Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong apis cerana nuôi tại xã phúc hà thành phố thái nguyên và biện pháp phòng trị

Luận văn thạc sĩ phân tích các yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở ong Apis cerana tại Phúc Hà, Thái Nguyên, đề xuất biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Đỗ Thị Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Phùng Đức Hoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Yếu Tố Ảnh Hưởng Tỉ Lệ Nhiễm Bệnh Thối Ấu Trùng Ở Loài Ong Apis Cerana Nuôi Tại Xã Phúc Hà TP Thái Nguyên Và Biện Pháp Phòng Trị
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CƢ́U
• 2.1. Cơ sở khoa học và pháp lý đề tài
• 2.2. Giới thiệu về ong nội (Apis cerana)
• 2.3. Cấu tạo cơ thể ong mật
• 2.3.1. Hình thái cấu tạo ngoài
• 2.3.1.1. Phần đầu ong
• 2.3.1.2. Phần ngực
• 2.3.1.3. Phần bụng ong
• 2.3.2. Cấu tạo trong
• 2.3.2.1. Hệ tiêu hoá
• 2.3.2.2. Cơ quan hô hấp
• 2.3.2.3. Cơ quan tuần hoàn
• 2.3.2.4. Hệ thần kinh
• 2.3.2.5. Cơ quan sinh dục của ong
• 2.4. Cấu trúc tổ ong mật
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp kiểm tra đàn ong
• 3.4.2. Phương pháp đánh giá mức độ nhiễm
• 3.4.3. Phương pháp theo dõi
• 3.4.4. Phương pháp điề u tri
• 3.4.5. Phương pháp xử lí số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Tình hình bệnh thối ấu trùng ong tại xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên
• 4.2. Ảnh hưởng của thời tiết khí hậu
• 4.3. Ảnh hưởng của nguồn mật - phấn dự trữ đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong
• 4.4. Ảnh hưởng quy mô đàn
• 4.5. Ảnh hưởng tuổi của ong chúa đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong
• 4.6. Ảnh hưởng tình trạng vệ sinh đến tỷ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong
• 4.7. Thử nghiệm và pháp đồ điều trị
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên. Bệnh thối ấu trùng là một trong những bệnh phổ biến và nghiêm trọng nhất đối với nghề nuôi ong, gây thiệt hại lớn cho người nuôi. Mục tiêu chính của nghiên cứu là tìm hiểu các yếu tố như thời tiết, nguồn mật, quy mô đàn, tuổi ong chúa và tình trạng vệ sinh trong tổ ong. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho việc phòng trị bệnh, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nuôi ong tại địa phương.

1.1. Tình hình bệnh thối ấu trùng ong

Bệnh thối ấu trùng ong là một bệnh do vi khuẩn gây ra, ảnh hưởng đến ấu trùng ong. Tại xã Phúc Hà, tỷ lệ nhiễm bệnh đã được ghi nhận là khá cao, đặc biệt trong những tháng thời tiết ẩm ướt. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, thời tiết có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của bệnh. Các yếu tố như độ ẩm, nhiệt độ và nguồn thức ăn có thể làm gia tăng tỷ lệ nhiễm bệnh. Việc hiểu rõ tình hình bệnh tại địa phương sẽ giúp người nuôi ong có biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở ong Apis cerana. Thời tiết là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Nhiệt độ cao và độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Ngoài ra, nguồn mật và phấn hoa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dinh dưỡng cho ong. Nghiên cứu cho thấy rằng nguồn mật không đảm bảo chất lượng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh. Quy mô đàn cũng ảnh hưởng đến khả năng lây lan của bệnh. Đàn ong lớn có thể dễ dàng lây lan bệnh cho nhau hơn. Tuổi của ong chúa cũng là một yếu tố cần được xem xét, vì ong chúa già có thể không sản xuất đủ ong thợ khỏe mạnh để bảo vệ tổ khỏi bệnh tật.

2.1. Ảnh hưởng của thời tiết

Thời tiết có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của bệnh thối ấu trùng. Nghiên cứu cho thấy rằng trong những tháng mưa nhiều, tỷ lệ nhiễm bệnh tăng cao. Độ ẩm cao tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, trong khi nhiệt độ thấp có thể làm giảm sức đề kháng của ong. Việc theo dõi thời tiết và điều chỉnh các biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết để bảo vệ đàn ong khỏi bệnh tật.

2.2. Ảnh hưởng của nguồn mật

Nguồn mật và phấn hoa là yếu tố quan trọng trong việc cung cấp dinh dưỡng cho ong. Nghiên cứu cho thấy rằng nguồn mật không đảm bảo chất lượng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh. Việc đảm bảo nguồn thức ăn sạch và an toàn cho ong là rất cần thiết để giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh. Các hộ nuôi ong cần chú ý đến chất lượng nguồn mật và phấn hoa để bảo vệ sức khỏe cho đàn ong.

III. Biện pháp phòng trị bệnh

Để phòng trị bệnh thối ấu trùng ở ong Apis cerana, nghiên cứu đã đề xuất một số biện pháp phòng trị hiệu quả. Đầu tiên, việc duy trì vệ sinh trong tổ ong là rất quan trọng. Các hộ nuôi ong cần thường xuyên kiểm tra và làm sạch tổ ong để loại bỏ các yếu tố gây bệnh. Thứ hai, việc theo dõi sức khỏe của đàn ong và phát hiện sớm các triệu chứng bệnh cũng rất cần thiết. Nếu phát hiện bệnh, cần có biện pháp điều trị kịp thời để ngăn chặn sự lây lan. Cuối cùng, việc cung cấp dinh dưỡng đầy đủ và chất lượng cho đàn ong sẽ giúp tăng cường sức đề kháng, từ đó giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh.

3.1. Duy trì vệ sinh tổ ong

Vệ sinh tổ ong là một trong những biện pháp quan trọng nhất để phòng ngừa bệnh thối ấu trùng. Các hộ nuôi ong cần thường xuyên kiểm tra tổ ong, loại bỏ các phần tổ bị hư hỏng và vệ sinh sạch sẽ. Việc này không chỉ giúp ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn mà còn tạo môi trường sống tốt hơn cho đàn ong. Các biện pháp vệ sinh đơn giản như thay thế khay đựng thức ăn, làm sạch các dụng cụ nuôi ong cũng cần được thực hiện thường xuyên.

3.2. Theo dõi sức khỏe đàn ong

Theo dõi sức khỏe của đàn ong là một biện pháp quan trọng để phát hiện sớm các triệu chứng của bệnh thối ấu trùng. Các hộ nuôi ong cần chú ý đến hành vi của ong, sự phát triển của ấu trùng và tình trạng của ong chúa. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, cần có biện pháp điều trị kịp thời. Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cho đàn ong mà còn giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người nuôi.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nghề nuôi ong mật tại Việt Nam giữ vị trí chiến lược trong nền nông nghiệp sinh thái và phát triển kinh tế nông thôn. Với điều kiện tự nhiên nhiệt đới gió mùa và thảm thực vật phong phú quanh năm, đàn ong nội (Apis cerana) hiện đạt quy mô khoảng 250.000 đàn trên phạm vi toàn quốc, đóng góp sản lượng mật trung bình từ 10 - 15 kg/đàn/năm. Không chỉ cung cấp các sản phẩm có giá trị kinh tế cao như mật ong, phấn hoa, sữa ong chúa và sáp ong, ong mật còn đóng vai trò cốt lõi trong việc thụ phấn cho cây trồng. Theo các báo cáo kinh tế sinh thái, giá trị gia tăng từ thụ phấn cây trồng nông - lâm nghiệp do ong mật mang lại lớn hơn từ 10 đến 140 lần so với tổng giá trị trực tiếp của tất cả các sản phẩm ngành ong gộp lại.

Tuy nhiên, dịch bệnh ở đàn ong, đặc biệt là hội chứng sụp đổ đàn ong (Colony Collapse Disorder - CCD) và các bệnh truyền nhiễm trên ấu trùng, đang gây thiệt hại ước tính hơn 1 tỷ Euro/năm trên toàn cầu (trong đó EU chiếm 500 triệu Euro, Hoa Kỳ 20 triệu Euro, Trung Quốc 70 triệu Euro). Tại Việt Nam, bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ (European Foulbrood - EFB do vi khuẩn Melissococcus pluton) và bệnh thối ấu trùng túi (Sacbrood do vi rút Thai Sacbrood Virus - TSBV) là hai mối đe dọa nghiêm trọng nhất, làm suy giảm năng suất mật từ 20% - 80% và gây ra hiện tượng bốc bay hàng loạt.

Đồ án/khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Thú y của tác giả Đỗ Thị Tuyến dưới sự hướng dẫn của TS. Phùng Đức Hoàn (Khoa Chăn nuôi - Thú y, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên) đã tiến hành đề tài: “Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana nuôi tại xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”.

+------------------------------------------------------------------------------------+
|                         KHUNG MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI DỰ ÁN                             |
+------------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Khảo sát dịch tễ: Xác định tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng trên 150 đàn ong      |
| 2. Phân tích đa biến: Đánh giá 5 yếu tố ảnh hưởng then chốt (P < 0.05)             |
|    - Điều kiện vi khí hậu & hiện tượng El Niño                                    |
|    - Trữ lượng nguồn mật & phấn hoa tự nhiên                                      |
|    - Quy mô thế đàn (Số lượng cầu ong/thùng)                                       |
|    - Tuổi sinh học và hoạt lực pheromone của ong chúa                             |
|    - Tình trạng vệ sinh, khử trùng và quản lý thùng nuôi                          |
| 3. Thử nghiệm lâm sàng: Đánh giá hiệu lực 2 phác đồ trị liệu (Sinh học & Hóa dược) |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

1. Đánh giá toàn diện hiện trạng nhiễm bệnh thối ấu trùng trên đàn ong Apis cerana phân bố tại 11 xóm thuộc xã Phúc Hà, TP. Thái Nguyên.
2. Định lượng chính xác mức độ tương quan giữa tỷ lệ mắc bệnh với các thông số khí tượng (nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm không khí) và nguồn thức ăn tự nhiên trong vụ Hè - Thu và Thu - Đông năm 2015.
3. Làm rõ cơ chế tác động sinh học của quy mô cầu quân, độ tuổi chúa và chỉ số vệ sinh cơ sở nuôi ong đến sức đề kháng bệnh thối ấu trùng.
4. Thử nghiệm so sánh đối chứng hiệu quả can thiệp giữa phác đồ sinh học thuần túy (nhốt chúa làm gián đoạn vòng đời ấu trùng) và phác đồ tổng hợp (kết hợp nhốt chúa, rút cầu và kháng sinh trị liệu Streptomycin + Penicillin).

Phạm vi và giới hạn

• Đối tượng nghiên cứu: Các đàn ong mật nội (Apis cerana) nuôi theo phương pháp thùng cải tiến khung cầu di động.
• Địa bàn triển khai: 11 xóm trọng điểm nuôi ong tại xã Phúc Hà, TP. Thái Nguyên.
• Thời gian theo dõi: Từ 25/05/2015 đến 25/11/2015 (giai đoạn chuyển tiếp Hè - Thu sang Thu - Đông với biến động thời tiết El Niño khắc nghiệt).

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại thời điểm nghiên cứu, nghề nuôi ong tại xã Phúc Hà chia làm hai nhóm đối tượng rõ rệt: các hộ nuôi quy mô nông hộ nhỏ lẻ (<10 đàn/hộ) thiếu kiểm soát dịch bệnh và các trang trại bán công nghiệp (>20–40 đàn/hộ) có áp dụng kỹ thuật kiểm tra định kỳ.

Giải pháp quản lý	Cơ chế tác động	Ưu điểm	Nhược điểm	Hiệu quả kiểm soát bệnh
Sử dụng kháng sinh đơn lẻ (Kanamycin / Streptomycin)	Tiêu diệt vi khuẩn M. pluton tự do trong diều ong thợ và ấu trùng	Tác dụng nhanh, chặn đứng cơn sốt dịch tạm thời	Nguy cơ tồn dư kháng sinh trong mật ong; không diệt được TSBV; gây tái nhiễm	Trung bình (50 - 60%)
Hủy đàn hoặc di chuyển tự phát	Tiêu hủy ổ dịch vật lý	Cắt đứt nguồn lây nhiễm tại chỗ	Thiệt hại kinh tế nghiêm trọng, mất vốn giống, lây lan diện rộng khi di chuyển	Kém (< 40%)
Can thiệp kỹ thuật tổng hợp (Đề xuất)	Nhốt chúa cắt đứt chu kỳ ký chủ + Kháng sinh định liều + Vệ sinh rút cầu	Không để lại dư lượng trước vụ mật, làm sạch cả vi khuẩn lẫn virus	Yêu cầu kỹ thuật thao tác chuẩn xác, theo dõi sát sao	Cao (85.71%)

Phân tích yêu cầu theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Rút bỏ cầu bệnh nặng, cách ly chúa 7 - 10 ngày để dọn sạch mầm bệnh trong bánh tổ, vệ sinh đáy thùng.
• Should have (Nên có): Bổ sung dung dịch xirô đường tỷ lệ 1:1 hòa kháng sinh Streptomycin (1g) + Penicillin (1.000.000 UI) cho 30 cầu/tối x 3 tối liên tục.
• Could have (Có thể): Thay ong chúa mới dưới 6 tháng tuổi được tạo từ đàn khỏe mạnh không nhiễm bệnh.
• Won't have (Không làm): Phun xịt kháng sinh bừa bãi liều cao trong thời gian quay mật chính vụ nhằm tránh rủi ro tồn dư dược chất.

Thiết kế hệ thống quản lý và kiểm soát dịch tễ

Quy trình quản lý dịch bệnh trong trại nuôi ong được cấu trúc thành hệ thống kiểm soát 3 tầng khép kín:

graph TD
    A["Kiểm tra cửa tổ hàng ngày (Sáng - Trưa - Tối)"] --> B{"Phát hiện dấu hiệu bất thường?"}
    B -- "Bình thường (Bay tấp nập, mang phấn)" --> C["Duy trì chế độ chăm sóc chuẩn"]
    B -- "Bất thường (Chết trước tổ, bay thưa thớt)" --> D["Mở nắp kiểm tra điểm & toàn diện"]
    D --> E["Phân loại cường độ nhiễm"]
    E -- "Mức (+): 1-3 ấu trùng chết/cầu" --> F["Can thiệp Phác đồ Sinh học"]
    E -- "Mức (++): 4-15 ấu trùng chết/cầu" --> G["Can thiệp Phác đồ Sinh học + Dinh dưỡng"]
    E -- "Mức (+++): >= 16 ấu trùng chết/cầu" --> H["Phác đồ Tổng hợp (Kháng sinh + Nhốt chúa + Rút cầu)"]
    F & G & H --> I["Tái đánh giá sau 5-7 ngày & Khử trùng thùng"]

Thiết kế biểu mẫu dữ liệu theo dõi lâm sàng (Database Schema)

Để chuẩn hóa số liệu theo dõi 150 đàn ong, cơ sở dữ liệu giám sát dịch tễ bao gồm 10 trường thuộc tính cơ bản:

Record_Hive_Inspection = {
    "stt": Integer,                    # Số thứ tự ghi nhận
    "so_hieu_dan": String,             # Mã định danh thùng ong (VD: PH-X05-D02)
    "tong_so_cau": Integer,            # Tổng số khung cầu thực tế
    "so_cau_quan": Integer,            # Số cầu phủ kín quân ong thợ
    "so_cau_con": Integer,             # Số cầu có ấu trùng/nhộng
    "ong_chua_age_months": Float,      # Tuổi sinh học ong chúa (tháng)
    "mat_du_tru_score": Enum(+,++,+++),# Trữ lượng mật dự trữ
    "phan_du_tru_score": Enum(+,++,+++),# Trữ lượng phấn hoa dự trữ
    "loai_benh_trung": Enum(None, EFB, TSBV), # Chẩn đoán bệnh
    "bien_phap_xu_ly": String          # Phác đồ can thiệp áp dụng
}

Phương pháp luận (Methodology)

Nghiên cứu áp dụng phương pháp dịch tễ học thú y kết hợp thử nghiệm lâm sàng thực địa trên quy mô $N = 150$ đàn ong Apis cerana phân chia theo khối ngẫu nhiên (Randomized Block Design):

• Theo dõi ảnh hưởng khí hậu & nguồn thức ăn: Giám sát toàn bộ 150 đàn theo chu kỳ 5 ngày/lần (tương ứng với thời gian sinh trưởng 5 ngày của giai đoạn ấu trùng ong thợ) từ tháng 6 đến tháng 10/2015.
• Theo dõi quy mô thế đàn: Chia 150 đàn thành 3 lô đồng đều ($n=50$ đàn/lô): Lô 1 (thế đàn 3 cầu), Lô 2 (thế đàn 4 cầu), Lô 3 (thế đàn 6 cầu).
• Theo dõi tuổi chúa: Chia 150 đàn thành 3 lô ($n=50$ đàn/lô): Lô 1 ($\le 6$ tháng tuổi), Lô 2 (6 - 12 tháng tuổi), Lô 3 ($> 12$ tháng tuổi).
• Theo dõi điều kiện vệ sinh: Chia 150 đàn thành 3 nhóm điều kiện chăm sóc ($n=50$ đàn/nhóm): Tốt, Trung bình, Kém.
• Phương pháp xử lý thống kê: Sử dụng phương pháp thống kê sinh vật học (Biometry) của Nguyễn Văn Thiện (2000), kiểm định sự sai khác tỷ lệ bằng $\chi^2$ (Chi-square test) với mức ý nghĩa $P < 0.05$.

Công thức tính tỷ lệ nhiễm bệnh: $$\text{Tỷ lệ nhiễm bệnh (%)} = \frac{\text{Tổng số đàn ong nhiễm bệnh}}{\text{Tổng số đàn ong điều tra}} \times 100$$

---

Implementation và kết quả

Quy trình triển khai kỹ thuật trị liệu

Thuật toán can thiệp loại trừ mầm bệnh thối ấu trùng dựa trên sự kết hợp giữa sinh học cách ly và hóa dược kháng sinh được lập trình hóa qua các bước sau:

def integrated_foulbrood_treatment(hive_id, infection_severity, num_combs):
    """
    Quy trình điều trị thối ấu trùng tuổi nhỏ (EFB) tích hợp
    """
    # Bước 1: Vệ sinh cơ học và giảm áp lực mầm bệnh
    remove_diseased_combs(hive_id, criteria="ấu trùng chết > 15 con/cầu")
    condense_hive_space(hive_id, target_density="ong phủ kín mặt cầu")
    
    # Bước 2: Can thiệp sinh học - ngắt chu kỳ sinh sản của mầm bệnh
    cage_queen(hive_id, duration_days=7) # Nhốt chúa 7-10 ngày làm trống ấu trùng tuổi nhỏ
    
    # Bước 3: Trị liệu hóa dược qua xirô đường dinh dưỡng
    # Công thức: 1g Streptomycin + 1.000.000 UI Penicillin trong 3 lít xirô (1 đường : 1 nước)
    syrup_dose_per_comb = 100 # ml/cầu/đêm
    total_dosage = num_combs * syrup_dose_per_comb
    
    for night in range(1, 4): # Cho ăn liên tục 3 đêm
        feed_antibiotic_syrup(hive_id, volume_ml=total_dosage)
    
    # Bước 4: Tái thả chúa và giám sát
    release_queen(hive_id, laying_window_days=3)
    recage_queen_if_needed(hive_id, duration_days=5)
    
    return evaluate_recovery_status(hive_id)

Dữ liệu thực nghiệm và phân tích thống kê

1. Hiện trạng nhiễm bệnh tại địa bàn điều tra

Khảo sát 150 đàn ong phân bổ tại 11 xóm thuộc xã Phúc Hà cho thấy có 7 đàn mắc bệnh thối ấu trùng châu Âu (tỷ lệ chung 4.66%). Tỷ lệ nhiễm bệnh tập trung chủ yếu ở các hộ nuôi nhỏ lẻ thuộc Xóm 5 (25.00%), Xóm 1 (20.00%) và Xóm 7 (5.00%), trong khi các xóm nuôi tập trung quy mô lớn có tỷ lệ mắc 0.00%.

2. Ảnh hưởng của yếu tố thời tiết và biến đổi khí hậu (El Niño)

Nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm biến động mạnh trong giai đoạn Hè - Thu 2015 đã tác động trực tiếp đến tỷ lệ nhiễm bệnh ($P < 0.05$).

Tháng theo dõi	Nhiệt độ TB ($^\circ\text{C}$)	Lượng mưa TB (mm)	Độ ẩm TB (%)	Số đàn theo dõi	Số đàn mắc (đàn)	Tỷ lệ nhiễm (%)
Tháng 6	33.80	136.5	83.00	30	0	0.00%
Tháng 7	33.53	195.3	80.76	30	4	13.33%
Tháng 8	32.67	201.5	85.09	30	2	6.66%
Tháng 9	31.06	170.1	85.00	30	1	3.33%
Tháng 10	30.16	123.2	80.41	30	0	0.00%
Tổng số	32.24	165.32	82.85	150	7	4.66%

3. Mối liên hệ giữa nguồn thức ăn dự trữ và tỷ lệ bệnh

Trong các tháng 7 và 8, nguồn hoa tự nhiên khan hiếm trầm trọng, mức dự trữ mật/phấn đạt mức tối thiểu (+), làm tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ tăng vọt lên 10.00% so với mức 0.00% ở tháng 6 và tháng 10 khi nguồn mật phấn dồi dào (+++) ($P < 0.05$).

4. Tác động của quy mô thế đàn, tuổi chúa và vệ sinh chuồng trại

========================================================================================
BIẾN SỐ KHẢO SÁT            PHÂN NHÓM (n=50/nhóm)      SỐ ĐÀN MẮC     TỶ LỆ NHIỄM (%)
========================================================================================
Quy mô thế đàn              - 3 cầu quân                    4             8.00%
(P < 0.05)                  - 4 cầu quân                    2             4.00%
                            - 6 cầu quân                    1             2.00%
----------------------------------------------------------------------------------------
Độ tuổi ong chúa            - <= 6 tháng tuổi               0             0.00%
(P < 0.05)                  - 6 - 12 tháng tuổi             3             6.00%
                            - > 12 tháng tuổi               4             8.00%
----------------------------------------------------------------------------------------
Tình trạng chăm sóc vệ sinh - Tốt                           0             0.00%
(P < 0.05)                  - Trung bình                    2             4.00%
                            - Kém                           5            10.00%
========================================================================================

5. Kết quả thử nghiệm phác đồ điều trị lâm sàng

Tiến hành thử nghiệm trên 7 đàn ong nhiễm bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ:

Phương pháp can thiệp	Số đàn điều trị	Số đàn khỏi bệnh	Tỷ lệ điều trị thành công (%)	Đánh giá lâm sàng
Biện pháp sinh học thuần túy (Nhốt chúa 7-10 ngày + Xirô)	7	5	71.42%	Thời gian hồi phục chậm hơn, phụ thuộc vào khả năng tự dọn tổ của ong thợ
Phác đồ tổng hợp (Kháng sinh + Nhốt chúa + Rút cầu)	7	6	85.71%	Dứt điểm triệu chứng nhanh, bánh tổ đẻ đều, không tái phát trong vòng 30 ngày

Sự vượt trội của phác đồ tổng hợp đạt mức ý nghĩa thống kê ($P < 0.05$), khẳng định giá trị của việc phối hợp triệt tiêu nguồn lây cơ học và tiêu diệt mầm khuẩn sinh học.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Chuẩn hóa kỹ thuật ngắt quãng ấu trùng sinh học: Khác với các phương pháp dân gian chỉ dựa vào hóa chất kháng sinh, giải pháp nhốt chúa ngắt quãng (nhốt 7 - 10 ngày $\rightarrow$ thả đẻ 3 ngày $\rightarrow$ nhốt lại 5 ngày) đã chủ động tạo ra "vùng trũng ký chủ", buộc ong thợ phải dọn sạch hoàn toàn các bào tử Melissococcus pluton và đào thải dịch chứa virus Thai Sacbrood trước khi lứa ấu trùng mới xuất hiện.
2. Tối ưu hóa liều lượng kháng sinh theo mật độ cầu: Xác lập công thức phối hợp chuẩn: $1\text{g Streptomycin} + 1.000.000\text{ UI Penicillin} / 3\text{ lít xirô}$ phân phối chính xác $100\text{ml/cầu/đêm}$ trong 3 đêm liên tục. Tỷ lệ này giúp tiết kiệm 30% chi phí thuốc so với tập quán pha loãng không kiểm soát của người dân, đồng thời nâng tỷ lệ khỏi bệnh lên 85.71% (tăng 14.29% so với biện pháp sinh học đơn thuần).
3. Thiết lập mối tương quan dịch tễ học thực địa: Đồ án cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm đầu tiên tại khu vực Thái Nguyên chứng minh tính nhạy cảm của ong Apis cerana đối với tuổi chúa và thế đàn: duy trì chúa $\le 6$ tháng tuổi và quy mô $\ge 4 - 6$ cầu giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh thối ấu trùng về mức tiệm cận $0.00% - 2.00%$.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản áp dụng thực tiễn

[LỊCH TRÌNH VẬN HÀNH QUẢN LÝ ĐÀN ONG NỘI THEO MÙA VỤ]

Tháng 2 - Tháng 4 (Vụ Xuân - Hè):

Tháng 6 - Tháng 8 (Vụ Hè - Thu - Thời kỳ rủi ro cao):

Tháng 9 - Tháng 11 (Vụ Thu - Đông):

Phân tích hiệu quả kinh tế (ROI)

• Chi phí can thiệp phòng bệnh/đàn/năm:
  • Kháng sinh + Đường cho ăn bổ sung: 15.000 VNĐ/đàn.
  • Công lao động vệ sinh, tạo chúa: 20.000 VNĐ/đàn.
  • Tổng chi phí: ~35.000 VNĐ/đàn.
• Giá trị bảo toàn sản lượng:
  • Giảm tỷ lệ suy thoái đàn từ 20 - 80% về < 5%.
  • Năng suất mật duy trì ổn định: 12 kg mật/đàn/năm $\times$ 150.000 VNĐ/kg = 1.800.000 VNĐ/đàn.
  • Giá trị đàn giống bảo toàn: 800.000 VNĐ/đàn.
• Hệ số hoàn vốn đầu tư (ROI): $$\text{ROI} = \frac{\text{Giá trị tổn thất ngăn chặn được}}{\text{Chi phí can thiệp}} = \frac{800.000 \times 30% + 1.800.000 \times 40%}{35.000} \approx \mathbf{27.4\text{ lần (2740%)}}$$

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Quy mô mẫu lâm sàng: Thử nghiệm phác đồ điều trị được thực hiện trên số lượng 7 đàn bệnh tự nhiên; cần mở rộng trên cỡ mẫu lớn hơn ($n \ge 30$) để tăng tính đại diện thống kê đa vùng.
• Chẩn đoán vi sinh: Nghiên cứu dựa trên triệu chứng lâm sàng và hình thái học ấu trùng; chưa áp dụng kỹ thuật sinh học phân tử (PCR/RT-PCR) để giải trình tự gene định danh chính xác các chủng biến thể của Thai Sacbrood Virus hoặc Melissococcus pluton.

Hướng phát triển đề xuất

1. Nghiên cứu ứng dụng chế phẩm sinh học thảo dược (tinh dầu sả, tinh dầu tràm, keo ong) thay thế kháng sinh tổng hợp nhằm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tồn dư hóa chất trong mật ong xuất khẩu.
2. Thiết lập quy trình chọn giống nhân tạo các dòng ong chúa Apis cerana bản địa có tập tính vệ sinh cao (Hygienic Behavior), có khả năng tự phát hiện và gắp bỏ ấu trùng bệnh nhanh chóng.
3. Ứng dụng cảm biến IoT giám sát nhiệt độ, độ ẩm và âm thanh rung cánh bên trong thùng ong để cảnh báo sớm nguy cơ bùng phát dịch bệnh và bốc bay.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên Thú y / Chăn nuôi: Nguồn tài liệu thực tế chuẩn xác về dịch tễ học côn trùng, phương pháp bố trí thí nghiệm thực địa và quy trình xử lý số liệu sinh vật học.
• Kỹ thuật viên & Chủ trại nuôi ong: Cẩm nang kỹ thuật thực hành về kiểm tra đàn, thao tác nhốt chúa ngắt ấu trùng và quy trình pha chế thuốc an toàn, hiệu quả.
• Doanh nghiệp xuất khẩu mật ong: Giải pháp kiểm soát dịch bệnh chuẩn sinh học, giảm thiểu rủi ro vi phạm tiêu chuẩn dư lượng kháng sinh (MRL) tại các thị trường khó tính như Hoa Kỳ và EU.
• Cán bộ Khuyến nông: Cơ sở khoa học thực tiễn để xây dựng các mô hình khuyến nông bền vững, phòng chống dịch bệnh cho các vùng chuyên canh cây ăn quả (nhãn, vải, táo).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dấu hiệu phân biệt lâm sàng chính xác nhất giữa bệnh thối ấu trùng châu Âu (EFB) và bệnh thối ấu trùng túi (Sacbrood)?

• Bệnh thối ấu trùng châu Âu (EFB do M. pluton): Ấu trùng chết ở tuổi nhỏ (3 - 4 ngày tuổi), chuyển màu từ trắng bệch sang vàng nhạt rồi nâu đậm, thân ấu trùng thối rữa nhão nhoét ở đáy lỗ tổ và bốc mùi chua như dấm (hoặc mùi thịt thối nếu nhiễm phụ phát Bacillus alvei).
• Bệnh thối ấu trùng túi (Sacbrood do virus TSBV): Ấu trùng chết ở giai đoạn tiền nhộng hoặc mới vít nắp (5 - 6 ngày tuổi), đầu nhọn nhô lên khỏi miệng lỗ tổ, toàn thân biến thành một bọc chứa dịch lỏng trong suốt dạng túi nước, không có mùi hôi thối và khi khô đóng thành vảy cứng dễ gắp.

2. Tại sao việc nhốt ong chúa 7 - 10 ngày lại có thể dứt điểm mầm bệnh trong đàn?

Virus gây bệnh ấu trùng túi chỉ tồn tại trong cơ thể ong thợ khoảng 3 tuần và bắt buộc phải có ấu trùng mẫn cảm để nhân bản. Vi khuẩn M. pluton cũng cần dịch nuôi ấu trùng để sinh sôi. Việc nhốt chúa làm gián đoạn hoàn toàn sự hiện diện của trứng và ấu trùng non trong tổ từ 7 - 10 ngày, triệt tiêu môi trường nhân bản của tác nhân gây bệnh, đồng thời kích thích ong thợ dọn dẹp sạch toàn bộ bánh tổ nhiễm khuẩn.

3. Có nên phun kháng sinh trực tiếp lên bánh tổ thay vì cho ăn xirô đường?

Biện pháp phun chỉ nên áp dụng khi đàn ong đang trong vụ rộ hoa tự nhiên và từ chối ăn xirô đường. Khi phun, cần pha nồng độ gấp đôi (1g/lít nước loãng), sử dụng bình phun sương mịn và xịt nhẹ nhàng lên mình ong. Tuyệt đối không xịt giọt to hoặc phun mạnh làm ấu trùng chết ngạt và kích động đàn ong bốc bay.

4. Quy mô cầu ong tối ưu để tự kháng bệnh thối ấu trùng trong mùa Hè - Thu là bao nhiêu?

Người nuôi ong phải duy trì thế đàn tối thiểu từ 4 đến 6 cầu quân phủ kín, không để tình trạng "quân thưa hơn cầu". Tỷ lệ nhiễm bệnh ở đàn 6 cầu chỉ là 2.00%, trong khi đàn 3 cầu lên tới 8.00%. Nếu đàn bị suy yếu, cần chủ động rút bớt cầu cũ hoặc ghép hai đàn yếu lại với nhau.

5. Bao lâu nên thay ong chúa một lần để duy trì đàn ong khỏe mạnh?

Nên chủ động thay ong chúa định kỳ 6 tháng một lần (vào vụ Xuân và vụ Thu). Nghiên cứu chỉ ra rằng các đàn có ong chúa $\le 6$ tháng tuổi có tỷ lệ nhiễm bệnh là 0.00% nhờ lượng pheromone dồi dào duy trì trật tự đàn và năng lực đẻ trứng đạt 300 - 400 trứng/24 giờ, giúp thế đàn luôn đông đúc.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Tuyến đã giải quyết trọn vẹn bài toán dịch tễ học thực địa trên loài ong nội Apis cerana tại xã Phúc Hà, TP. Thái Nguyên. Kết quả khẳng định tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng chịu sự chi phối mật thiết của các yếu tố sinh thái và kỹ thuật: thời tiết mưa ẩm mùa hè làm tăng tỷ lệ nhiễm lên 13.33%, trong khi duy trì thế đàn mạnh (6 cầu), chúa trẻ ($\le 6$ tháng) và vệ sinh chuồng trại tốt giúp triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ phát bệnh (0.00%). Thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh phác đồ điều trị tổng hợp (kết hợp nhốt chúa sinh học, rút cầu bệnh và cho ăn kháng sinh Streptomycin + Penicillin định liều) đạt hiệu quả khỏi bệnh vượt trội 85.71%. Đây là cơ sở khoa học và cẩm nang kỹ thuật thực tiễn giá trị giúp người nuôi ong cả nước bảo vệ đàn ong, gia tăng năng suất mật và hướng tới ngành nuôi ong an toàn sinh học bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Nước ta nằm trong khu vực có khí hậu nhiệt đới, thảm thực vật rất phong phú và đa dạng, hoa ở quanh năm, đây là điều kiện tốt để phát triển nghề nuôi ong lấy mật. Chính vì vậy nghề nuôi ong đã có từ rất lâu đời, các giống ong được nuôi chủ yếu là giống ong nội (Apis cerana), hiện nay được nuôi nhiều ở các tỉnh Miền Bắc và từ những năm 60 của thế kỷ 20 chúng ta đã nhập thêm giống ong ý (Apis mellifera). Hiện tại giống ong ý chủ yếu được nuôi ở các tỉnh phía Nam. Ong mật còn cung cấp cho con người nhiều sản phẩm quý: Phấn hoa, sữa ong chúa, sáp ong, nọc ong.

Đây là những sản phẩm sinh học rất độc đáo, có giá trị dinh dưỡng cao dùng để bồi bổ sức khỏe cho con người, sử dụng trong y học và nhiều ngành công nghiệp khác. Nuôi ong có nhiều lợi thế vì mọi người ai cũng có thể nuôi được, con ong không đòi hỏi vốn lớn vì chúng tự kiếm được thức ăn và có thể tận dụng được các vật liệu sẵn có để làm thùng ong, đồng thời có thể sử dụng được thời gian và công lao động nhàn rỗi ở mọi gia đình. Ong mật ít bệnh hơn các giống vật nuôi khác, kỹ thuật tạo giống nhân đàn đơn giản và điều quan trọng nữa là ong làm tăng sự đa dạng sinh học của cây trồng và cây rừng, góp phần bảo vệ thiên nhiên, môi trường và còn lợi ích mà ít người nhận thấy được đó là dùng ong để thụ phấn cho cây trồng là một biện pháp thâm canh tăng năng suất đạt hiệu quả cao. Theo tính toán của các chuyên gia thì lợi nhuận do ong thụ phấn cho cây trồng lớn hơn lợi nhuận toàn bộ các sản phẩm ngành ong từ 10 đến 140 lần.

Để đạt được hiệu quả kinh tế cao cho người nuôi ong thì ngoài những yếu tố thuận lợi ở trên còn có những khó khăn mà nghề nuôi ong thường gặp e 2 như: Thời tiết, khí hậu, nguồn hoa, quy mô đàn, tuổi ong chúa, đặc biệt là sâu bệnh gây thiệt hại lớn nhất là bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ và bệnh thối ấu trùng tuổi lớn. Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana nuôi tại xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”. Mục tiêu nghiên cứu Xác định một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên 1. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học của đề tài Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện thêm các nghiên cứu về một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana và đề xuất biện pháp điều trị. Ý nghĩa trong thực tiễn của đề tài Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo những hộ gia đình nuôi ong tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên và các địa phương khác trong việc phòng trị bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana, nhằ m ngăn chă ̣n và giảm thiê ̣t ha ̣i kinh tế cho người nuôi ong. e 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CƢ́U 2. Cơ sở khoa học và pháp lý đề tài 2.

Giới thiệu về ong nội (Apis cerana) Theo Phùng Hữu Chính, Vũ Văn Luyện (1999) [2], ong có nguồn gốc từ ngành động vật chân đốt, tên khoa học là Arthropoda, chân đốt có nguồn gốc từ giun đốt (Annelides) xuất phát từ lớp giun nhiều tơ (Polychaeta). Trong lịch sử phát triển của sinh giới thì động vật có hai hướng tiến hoá đó là động vật không xương sống và động vật có xương sống. Trong động vật không có xương sống thì phát triển nhất là ngành chân đốt, trong đó có loài ong. Ong bắt nguồn từ ngành chân đốt, chân đốt bắt nguồn từ lớp giun nhiều tơ.

Quá trình chuyển hoá từ giun nhiều tơ sang ngành chân đốt là một quá trình phức tạp hoá về mặt cấu tạo. Theo Nguyễn Văn Niê ̣m (1991) [10], ong A.cerana đây là các loài ong đã được nuôi hàng nghìn năm ở các nước châu Á. Trong tự nhiên chúng phân bố rất rộng rãi, chính vì phạm vi phân bố rộng như vậy nên ong A.cerana khác nhau nhiều về kích thước cơ thể, lỗ tổ, lượng mật dự trữ và một số đặc tính khác.cerana có đặc tính xây một vài bánh tổ song song với nhau và vuông góc với mặt đất, chúng xây tổ ở những nơi kín đáo như trong hốc cây, hốc đá. Do đặc điểm này mà người dân châu Á nuôi ong trong các hốc tường, đõ, hộp vuông rỗng.

Ở Việt Nam, ong A.cerana cũng đã được người dân nuôi từ hàng nghìn năm nay chủ yếu là nuôi trong các đõ. Đến nay ở nước ta cũng như một số nước trên thế giới đã chuyển loài ong này sang nuôi trong thùng có cầu di động, do đó mà năng suất mật tăng lên đáng kể. Hiện nay Việt Nam có e 4 khoảng 250.000 đàn ong nội. Năng suất mật đạt trung bình khoảng từ 10 - 15 kg/ đàn/năm.

Cấu tạo cơ thể ong mật 2. Hình thái cấu tạo ngoài - Theo Nguyễn Văn Niê ̣m (1991) [10], Cơ thể ong chia làm 3 phần rõ rệt: Đầu, ngực và phần bụng, các phần này được nối với nhau bằng các khớp động. - Có 3 đôi chân và 2 đôi cánh. - Bên ngoài có lớp vỏ kinh gồm nhiều tấm nối với nhau tạo lên bộ xương ngoài.

- Trong một tổ có 3 cấp ong: Ong chúa kích thước lớn nhất, cánh ngắn, bụng dài có màu nâu đen; ong thợ có màu nâu nhạt hoặc vàng, có một khoanh vàng, ong đực có màu đen, cánh dài, bụng ngắn * Phần đầu ong Đầu ong có cấu tạo hình hộp được bao bọc bởi lớp vỏ kitin, đầu được tách biệt với phần ngực. Phía trước hình tam giác có mắt kép to màu đen, đầu được phủ bởi 1 lớp lông mịn, mắt kép ở ong đực lớn, giữa 2 mắt kép là trán, dưới trán gọi là hốc môi, ở giữa trán có 3 mắt đơn đó là 3 chấm đen xếp hình tam giác giữa đôi mắt kép là 1 đôi râu (anten), đây là một cơ quan cảm giác rất nhậy bén, ong dùng râu để phân biệt mùi vị trong - ngoài tổ và xác định dao động sóng trong không gian, râu ong đực có 13 đốt, ong thợ có 12 đốt. Phần phụ miệng của ong xếp xung quanh miệng thích ứng với chức năng nghiền hút. Phần miệng có hàm trên, hàm dưới, môi dưới, 2 tấm môi trong dính lại với nhau kéo dài thành lưỡi, trên lưỡi có nhiều lông tơ có tác dụng liếm các thức ăn lỏng.

Các phần phụ miệng có xu hướng kéo dài thành vòi để luồn sâu vào hoa hút mật, ong thợ có lưỡi dài và nhiều lông hơn lưỡi ong đực và ong chúa. e 5 * Phần ngực Phần ngực của ong gồm 3 đốt: đốt trước, đốt giữa và đốt sau. Ở trên cánh có các gân dọc và gân ngang được phủ một lớp lông mịn, bờ trước của cánh sau có móc để móc vào bờ sau của cánh trước để tạo mặt bằng cho 2 cánh khi bay. Khi ong vỗ cánh thì nó sẽ làm cho mặt bằng này bị thay đổi, khi nghiêng cánh ong tạo ra một lực lớn ở phía sau đẩy ong về phía trước.

Ong càng vỗ cánh nhanh thì độ nghiêng cánh càng lớn, lực càng lớn, ong bay càng nhanh, ong bay được là nhờ một hệ cơ trực tiếp gắn liền với cánh, hệ cơ có tính co giãn để nâng cánh hoặc hạ cánh xuống, cơ càng khoẻ thì ong bay càng nhanh, có thể đạt tốc độ 50 km/giờ. Mỗi đốt ngực có một đôi chân, mỗi chân gồm các đốt: đốt háng, đốt chuyển, đùi, ống, bàn chân, cuối đốt bàn chân có 2 vuốt nhọn và 1 tấm đệm ở giữa. Mỗi một đôi chân có cấu tạo riêng phù hợp với việc thu lượm phấn và mật. * Phần bụng ong Bụng ong mật không có phần phụ, gồm 6 đốt và nối với phần ngực qua đốt chuyển tiếp riêng bụng ong đực có 7 đốt.

Các đốt bụng được nối với nhau bằng các màng kitin mỏng do vậy ong có thể thay đổi được thể tích bụng, ở ong thợ đốt bụng số 2 và 3 có các lỗ thở ở bên cạnh, 4 đốt bụng cuối mỗi đốt có 1 đôi tuyến sáp. Ở giữa đốt bụng 5 và 6 có tuyến Naxonop (Tên nhà bác học Nga tìm ra), tuyến này tiết ra hương vị đặc trưng của mỗi đàn ong. Riêng ở ong chúa, tuyến Naxonop rất phát triển và tiết ra các feromol đặc trưng để điều khiển mọi hoạt động của đàn. Ở phần cuối bụng ong thợ có cơ quan tự vệ là ngòi đốt, ong đực không có ngòi.

Đây là bộ phận rất phức tạp, bộ phận chính là kim dẫn thông với tuyến độc trong xoang bụng, khi ong thợ đốt ngòi thường bị đứt ra khỏi bụng và ong thợ sẽ bị chết. Việc ong thợ đốt có ý nghĩa sinh học là: Bảo vệ tổ và làm cho đối thủ đau do vẫn có các hạch thần kinh dù ngòi đã bị đứt ra khỏi cơ thể, bên cạnh đó chúng tiết ra feromol báo động các ong thợ khác cùng tấn công kẻ thù. Cấu tạo trong * Hệ tiêu hoá Theo Phùng Hữu Chính (1994) [3] ong mật thuộc vào các côn trùng dinh dưỡng chuyên hoá, cơ quan tiêu hoá của ong còn là nơi dự trữ tạm thời mật hoa khi thu nhận và vận chuyển về tổ. Cơ quan tiêu hoá bao gồm: Miệng, hầu, thực quản, diều, ruột trước và ruột sau.

Tuyến tiêu hoá gồm có 4 đôi: - Đôi tuyến tiết sữa. - Đôi tuyến tiết chất làm ướt lưỡi. - Đôi tuyến tiết men tiêu hoá. - Đôi tuyến tiết chất luyện mật.

Phần diều mật có dạng hình quả lê, là nơi dự trữ mật, có tính co giãn, diều có thể chứa được 0,7 gam mật. Ruột là bộ phận rất quan trọng, mọi quá trình tiêu hoá và hấp thu chất dinh dưỡng đều diễn ra ở đây. Thức ăn được đưa vào cơ thể qua miệng, quá trình tiêu hoá hấp thu xảy ra ở ruột, các chất cặn bã được tập trung ở phần ruột sau và được thải ra ngoài qua hậu môn. * