Khóa luận nghiên cứu yếu tố sinh thái ảnh hưởng phân bố cây Pơ mu tại BTTN Hoàng Liên Văn Bàn

Nghiên cứu các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự phân bố cây pơ mu Fokienia hodginsii tại khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên, Lào Cai.

• Tác giả: Hoàng Văn Thanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Nông
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Yếu Tố Sinh Thái Ảnh Hưởng Đến Cây Pơ Mu Tại Khu Bảo Tồn Hoàng Liên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Mục tiêu của đề tài
• 1.4. Yêu cầu của đề tài
• 1.5. Ý nghĩa của đề tài
• 1.5.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5.3. Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.1.1. Đa dạng sinh học và một số khái niệm liên quan
• 2.1.2. Các văn bản pháp lý liên quan
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.2.1. Các nghiên cứu ngoài nước về cây Pơ mu
• 2.2.2. Các nghiên cứu về cây Pơ mu ở Việt Nam
• 2.2.3. Tổng quan về khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn
• 2.2.3.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 2.2.3.2. Tài nguyên rừng và đa dạng sinh học
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.3.1.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 3.3.1.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 3.3.3. Phương pháp tổng hợp, phân tích và đánh giá số liệu
• 3.3.4. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội ảnh hưởng tới bảo tồn đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên, tác động đến sự phân bố của cây Pơ mu
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.1.2. Địa hình địa mạo
• 4.1.1.3. Thổ nhưỡng
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế – xã hội
• 4.1.2.1. Dân số, dân tộc và phân bố dân cư
• 4.1.2.2. Tăng trưởng, cơ cấu kinh tế và thu nhập
• 4.1.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 4.2. Đặc điểm về đa dạng sinh học tại khu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn
• 4.2.1. Hệ sinh thái
• 4.2.2. Thành phần loài cây Khu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn
• 4.2.3. Tài nguyên động vật rừng
• 4.2.4. Đặc điểm về cảnh quan
• 4.3. Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học và phân bố của cây Pơ mu
• 4.3.1. Đặc điểm hình thái
• 4.3.2. Đặc điểm sinh vật học
• 4.3.3. Đặc điểm phân bố và trữ lượng cây Pơ mu
• 4.4. Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái – môi trường tới sự phân bố của cây Pơ mu
• 4.4.1. Các yếu tố sinh thái
• 4.4.2. Mối quan hệ của cây Pơ mu với các yếu tố sinh thái môi trường tại 8 ÔTC
• 4.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn cây Pơ mu tại Khu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn
• 4.5.1. Biện pháp kinh tế
• 4.5.2. Biện pháp quản lý
• 4.5.3. Biện pháp kỹ thuật
• 4.5.4. Biện pháp giáo dục
• 4.5.5. Biện pháp quy hoạch bảo tồn
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Yếu Tố Sinh Thái Cây Pơ Mu Hoàng Liên

Nghiên cứu các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến cây Pơ Mu (Fokienia hodginsii) tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên là vô cùng cấp thiết. Loài cây này, thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc hiểu rõ các yếu tố môi trường tác động đến sự phân bố và phát triển của Pơ Mu là chìa khóa để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá hiện trạng, đặc điểm sinh thái, và mối quan hệ giữa cây Pơ Mu và môi trường sống của nó tại khu bảo tồn. Từ đó, đề xuất các giải pháp bảo tồn phù hợp, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì nguồn tài nguyên quý giá này cho các thế hệ tương lai. Theo IUCN, Pơ Mu đang ở mức gần bị tuyệt chủng, nhấn mạnh tầm quan trọng của các nỗ lực bảo tồn.

1.1. Tầm quan trọng của cây Pơ Mu trong hệ sinh thái

Cây Pơ Mu không chỉ có giá trị kinh tế cao mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Chúng cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động thực vật khác, góp phần điều hòa khí hậu và bảo vệ nguồn nước. Việc mất đi loài cây này sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho đa dạng sinh học và chức năng của hệ sinh thái rừng. Bảo tồn Pơ Mu đồng nghĩa với việc bảo vệ cả một hệ sinh thái phức tạp và các dịch vụ sinh thái mà nó cung cấp.

1.2. Khu Bảo tồn Hoàng Liên Môi trường sống quan trọng của Pơ Mu

Khu Bảo tồn Hoàng Liên là một trong những khu vực quan trọng nhất để bảo tồn cây Pơ Mu tại Việt Nam. Với địa hình đa dạng và khí hậu đặc trưng, khu bảo tồn này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của loài cây này. Tuy nhiên, áp lực từ hoạt động khai thác và xâm lấn đất đai đang đe dọa nghiêm trọng đến quần thể Pơ Mu tại đây. Cần có những biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả để duy trì môi trường sống cho Pơ Mu và các loài sinh vật khác.

