CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Khái niệm về “Yếu tố Biểu hiện trong tranh” Để xác định khái niệm “Yếu tố Biểu hiện trong tranh”, ta cần làm rõ khái niệm “Yếu tố”, “Biểu hiện”. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học [10], “Yếu tố” là: “1. Bộ phận cấu thành một sự vật, sự việc, hiện tượng.
Như nhân tố”. Theo định nghĩa này, yếu tố được hiểu là chi tiết, thành phần cấu tạo nên một sự vật, hiện tượng. Nói cách khác, yếu tố là một thành phần của một toàn thể. Yếu tố có thể hiểu là điều kiện để tạo nên một sự vật, hiện tượng bởi yếu tố còn được giải thích là nhân tố, yếu tố cần thiết gây ra, tạo ra.
Trong nghệ thuật hội họa, đồ họa, tác phẩm được hợp thành bởi nhiều yếu tố như chất liệu tạo ra tác phẩm, kỹ thuật thể hiện, tâm trạng của chủ thể sáng tạo và sự phối hợp các đường nét, hình khối, màu sắc, sắc độ… Đây là những yếu tố cơ bản trong tác phẩm và chất lượng nghệ thuật của tác phẩm được tạo nên từ việc sử dụng và kết hợp hài hòa giữa các yếu tố [32, Tr.4] Cũng theo Từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học thì “Biểu hiện” có nghĩa là “tỏ ra, để lộ ra”. Còn trong Từ điển Thuật ngữ mỹ thuật phổ thông, “Biểu hiện” có nghĩa là những dấu hiệu (cử chỉ, hành động bên ngoài hay trong nội tâm) thể hiện một tình cảm hay một sự xúc động nào đó [8, Tr 27]. Biểu hiện và biểu cảm thường mang ý nghĩa giống nhau. Trong hội họa, biểu hiện là họa sĩ bộc lộ, biểu đạt một dạng cảm xúc, nội dung tư tưởng nào đó thông qua (từ) hình thức của tác phẩm.
Trong lịch sử mỹ thuật thế giới, phong cách biểu hiện là những thuật ngữ được dùng để chỉ những ý tưởng nghệ thuật sử dụng hình thể, đường nét thái quá hoặc màu sắc lạ thường, nhằm bộc lộ ngay được cảm xúc của họa sĩ với đối tượng. 13 “Yếu tố biểu hiện” là yếu tố tạo ra những dấu hiệu thể hiện về tình cảm, cảm xúc, tâm trạng, trạng thái tâm lý của con người. Nó có vai trò to lớn, làm tăng thêm vẻ xúc động về sự vật, sự việc, trong mỹ thuật yếu tố biểu hiện được bộc lộ qua ngôn ngữ hội họa, sự kết hợp bút pháp và kỹ thuật thể hiện để tác phẩm nghệ thuật gây được xúc cảm tới người xem, tác động tới người thưởng thức. “Yếu tố biểu hiện trong tranh” được hiểu là những dấu hiệu bộc lộ tâm trạng, trạng thái tình cảm, cảm xúc trong tranh mà trong đó, người nghệ sĩ đã sử dụng tất cả những phương pháp, ngôn ngữ hội họa, kỹ thuật để thể hiện.
Yếu tố biểu hiện được bộc lộ qua ngôn ngữ hội họa, sự kết hợp bút pháp và kỹ thuật thể hiện để tác phẩm nghệ thuật gây được xúc cảm tới người xem, tác động tới người thưởng thức. Một tác phẩm nghệ thuật hội họa là tổng hòa của sự kết hợp ý tưởng, nội dung và cách thể hiện ý tưởng trên tranh. Trong tác phẩm hội họa luôn có sự đồng hành của nội dung và hình thức. Ở phần hình thức, nghệ sĩ sử dụng những hiểu biết về mặt tạo hình và kỹ năng làm chủ chất liệu của mình để đem đến cho người xem sự hấp dẫn về mặt thị giác.
