nào không phải là chất độc. Sắt, đồng, magne, kẽm là những nguyên tố vi lượng cần thiết trong thành phần thức ăn chăn nuôi, nhưng nếu quá liều thì có thể gây ngộ độc… 3 ‒ Về mặt sinh học, một chất có thể độc với loài này nhưng lại không độc với loài khác.

Carbon tetraclorid gây độc mạnh cho gan trên nhiều loài, nhưng ít hại hơn đối với gà. Một số loài thỏ có thể ăn lá cà độc dược có chứa belladon. ‒ Một chất có thể không độc khi dùng một mình, nhưng lại rất độc khi dùng phối hợp với chất khác. Piperonyl butoxid rất ít độc với loài có vú và côn trùng khi dùng một mình, nhưng có thể làm tăng độc tính rất mạnh của các chất dùng cùng do nó có tác dụng ức chế các enzym chuyển hoá chất lạ (xenobiotic - metabolizing enzymes) của cơ thể.

‒ Độc tính của một chất độc có thể thay đổi khi xâm nhập vào cơ thể qua các đường khác nhau như: qua đường uống, đường hô hấp, qua da, qua đường tiêm. Phân loại chất độc theo độc lực Phân loại Độc lực (LD50) Rất độc (extremely toxic) < 1mg/kg Độc lực cao (highly toxic) 1 - 50 mg/kg Độc lực trung bình 50-500 mg/kg Độc lực thấp (slightly toxic) 0,5 - 5 g/kg Không gây độc (practically 5 - 15g/kg Không có hại (relatively >15g/kg 4 b. Ngộ độc - Khái niệm ngộ độc Ngộ độc là trạng thái rối loạn những hoạt động sinh lý bình thường của cơ thể do chất độc gây ra. Chất độc ức chế một số phản ứng sinh hoá học, ức chế chức năng của enzym.

Từ đó chất độc có thể ức chế hoặc kích thích quá độ lượng các hormon, hệ thần kinh hoặc các chức phận khác của tế bào làm cho cơ thể có những triệu chứng, phản ứng khác thường. - Phân loại ngộ độc: Có nhiều cách phân loại ngộ độc, chủ yếu phân loại theo thời gian xảy ra ngộ độc. + Ngộ độc cấp tính: Ngộ độc tính cấp tính là những biểu hiện ngộ độc xẩy ra rất sớm sau một hoặc vài lần cơ thể tiếp xúc với chất độc. Tùy thuộc vào chất gây độc, đường xâm nhiễm chất độc, biểu hiện ngộ độc có thể xảy ra 1- 2 phút hoặc 30 phút đến 60 phút sau khi cơ thể hấp thu chất độc và thường là dưới 24 giờ.

+ Ngộ độc bán cấp (á cấp tính) Xảy ra sau nhiều ngày, có khi sau 1- 2 tuần. Sau khi điều trị, khỏi nhanh nhưng thường để lại những di chứng thứ cấp với những biểu hiện nặng nề hơn. Ví dụ ngộ độc oxit carbon. Ngộ độc á cấp tính có khi chuyển sang thành dạng mạn tính.

5 + Ngộ độc mạn tính Ngộ độc mạn tính chỉ xuất hiện sau nhiều lần phơi nhiễm với độc chất, có khi là hàng tháng, hàng năm. Vì vậy, những biểu hiện của nhiễm độc thường là những thay đổi rất sâu sắc về cấu trúc và chức phận của tế bào, khó điều trị. Ví dụ: tác dụng gây ung thư, gây đột biến gen, gây quái thai, gây độc cho gan, thận, hệ thần kinh dẫn đến suy giảm chức năng không hồi phục. Ngộ độc mạn tính cũng có thể trở thành cấp tính trong những điều kiện nhất định (ngộ độc chì).

Cùng một chất lại có thể biểu hiện tác dụng độc khác nhau tùy theo nhiễm độc cấp hoặc mạn: nhiều hydrocarbon gắn clor khi nhiễm độc cấp (liều cao) thì gây độc trên thần kinh trung ương, nhưng khi nhiễm độc mạn (liều thấp trong thời gian dài) thì lại có biểu hiện gây ung thư (gan), rất ít tác dụng độc trên thần kinh. * Tác dụng ‘độc’ tiềm ẩn: Là loại phản ứng không được thể hiện trong nhiều ngày, tháng hay thậm chí hàng năm (ví dụ như tác dụng gây ung thư và gây độc thần kinh của một số chất hữu cơ). Tác dụng tiềm ẩn thường xẩy ra sau khi ngừng phơi nhiễm với chất độc một thời gian dài. 6 c, Ngộ độc, quá liều thuốc & dịch tễ - Ngộ độc ‘ám chỉ’ những tác dụng gây hại liên quan đến liều sau khi tiếp xúc hóa học, thuốc và các xenobiotic khác ≠ Quá liều thuốc là dùng một lượng lớn các thuốc, dược phẩm bình thường hoặc một thuốc bất hợp pháp.

- Ở Mỹ, mỗi năm nhiễm độc hóa học ước tính có tới 5 triệu người cần điều trị hoặc lời khuyên y tế, và khoảng 5% bệnh nhân phải nhập viện. Tỉ lệ tử vong nói chung <1%; Tỉ lệ tự tử là nghiêm trọng nhất hoặc tử vong do ngộ độc (1-2% tử vong). Có tới 30% được nhập viện do tự tử bằng dùng quá liều. - Ở Việt Nam, từ 25-30% số bệnh nhân đến bệnh viện cấp cứu là do ngộ độc cấp và số tử vong khoảng 10-12% (Vụ điều trị - Bộ y tế); trong số đó không ít người bị ngộ độc thuốc: + Carbon monoxid (CO) là nguyên nhân hàng đầu gây chết do ngộ độc.

Ngộ độc Acetaminophen là thuốc phổ biến nhất gây tử vong. Tử vong do các thuốc khác thường do thuốc giảm đau, chống trầm cảm, thuốc ngủ-an thần, thuốc an thần kinh, chất kích thích, ma túy đường phố, thuốc tim mạch, chống co giật, kháng histamin, và điều trị hen. + Chất không phải thuốc gây tử vong do ngộ độc bao gồm rượu và glycol, khí thải và khói, chất làm sạch, thuốc trừ sâu. - Chuẩn đoán ngộ độc hoặc quá liều thuốc nên được cân nhắc ở các bệnh nhân có biểu hiện: hôn mê, co giật, hoặc suy thận cấp hay có suy tủy xương.

- Tần suất: 5 – 10% của tổng số bệnh nhân nhập viện; 15 – 20% các trường hợp gọi cấp cứu để vận chuyển đến bệnh viện; 20 – 40% các bệnh nhân điều trị tại khoa săn sóc đặc biệt nội khoa; 35 – 40% các bệnh nhân hôn mê không phải chấn thương. Đường vào của độc chất Gồm: đường tiêu hoá, đường hô hấp, da và niêm mạc, đường tiêm truyền…trên thực tế lâm sàng hay gặp nhất ngộ độc qua đường ăn uống. Thời gian tiềm ẩn của chất độc Chất độc cần thời gian nhất định để thấm vào máu và cơ thể để tác dụng độc. Nếu cấp cứu trong giai đoạn chất độc còn nằm trong dạ dày, trên da thì dễ dàng loại bỏ chất độc bằng rửa dạ dày, tắm, gội hoặc dùng sớm các thuốc giải độc ngăn không cho chất độc gây tác dụng độc giúp bệnh nhân tránh khỏi bị ngộ độc nặng.

Khi chất độc đã ngấm vào cơ thể và gây độc thì tình trạng sẽ nguy hiểm hơn, nguy cơ điều trị phức tạp, tốn kém và tử vong cao hơn. NGUYÊN NHÂN - Do sơ xuất trong bảo quản chất độc hoặc do dùng quá liều quy định (10 – 15% do tai nạn). - Do nghề nghiệp tiếp xúc với hoá chất độc. - Do uống chất độc tự tử.

- Do bị đầu độc. - Chiến tranh chất độc: bom Clo. CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA CHẤT ĐỘC 3. Cơ sở phân tử của tổn thương tế bào do ngộ độc, nhiễm độc ─ Tổn thương tế bào là cơ sở của hầu hết các tác dụng độc hại.

Tác dụng gây độc của chất độc là kết quả của sự rối loạn chức năng một số quá trình sinh học trong cơ thể. ─ Đáp ứng tế bào đối với các hoá chất độc xảy ra thông qua 2 cơ chế: ảnh hưởng đến cấu trúc và ảnh hưởng đến chuyển hoá trong tế bào. + Ảnh hưởng đến cấu trúc: Tính toàn vẹn của màng tế bào bị thay đổi sẽ ảnh hưởng đến sự vận chuyển các thể dịch và chất điện phân, đến sự điều chỉnh thể tích tế bào. + Ảnh hưởng đến chuyển hoá: (1) Làm giảm năng lượng sẵn có cho quá trình vận chuyển tích cực, tổng hợp các cao phân tử và duy trì cân bằng thẩm thấu (bơm kali – natri) (2) Làm xáo trộn điều khiển axit nucleic, gây biến tính protein cấu trúc dẫn đến ngừng trệ tổng hợp protein.

Quá trình tăng trưởng bị ảnh hưởng (hiện tượng tăng sinh hay ung thư) do DNA bị phá huỷ, không được sao chép đúng hoặc vượt quá khả năng điều khiển sự ổn định nội môi (3) Gây tích lũy các chất béo và các sắc tố bất thường. 9 - Một số xenobiotics (acid mạnh, base mạnh, nicotine, aminoglycoside, ethylene oxide, methyliscyanate, kim loại nặng, HCN, CO) là chất độc trực tiếp, trong khi độc tính của các chất khác lại phụ thuộc phần lớn vào các chất chuyển hóa của chúng.