II. Thách Thức Bảo Tồn Cây Pơ Mu Tại Khu Bảo Tồn Hoàng Liên

Mặc dù có giá trị kinh tế và sinh thái cao, cây Pơ Mu đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác bảo tồn tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên. Tình trạng khai thác gỗ trái phép diễn ra phức tạp, gây suy giảm nghiêm trọng trữ lượng loài. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và sự xâm lấn của các loài ngoại lai cũng tác động tiêu cực đến sự sinh trưởng và phát triển của Pơ Mu. Để bảo tồn hiệu quả loài cây này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng địa phương, và các tổ chức bảo tồn. Cần có các biện pháp ngăn chặn khai thác trái phép, phục hồi rừng, và giảm thiểu tác động của các yếu tố gây hại.

2.1. Khai thác gỗ trái phép Mối đe dọa hàng đầu

Khai thác gỗ trái phép là mối đe dọa lớn nhất đối với cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên. Do giá trị kinh tế cao, Pơ Mu trở thành mục tiêu của các đối tượng khai thác gỗ trái phép, gây suy giảm nghiêm trọng số lượng cây trưởng thành và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của loài. Cần tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến sinh trưởng Pơ Mu

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Pơ Mu. Sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, và các hiện tượng thời tiết cực đoan có thể làm giảm khả năng thích nghi của loài, tăng nguy cơ mắc bệnh và bị sâu hại tấn công. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến Pơ Mu để xây dựng các biện pháp ứng phó phù hợp.

2.3. Mất môi trường sống và phân bố cây Pơ Mu

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, mở rộng diện tích canh tác, và xây dựng cơ sở hạ tầng đang làm mất đi môi trường sống tự nhiên của cây Pơ Mu. Điều này dẫn đến sự phân mảnh của quần thể, giảm khả năng trao đổi gen, và tăng nguy cơ tuyệt chủng. Cần có quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ các khu vực rừng tự nhiên, và phục hồi các khu vực bị suy thoái để duy trì môi trường sống cho Pơ Mu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Yếu Tố Sinh Thái Ảnh Hưởng Pơ Mu

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự phân bố của cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên. Các phương pháp bao gồm thu thập số liệu thứ cấp từ các tài liệu nghiên cứu, báo cáo khoa học, và số liệu thống kê; thu thập số liệu sơ cấp thông qua điều tra thực địa, phỏng vấn người dân địa phương, và phân tích mẫu đất, mẫu thực vật; sử dụng phương pháp chuyên gia để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất các giải pháp bảo tồn; và tổng hợp, phân tích, đánh giá số liệu để đưa ra kết luận và khuyến nghị.

3.1. Thu thập và phân tích số liệu thứ cấp về Pơ Mu

Việc thu thập và phân tích số liệu thứ cấp từ các nguồn tài liệu khác nhau giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về hiện trạng, đặc điểm sinh thái, và các yếu tố ảnh hưởng đến cây Pơ Mu. Các nguồn tài liệu này bao gồm các báo cáo khoa học, các công trình nghiên cứu, các tài liệu thống kê, và các văn bản pháp quy liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học.

3.2. Điều tra thực địa và thu thập mẫu tại Khu Bảo tồn

Điều tra thực địa là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin chi tiết về sự phân bố, mật độ, và tình trạng sinh trưởng của cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên. Quá trình này bao gồm việc xác định các ô tiêu chuẩn, đo đạc các chỉ số sinh thái, thu thập mẫu đất, mẫu thực vật, và ghi chép các thông tin về môi trường sống.

3.3. Phỏng vấn chuyên gia và người dân địa phương

Phỏng vấn các chuyên gia và người dân địa phương giúp thu thập thông tin về kinh nghiệm, kiến thức, và quan điểm của họ về cây Pơ Mu và công tác bảo tồn. Thông tin này có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc về các yếu tố ảnh hưởng đến loài cây này và các giải pháp bảo tồn phù hợp với điều kiện thực tế.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Yếu Tố Sinh Thái Ảnh Hưởng Cây Pơ Mu

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân bố của cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố sinh thái khác nhau. Độ cao, độ dốc, hướng phơi, loại đất, độ ẩm, ánh sáng, và sự cạnh tranh với các loài thực vật khác đều đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định sự sinh trưởng và phát triển của Pơ Mu. Ngoài ra, các yếu tố như tác động của con người, sâu bệnh hại, và biến đổi khí hậu cũng có ảnh hưởng đáng kể đến quần thể Pơ Mu.

4.1. Độ cao và độ dốc ảnh hưởng đến phân bố Pơ Mu

Độ cao và độ dốc là hai yếu tố địa hình quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của cây Pơ Mu. Loài cây này thường phân bố ở độ cao từ 900m trở lên, nơi có khí hậu mát mẻ và độ ẩm cao. Độ dốc cũng ảnh hưởng đến khả năng thoát nước và giữ ẩm của đất, tạo điều kiện thuận lợi cho sự sinh trưởng của Pơ Mu.

4.2. Loại đất và độ ẩm Yếu tố quyết định sinh trưởng

Loại đất và độ ẩm là hai yếu tố quan trọng quyết định sự sinh trưởng của cây Pơ Mu. Loài cây này thích hợp với đất mùn trên núi, có khả năng thoát nước tốt và giữ ẩm cao. Độ ẩm không khí và độ ẩm đất cũng ảnh hưởng đến quá trình quang hợp và hô hấp của Pơ Mu.

4.3. Ánh sáng và cạnh tranh với các loài thực vật khác

Ánh sáng là yếu tố cần thiết cho quá trình quang hợp của cây Pơ Mu. Tuy nhiên, loài cây này có khả năng chịu bóng tốt, đặc biệt là ở giai đoạn non. Sự cạnh tranh với các loài thực vật khác về ánh sáng, dinh dưỡng, và không gian cũng ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của Pơ Mu.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Cây Pơ Mu Tại Khu Bảo Tồn Hoàng Liên

Để bảo tồn hiệu quả cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp khác nhau. Các giải pháp bao gồm tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn khai thác gỗ trái phép, phục hồi rừng bị suy thoái, xây dựng các mô hình trồng Pơ Mu kết hợp với các loài cây bản địa khác, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Pơ Mu và tầm quan trọng của công tác bảo tồn, và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng Pơ Mu

Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng là giải pháp quan trọng hàng đầu để bảo tồn cây Pơ Mu. Điều này bao gồm việc tăng cường tuần tra, kiểm soát, và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng, đặc biệt là khai thác gỗ trái phép. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, lực lượng kiểm lâm, và cộng đồng địa phương trong công tác này.

5.2. Phục hồi rừng và trồng mới cây Pơ Mu

Phục hồi rừng bị suy thoái và trồng mới cây Pơ Mu là giải pháp quan trọng để tăng diện tích rừng Pơ Mu và cải thiện môi trường sống cho loài cây này. Cần lựa chọn các loài cây bản địa phù hợp để trồng xen với Pơ Mu, tạo ra một hệ sinh thái đa dạng và bền vững. Cần chú trọng đến việc chăm sóc và bảo vệ cây con sau khi trồng để đảm bảo tỷ lệ sống cao.

5.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn Pơ Mu

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của Pơ Mu và tầm quan trọng của công tác bảo tồn là giải pháp quan trọng để tạo sự đồng thuận và tham gia tích cực của cộng đồng vào công tác này. Cần tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, và vận động cộng đồng tham gia bảo vệ rừng, ngăn chặn khai thác gỗ trái phép, và trồng mới cây Pơ Mu.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Cây Pơ Mu Hoàng Liên

Nghiên cứu về các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên đã cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn loài cây này. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân bố của Pơ Mu chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, và cần có những giải pháp đồng bộ để bảo tồn hiệu quả. Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến Pơ Mu, khả năng thích nghi của loài, và các biện pháp phục hồi rừng hiệu quả.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính về Pơ Mu

Nghiên cứu đã xác định được các yếu tố sinh thái quan trọng ảnh hưởng đến sự phân bố của cây Pơ Mu tại Khu Bảo tồn Hoàng Liên, bao gồm độ cao, độ dốc, loại đất, độ ẩm, ánh sáng, và sự cạnh tranh với các loài thực vật khác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như tác động của con người, sâu bệnh hại, và biến đổi khí hậu có ảnh hưởng đáng kể đến quần thể Pơ Mu.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về sinh thái cây Pơ Mu

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến Pơ Mu, khả năng thích nghi của loài, và các biện pháp phục hồi rừng hiệu quả. Cần nghiên cứu về di truyền học của Pơ Mu để xác định các quần thể có giá trị bảo tồn cao và xây dựng các chương trình bảo tồn gen. Cần nghiên cứu về sinh thái học của Pơ Mu để hiểu rõ hơn về vai trò của loài cây này trong hệ sinh thái rừng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh tình trạng suy giảm đa dạng sinh học đang diễn ra nghiêm trọng, đặc biệt đối với các loài thực vật quý hiếm có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Cây Pơ mu (Fokienia hodginsii (Dunn) A. Henry et Thomas), thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), là chi đơn loài chỉ còn một đại diện duy nhất còn sinh tồn trên thế giới. Loài cây này được xếp vào mức Nguy cấp (EN) theo Sách đỏ Việt Nam và đáp ứng tiêu chí A2cd của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN 2001) do áp lực khai thác gỗ quá mức. Tại Việt Nam, quần thể Pơ mu tự nhiên chỉ còn sót lại ở các vùng núi cao xa xôi thuộc Lào Cai, Nghệ An và Lâm Đồng; trong đó khu vực Văn Bàn (Lào Cai) đã được công nhận là một trong hai nguồn giống quốc gia.

Tuy nhiên, tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn (thành lập theo Quyết định số 702/QĐ–UB ngày 27/3/2007 của Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai), tình trạng khai thác gỗ Pơ mu trái phép trong vùng lõi diễn ra phức tạp do giá trị cao của thớ gỗ mịn, chứa tinh dầu fokienol và khả năng chống mối mọt. Bên cạnh đó, áp lực sinh kế từ người dân vùng đệm với các tập quán canh tác nương rẫy, đốt cỏ chăn thả gia súc và tình trạng tái sinh tự nhiên kém của loài đang đe dọa trực tiếp sự tồn tại của các lâm phần Pơ mu sót lại.

Mục đích nghiên cứu: Đánh giá hiện trạng bảo tồn và nghiên cứu mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái – môi trường tới sự phân bố của cây Pơ mu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học cây Pơ mu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn.
2. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và sinh vật học của cây Pơ mu.
3. Nghiên cứu một số yếu tố sinh thái – môi trường ảnh hưởng đến sự phân bố của cây Pơ mu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên.
4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn cây Pơ mu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Pơ mu (Fokienia hodginsii) và các yếu tố sinh thái – môi trường (thổ nhưỡng, địa hình, khí hậu, thảm thực vật đi kèm) tại địa bàn.
• Phạm vi không gian: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn, nằm trên địa giới hành chính của ba xã Nậm Xé, Nậm Xây và Liêm Phú thuộc huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai.
• Phạm vi thời gian: Đề tài thu thập số liệu thực địa và phân tích trong khoảng thời gian từ ngày 15/01/2014 đến ngày 30/04/2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống lý luận về môi trường, hệ sinh thái rừng, đa dạng sinh học theo khung Công ước Đa dạng sinh học (CBD 1992, có hiệu lực tại Việt Nam từ năm 1994) và các tiêu chuẩn phân hạng loài bị đe dọa của IUCN (1994, 2001). Cơ sở pháp lý bao gồm các văn bản quốc tế và quốc gia: Công ước CITES (1973), Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB - UNESCO); Luật Bảo vệ môi trường 2005; Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004; Luật Đa dạng sinh học 2008; Nghị định số 32/2006/NĐ-CP và Nghị định số 48/2002/NĐ-CP về quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; Quyết định số 62/QĐ-BNN (2005) về tiêu chí phân loại rừng đặc dụng; Nghị định số 65/2011/NĐ-CP; Nghị định số 99/2009/NĐ-CP và Sách đỏ Việt Nam (2007).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích thực nghiệm được áp dụng đồng bộ:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa số liệu điều tra hiện trạng rừng và đất đai từ Phân viện Điều tra Quy hoạch Rừng Tây Bắc Bộ (tháng 10/2012), bản đồ giải đoán ảnh vệ tinh SPOT 5, số liệu khí tượng thủy văn trạm Sa Pa, tài liệu thổ nhưỡng của Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000, bổ sung 2006), cùng các báo cáo của Ban Quản lý Khu bảo tồn.
• Điều tra thực vật theo tuyến: Lập các tuyến khảo sát thực địa cắt từ chân núi lên đỉnh núi qua các kiểu trạng thái rừng theo 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (ÔTC): Thiết lập 8 ô tiêu chuẩn ngẫu nhiên đại diện theo hướng dẫn của IUCN và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), diện tích 500 m²/ô (kích thước chữ nhật 10 m × 50 m hoặc 25 m × 20 m). Các ô được bố trí cách các tuyến tuần rừng trên 50 m nhằm phản ánh khách quan cấu trúc thảm thực vật tự nhiên.
• Phương pháp lấy mẫu và phân tích đất: Mẫu đất được lấy tại các trạng thái rừng khác nhau và xung quanh vùng rễ của cây Pơ mu. Các chỉ tiêu lý hóa đất được xử lý tại Phòng thí nghiệm Khoa Môi trường (Trường Đại học Nông Lâm) và Viện Khoa học Sự sống (Đại học Thái Nguyên) với các quy trình chuẩn:
  • Mùn tổng số: Phân tích theo phương pháp Tiurin.
  • Độ chua trao đổi (pH_KCl): Đo bằng máy đo pH điện tử Mettler.
  • Đạm tổng số (N_ts): Xác định theo phương pháp Kjeldahl.
  • Lân tổng số (P2O5_ts): Phân tích theo tiêu chuẩn TCVN 6499:1999.
  • Kali tổng số (K2O_ts): Phân tích theo tiêu chuẩn TCVN 8660:2011.
• Phương pháp chuyên gia và xử lý dữ liệu: Tham vấn các chuyên gia lâm nghiệp để giám định tên khoa học của các loài thực vật; số liệu điều tra được tổng hợp, xử lý và mã hóa bằng phần mềm tin học văn phòng.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc bảo tồn cây Pơ mu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn trước áp lực khai thác trái phép và suy thoái sinh cảnh. Xác định rõ mục đích nghiên cứu, 4 mục tiêu cụ thể, 5 yêu cầu kỹ thuật cùng ý nghĩa học tập, thực tiễn và nghiên cứu khoa học của đề tài.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả tổng hợp cơ sở lý luận về bảo tồn đa dạng sinh học và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Phần cơ sở thực tiễn phân tích lịch sử nghiên cứu cây Pơ mu ngoài nước và trong nước: đặc điểm phân loại học chi Fokienia, yêu cầu sinh thái (phân bố từ 900 m trở lên, ưa khí hậu ẩm mát trên nền đá vôi hoặc granit), nghiên cứu vòng năm cây Pơ mu tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà để giải mã khí hậu cổ, hàm lượng tinh dầu rễ (2-3% chứa fokienol), cũng như khả năng nhân giống sinh dưỡng bằng hom. Phần này đồng thời khái quát lịch sử hình thành Ban Quản lý Khu bảo tồn theo Quyết định số 702/QĐ-UB, bộ máy tổ chức kiểm lâm và hiện trạng rừng theo số liệu năm 2012.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày cụ thể đối tượng nghiên cứu là cây Pơ mu và các nhân tố sinh thái môi trường tại 3 xã (Nậm Xé, Nậm Xây, Liêm Phú) từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014. Mô tả chi tiết 5 nội dung nghiên cứu, quy trình điều tra tuyến, phương pháp thiết lập 8 ô tiêu chuẩn diện tích 500 m²/ô theo chuẩn IUCN/WWF, quy cách lấy mẫu đất thực địa và các phương pháp phân tích hóa lý đất (Tiurin, Kjeldahl, TCVN 6499:1999, TCVN 8660:2011).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

Đây là chương nội dung trọng tâm của khóa luận, gồm 5 tiểu mục kết quả:

• Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội: Vị trí tọa độ 21°24' – 21°50' vĩ độ Bắc và 103°57' – 104°00' kinh độ Đông; địa hình núi cao chia cắt mạnh từ 700 m đến 2.913 m (đỉnh Lùng Cúng), độ dốc phổ biến 20–50°. Khí hậu có nhiệt độ trung bình năm 22,9°C, lượng mưa mùa mưa chiếm 90,67%, độ ẩm trung bình 86% (tháng 2 xuống thấp nhất đạt 25% gây nguy cơ cháy rừng cao). Khu bảo tồn có 7 nhóm đất chính, chủ đạo là đất mùn Alit núi cao (>1.700 m) và đất Xám mùn núi trung bình (700–1.700 m) hình thành trên đá mácma axit. Dân số vùng gồm 1.050 hộ (6.494 khẩu, 98,7% dân tộc thiểu số), thu nhập bình quân 120.000 đồng/người/tháng, tỷ lệ hộ nghèo 54,72%; đặc biệt có 14 hộ (64 khẩu) sinh sống trong vùng lõi tại bản Nậm Si Tan (xã Nậm Xé).
• Đặc điểm đa dạng sinh học: Xác định 5 hệ sinh thái (rừng, đồng cỏ, làng xóm, ruộng nương, đất ngập nước). Hệ thực vật bậc cao có mạch gồm 1.487 loài, 747 chi, 179 họ thuộc 6 ngành; ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 1.369 loài (92,06%). Có 34 loài thực vật ghi trong Sách đỏ Việt Nam 2007. Khu hệ động vật ghi nhận 486 loài thuộc 89 họ, 27 bộ (60 loài thú, 310 loài chim, 64 loài bò sát, 52 loài lưỡng cư), trong đó có 84 loài quý hiếm cần bảo vệ nghiêm ngặt.
• Đặc điểm hình thái, sinh học và phân bố cây Pơ mu: Mô tả thân gỗ lớn cao 25–30 m, đường kính trên 1 m, thân tròn thẳng không bạnh vè, vỏ ngoài xám nâu nứt dọc, thịt vỏ hồng có mùi thơm. Cây phân bố thành dải hẹp hoặc mọc rải rác trên sườn dông núi cao từ đai 900 m trở lên.
• Mối quan hệ giữa Pơ mu và các yếu tố sinh thái tại 8 ÔTC: Phân tích mối tương quan của loài với độ dốc, hướng phơi, độ dày tầng đất mùn và tổ thành loài cây gỗ đi kèm thuộc các họ Re (Lauraceae), Dẻ (Fagaceae), Ngọc lan (Magnoliaceae). Đánh giá tính chất đất rừng tại các điểm xuất hiện Pơ mu (chua, giàu mùn và đạm tổng số, nghèo lân dễ tiêu).
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp bảo tồn: Bao gồm giải pháp kinh tế hỗ trợ sinh kế, giải pháp quản lý kiểm lâm, giải pháp kỹ thuật khoanh nuôi nhân giống, giải pháp giáo dục cộng đồng và giải pháp quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Đúc kết những phát hiện khoa học chính về điều kiện lập địa, thành phần loài, hiện trạng phân bố cây Pơ mu và các nguy cơ tác động; kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh Lào Cai và Ban Quản lý Khu bảo tồn tăng cường nguồn lực tuần tra, di dời hoặc ổn định sản xuất cho các hộ dân vùng lõi.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã lượng hóa chi tiết hiện trạng tài nguyên đất đai, rừng và đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn thông qua các số liệu thống kê cụ thể:

Hạng mục chỉ tiêu	Giá trị định lượng ghi nhận	Ghi chú / Tỷ lệ
Tổng diện tích tự nhiên	25.093,20 ha	Theo điều tra tháng 10/2012
- Diện tích đất có rừng	23.524,75 ha	Chiếm 93,75% diện tích tự nhiên
+ Rừng tự nhiên giàu	16.894,80 ha	Chiếm 67,32% diện tích khu bảo tồn
+ Rừng tự nhiên trung bình	2.670,00 ha	Chiếm 10,64% diện tích khu bảo tồn
+ Rừng tự nhiên nghèo	104,80 ha	Chiếm 0,41% diện tích khu bảo tồn
+ Rừng trồng	153,10 ha	123,10 ha có trữ lượng; 30,00 ha chưa có TL
- Diện tích đất chưa có rừng	1.568,10 ha	Gồm trảng cỏ Ia, Ib, Ic
Hệ thực vật có mạch	1.487 loài, 747 chi, 179 họ	Thuộc 6 ngành thực vật
- Ngành Mộc lan (Magnoliophyta)	1.369 loài (92,06%)	679 chi (90,90%), 147 họ (82,12%)
- Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta)	95 loài (6,39%)	51 chi (6,83%), 21 họ (11,73%)
- Ngành Thông (Pinophyta)	15 loài (1,01%)	12 chi (1,61%), 7 họ (3,91%)
- Thực vật quý hiếm (Sách đỏ VN 2007)	34 loài	Chiếm 2,29% tổng số loài thực vật
Hệ động vật có xương sống	486 loài, 89 họ, 27 bộ	60 thú, 310 chim, 64 bò sát, 52 lưỡng cư
- Động vật quý hiếm cần bảo tồn	84 loài	Theo Sách đỏ VN, IUCN 2000, NĐ 32/2006
- Động vật có vai trò bảo vệ rừng	390 loài	Chiếm 81% tổng số loài động vật
Đặc điểm dân sinh kinh tế	1.050 hộ (6.494 nhân khẩu)	Dân tộc thiểu số chiếm 98,7%
- Hộ dân sinh sống trong vùng lõi	14 hộ (64 khẩu, 29 lao động)	Tại bản Nậm Si Tan, xã Nậm Xé
- Thu nhập bình quân	120.000 đồng/người/tháng	Tỷ lệ hộ nghèo 54,72% (năm 2011)

Về mặt giải pháp, tác giả đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ:

1. Biện pháp kinh tế: Hỗ trợ đất sản xuất nông nghiệp, chuyển đổi cơ cấu cây trồng ngắn ngày có giá trị, giải quyết vốn vay ưu đãi và mở rộng chính sách giao khoán bảo vệ rừng nhằm tăng thu nhập ngoài mức 120.000 đồng/người/tháng.
2. Biện pháp quản lý: Tăng cường tuần tra tại các tiểu khu trọng điểm còn rừng giàu và trung bình (như tiểu khu 447, 462, 473, 500, 527...); kiểm soát chặt các lối mòn giáp ranh huyện Than Uyên (Lai Châu) và Mù Cang Chải (Yên Bái); xử lý nghiêm các vụ khai thác trộm Pơ mu theo Nghị định số 99/2009/NĐ-CP.
3. Biện pháp kỹ thuật: Thu hái hạt giống và áp dụng kỹ thuật giâm hom cành để nhân giống Pơ mu nhân tạo; khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên dưới tán rừng thường xanh núi trung bình và núi cao.
4. Biện pháp giáo dục: Đẩy mạnh tuyên truyền các quy định của Luật Đa dạng sinh học 2008 và Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004 đến 98,7% đồng bào dân tộc thiểu số (Tày, Dao, H'Mông).
5. Biện pháp quy hoạch bảo tồn: Rà soát cắm mốc ranh giới phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (trên 21.000 ha), xây dựng phương án ổn định đời sống hoặc di dời 14 hộ dân tại vùng lõi bản Nậm Si Tan.

Đóng góp của nghiên cứu: Cung cấp bộ dẫn liệu thực tế về điều kiện lập địa, thành phần loài cây đi kèm và đặc tính thổ nhưỡng tại 8 ô tiêu chuẩn có Pơ mu phân bố ở Văn Bàn; làm rõ mối tương quan giữa sự phân bố của loài với đai độ cao và điều kiện khí hậu ẩm mát vùng núi cao Tây Bắc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài:

• Thời gian nghiên cứu thực địa diễn ra trong thời gian ngắn (từ 15/01/2014 đến 30/04/2014), chưa theo dõi được chu kỳ sinh trưởng đầy đủ qua các mùa khác nhau trong năm của cây Pơ mu.
• Do địa hình núi cao chia cắt hiểm trở, độ dốc lớn (20–50°), việc lập 8 ô tiêu chuẩn (diện tích 500 m²/ô) chỉ thực hiện được ở cự ly gần các tuyến tuần rừng và tuyến khảo sát (>50 m từ đường mòn), chưa thể tiếp cận khảo sát đồng đều tại các vùng núi xa xôi, vách đá dựng đứng của các đỉnh núi trên 2.800 m.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Cần tiếp tục theo dõi diễn thái tái sinh tự nhiên dài hạn của loài Pơ mu trong các lâm phần có tác động và không có tác động của con người.
• Thử nghiệm các mô hình giâm hom và gieo ươm cây con Pơ mu trong điều kiện vườn ươm tại địa phương để phục vụ trồng phục hồi rừng trên đất trảng cỏ cây bụi (nhóm đất Ia, Ib, Ic).

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học môi trường, Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học và Sinh thái thực vật trong việc tiếp cận phương pháp điều tra thực địa kết hợp phân tích thổ nhưỡng tại các hệ sinh thái núi cao.
• Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai trong việc sử dụng bảng danh lục 1.487 loài thực vật, 486 loài động vật và bản đồ phân bố Pơ mu để xây dựng phương án tuần tra, phòng cháy chữa cháy rừng trong tháng khô hanh (tháng 2).
• Nội dung đáng tham khảo nhất là phương pháp luận lập ô tiêu chuẩn 500 m² thích ứng với địa hình hiểm trở, danh mục các loài cây chỉ thị cùng xuất hiện với Pơ mu thuộc các họ Dẻ, Re, Ngọc lan, và hệ thống chỉ tiêu phân tích đất rừng (Tiurin, Mettler, Kjeldahl).

Câu hỏi thường gặp

1. Tình trạng bảo tồn của cây Pơ mu (Fokienia hodginsii) được xác định ở cấp độ nào trong khóa luận?
Trong văn bản, ở phạm vi toàn cầu, Pơ mu từng được đánh giá ở mức Gần bị tuyệt chủng theo IUCN 1994, sau đó đáp ứng tiêu chuẩn A2cd ở mức Đang bị tuyệt chủng (EN) theo tiêu chí IUCN 2001 do áp lực khai thác. Tại Việt Nam, loài được xếp ở mức Đang nguy cấp (EN) trong Sách đỏ Việt Nam 2007 và thuộc Nhóm IIA theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

2. Quy cách và phương pháp thiết lập các ô tiêu chuẩn (ÔTC) nghiên cứu Pơ mu được thực hiện ra sao?
Tác giả đã lập 8 ô tiêu chuẩn theo hướng dẫn của IUCN và WWF, mỗi ô có diện tích 500 m². Do địa hình đồi núi dốc và hiểm trở, các ô được định dạng thành hình chữ nhật kích thước 10 m × 50 m hoặc 25 m × 20 m, được bố trí đại diện ngẫu nhiên và cách các tuyến đường tuần rừng trên 50 m.

3. Đề tài đã phân tích các chỉ tiêu hóa lý đất nào để đánh giá ảnh hưởng của thổ nhưỡng đến cây Pơ mu?
Mẫu đất lấy quanh vùng rễ cây Pơ mu được phân tích 5 chỉ tiêu chính: hàm lượng mùn tổng số (phương pháp Tiurin), độ chua trao đổi pH_KCl (đo bằng máy Mettler), đạm tổng số N_ts (phương pháp Kjeldahl), lân tổng số P2O5_ts (tiêu chuẩn TCVN 6499:1999) và kali tổng số K2O_ts (tiêu chuẩn TCVN 8660:2011).

4. Dân cư sinh sống trong vùng lõi Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn có quy mô như thế nào?
Theo số liệu điều tra được ghi nhận trong khóa luận, vùng lõi của khu bảo tồn có 14 hộ dân với 64 nhân khẩu và 29 lao động, toàn bộ tập trung tại Bản Nậm Si Tan thuộc địa bàn xã Nậm Xé.

5. Hệ thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn tập trung nhiều nhất ở ngành và họ nào?
Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 1.369 loài (chiếm 92,06% tổng số loài), 679 chi (90,90%) và 147 họ (82,12%). Trong đó, họ có số loài lớn nhất là họ Lan (Orchidaceae) với 105 loài (chiếm 7,1%), tiếp theo là họ Cúc (Asteraceae) với 67 loài và họ Hoa hồng (Rosaceae) với 55 loài.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Văn Thanh đã phản ánh hệ thống các yếu tố sinh thái tự nhiên, thổ nhưỡng và đa dạng sinh học ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố của cây Pơ mu tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên – Văn Bàn. Kết quả nghiên cứu khẳng định loài cây này chỉ phân bố thích hợp ở các đai núi trung bình và núi cao có khí hậu ẩm mát quanh năm, trên nền đất mùn chua phát triển từ đá mácma silicat và có mối quan hệ chặt chẽ với thảm thực vật thường xanh. Dữ liệu thực nghiệm thu được từ 8 ô tiêu chuẩn cùng các chỉ tiêu phân tích đất là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen Pơ mu và quản lý bền vững tài nguyên rừng tại tỉnh Lào Cai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, 42 điều, 2 bản phụ lục. Việt Nam đã ký công ước đa dạng sinh học tháng 10/1994 và đã trở thành thành viên thứ 99 của công ước này. Tất cả nội dung của công ước đưa ra 3 mục tiêu chính: + Bảo vệ đa dạng sinh học. + Sử dụng bền vững đa dạng sinh học.

+ Phân phối lợi nhuận của các sản phẩm mới lấy từ các loài hoang dại và các loài thuần dưỡng. Các văn bản quy phạm pháp luật của nhà nước - Luật Bảo vệ môi trường năm 2005. - Luật Bảo vệ và phát triển rừng 2004 (có hiệu lực 1/4/2005). 7 - Luật Đa dạng sinh học năm 2008.

- Nghị định 65/2011/NĐ-CP ngày 11/06/2011 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều luật đa dạng sinh học. - Nghị định 32/2006/NĐ-CP ngày 30/03/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. - Nghị định 48/2002/NĐ-CP ngày 22/02/2002 của Chính phủ sửa đổi danh mục thực vật, động vật hoang dã, quý hiếm. - Quyết định số 62/QĐ-BNN, ngày 12/10/2005 của Bộ Nông nghiệp & PTNT về việc Ban hành bản quy định về tiêu chí phân loại rừng đặc dụng.

- Nghị định 82/2006/NĐ-CP ngày 10/08/2006 của Chính phủ về quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, tái xuất, nhập nội từ biển, quá cảnh, nuôi sinh sản, nuôi sinh trưởng và trồng cấy nhân tạo các loại động vật, thực vật hoang dã, nguy cấp, quý hiếm. - Nghị định 99/2009/NĐ-CP ngày 02/11/2009 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản. - Sách đỏ Việt Nam.2 Cơ sở thực tiễn 2.1 Các nghiên cứu ngoài nước về cây Pơ mu Cây Pơ Mu đã được nghiên cứu khá kỷ lưỡng về mặt phân loại thực vật và phân bố trên thế giới: Chi Pơ Mu (danh pháp khoa học: Fokienia) là một chi trong họ Hoàng đàn (Cupressaceae). Trong các đặc trưng của nó, chi Fokienia là trung gian giữa hai chi Chamaecyparis và Calocedrus, mặc dù về mặt di truyền học thì nó gần gũi hơn với chi thứ nhất.

Chi này chỉ có một loài còn sống là cây Pơ Mu (Fokienia hodginsii (Dunn) A.Thomas), trong các tài liệu bằng tiếng nước ngoài như trong tiếng Anh gọi là Fujian cypress (tạm dịch là Bách Phúc Kiến) và một loài chỉ còn ở dạng hóa thạch là Fokienia ravenscragensis[23]. Về phân bố sinh thái, yêu cầu nơi sống (Habitat) của cây Pơ Mu cho thấy Fokienia hodginsii là loài cây có nguồn gốc thực vật từ Đông Nam Trung Quốc đến Bắc Việt Nam (Hà Bắc, Hà Giang, Hà Tĩnh, Hòa Bình, Sơn 8 La, Nghệ An, Lào Cai, Lai Châu, Thanh Hoá, Tuyên Quang, Yên Bái và Vĩnh Phú), đến Tây Nguyên (Đăk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng) và Bắc Lào[23]. Đây là loài cây không cần bóng che, sống trong điều kiện lượng mưa cao trong năm. Xuất hiện trên đất mùn trên núi, đó là habitat của Pơ Mu.

Ở Việt Nam, Pơ Mu xuất hiện trên đất hình thành trên đá limestone hoặc granite ở độ cao trên 900 m so với mặt nước biển[20]. Về yêu cầu sinh thái trong gieo trồng cây Pơ Mu cũng được nghiên cứu ở Trung Quốc, cây con yêu cầu chế độ nhiệt ẩm khá khô vào mùa xuân, cần bóng che ở giai đoạn non. Trong gây trồng nếu tưới quá nhiều cây sẽ chết. Cây cao 12m trong điều kiện tự nhiên khi trồng với mật độ 2x1,8m trong 10 năm đầu[28].

Về nghiên cứu hệ sinh thái rừng và các mối quan hệ sinh thái giữa các loài cho thấy hệ sinh thái rừng là một tổng hợp phức tạp các mối quan hệ lẫn nhau của các quá trình, trong đó sự trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường là quá trình cơ bản nhất.