Qua đó, người xem có thể cảm nhận được những cảm xúc, hiểu được những ý tứ sâu xa, tiếp nhận được những thông điệp được thể hiện bằng hình thể, màu sắc, không gian mà họa sĩ muốn bộc lộ, truyền tải. Những sự thể hiện ngôn ngữ của hội họa, kỹ thuật trên tranh là những dấu hiệu giúp người xem cảm nhận rõ hơn ý đồ của họa sĩ muốn trình bày. Cụ thể, trong khuynh hướng hội họa biểu hiện, sự vận dụng cách thể hiện ngôn ngữ hội họa cho phép họa sĩ truyền đạt trực tiếp cảm xúc, tình cảm, thái độ, ý tưởng tới người xem một cách chân thực nhất, nhanh nhất. Nếu như ở trường phái Ấn tượng, người xem cảm nhận được những ấn tượng của sự vật trước mắt mà họa sĩ đã trải nghiệm thì ở khuynh hướng hội họa biểu hiện, họa sĩ không đi sâu vào diễn tả cái Ấn tượng trước mắt mà muốn đưa người xem đến tiếp cận với những tình cảm bên trong con người, cảm xúc và thái độ của mình.
Để đưa người xem chạm tới những cảm xúc sâu 14 sắc và chân thực nhất của mình, họa sĩ biểu hiện phải thể hiện ngôn ngữ hội họa một cách chọn lọc, cô đọng nhất, hình thể, đường nét, màu sắc phải mang tính tượng trưng, biểu tượng. Chẳng hạn, để cảnh báo một vấn đề giao thông thì con người phải cô đọng hình vẽ trên biển báo để ai cũng có thể hiểu được một cách dễ dàng nhất, nhanh chóng nhất. Ví dụ trên tác phẩm The Scream – Tiếng Thét [H.1, Tr81] của họa sĩ Edvard Munch, sự sử dụng mảng màu đỏ, cam, xanh lam là mảng hình lớn chứa nhiều nét vận động xoắn vặn cộng với việc bóp méo hình thể, diễn tả một con người đang hét trên cầu nhằm biểu lộ ra cảm giác căng thẳng thần kinh trong con người. Chính cách thể hiện đó là dấu hiệu cho người thưởng thức biết được tâm trạng của họa sĩ, nội tâm của họa sĩ.
Với tranh của ba nữ họa sĩ Đinh Ý Nhi, Đinh Thị Thắm Poong, Lý Trần Quỳnh Giang, yếu tố biểu hiện được thể hiện qua cách tạo hình, kỹ thuật thể hiện, kỹ năng sử dụng chất liệu để giúp người xem cảm nhận được cảm nhận được cảm xúc bên trong nội tâm của tác giả, hiểu được ý đồ có trong nội dung của bức tranh. Cụ thể là những vấn đề về con người và cuộc sống được các họa sĩ quan tâm, hiểu được suy nghĩ, tình cảm của họa sĩ và vấn đề họa sĩ muốn nói. Như vậy trong tranh vẽ thuộc khuynh hướng biểu hiện, họa sĩ phải vận dụng tất cả những phương pháp thể hiện, kết hợp các ngôn ngữ của hội họa để bộc lộ ý tưởng cá nhân và sáng tạo ra những dấu hiệu mang tính biểu cảm nhất để người xem cảm nhận được ý tưởng, nội dung một cách dễ hiểu nhất, tác động tới người xem một cách hiệu quả nhất. Những yếu tố cơ bản của ngôn ngữ hội họa và vai trò của nó trong khuynh hướng hội họa biểu hiện Nghệ thuật tạo hình biểu thị và truyền đạt những cảm xúc thẩm mỹ trước hiện thực thông qua ngôn ngữ riêng.
Các yếu tố cơ bản của ngôn ngữ hội họa là: đường nét, hình mảng, màu sắc, đậm nhạt, chất cảm … Có thể nói những yếu tố này là phương tiện giúp họa sĩ truyền đạt được ý tưởng, cảm xúc của mình với người xem. 15 * Đường nét Đường nét là một yếu tố quen thuộc trong nghệ thuật tạo hình, nó là một dấu hiệu tượng trưng cho một tiết diện của của mảng hoặc khối, tách rời một sự vật với không gian xung quanh … Đường nét là một khái niệm được kết hợp bởi hai yếu tố “ đường” và “nét”. Đường nét là thủ pháp biểu hiện của hội họa, rất đa năng, do con người sáng tạo ra.Thị giác của con người đã kết hợp lại cảm quan hình thức của đường nét với tính năng của sự vật, từ đó dẫn tới muôn vàn liên tưởng, cho nên, có thể nói “đường nét là biểu hiện sự thống nhất giữa cảm tính thị giác và lý tính phân tích” [8, Tr 57]. Như vậy tính năng của đường nét là đem đến khả năng liên tưởng.
Ví dụ như “đường thẳng đứng” tạo cảm giác chắc chắn, cứng rắn, trang nghiêm…; “Đường thẳng ngang” tạo cảm giác tĩnh lặng, yên bình…; “Đường chéo, xiên” tạo cảm giác bất ngờ, sống động…; “Đường cong” cho thấy sự uyển chuyển, mềm mại, duyên dáng hay sự rung động về tình cảm…; “Đường gẫy, gấp khúc” tạo ra sự chuyển hướng, thay đổi, hỗn loạn hay rạn vỡ…. Những tính chất của đường nét có thể được mô tả bằng những từ thông thường của cảm giác như trên, nhưng cũng giống như tình cảm của con người đôi khi khó xác định rõ được đường nét ấy tạo cảm giác gì. Có nhiều sự thay đổi tinh tế được họa sĩ biểu đạt qua đường nét vì vậy nhiều khi người xem và họa sĩ cũng cần có những kinh nghiệm thị giác tương đồng ở một mức độ nào đó. Đường nét vừa giúp người xem phân biệt được ranh giới giữa các hình, vừa giúp người xem phân biệt được không gian trong tranh.
Nếu sử dụng linh hoạt đường nét kết hợp với những diện mảng thích ứng sẽ làm tăng hiệu quả biểu hiện của hình thể trong tranh. * Hình và nền Hình và nền cũng đóng vai trò quan trọng trong thực hành nghệ thuật tạo hình. Hình: có tính nhô nổi, mật độ cao, có cảm giác đầy, chặt, có hình dạng 16 rõ ràng, có đường bao hoặc đường ranh giới. Nền: có tính lùi sau, mật độ thấp, không có cảm giác đầy chặt, hình dạng tương đối rời rạc, không có đường ranh giới cố định.
Tóm lại, hình có tính ngưng tụ, đem lại cho người ta ấn tượng mạnh; nền thì ngược lại [25, Tr 43]. Trong hội họa, còn có sự phân chia hình và mảng, hình mảng gợi ra hình thể của sự vật được thể hiện trên tranh. Hiệu quả của hình mảng là gợi ra sự liên tưởng đến sự vật với tính chất như thế nào, hình mảng trong tranh có thể gợi ra được ý nghĩa nhất trên cơ sở sử dụng ít thông tin nhất. * Màu sắc Trong cuộc sống hàng ngày, con người luôn luôn tiếp xúc với màu sắc, với sự đa dạng và phong phú của nó.
Màu sắc cũng là một yếu tố phổ biến và rất được xem trọng trong hội họa. Khi đứng trước một bức tranh người ta thường bị lôi cuốn bởi màu sắc hơn là các yếu tố khác, nó có tính hấp dẫn và kích động ghê gớm đến thị giác của chúng ta. Sự nhận biết về màu thường gắn liền với các hiệu quả tâm lý, cảm xúc do màu tạo ra. Màu sắc tác động rất phức tạp, tinh vi và rất nhạy vào tâm lý tạo ra xúc cảm, liên tưởng, xây dựng nên tình cảm trong con người một cách mạnh mẽ.
Tâm lý màu dựa trên những thói quen thị giác không ổn định của con người về màu. Mỗi dân tộc, trong quá trình lịch sử phát triển của mình, do điều kiện khí hậu, tự nhiên, tư tưởng, tập tục văn hóa… đã dần tạo nên một tâm lý màu riêng biệt , độc đáo, có tính bản sắc. Mỗi con người cũng vậy, tâm lý màu cũng được hình thành do kinh nghiệm màu trong quá trình cuộc sống.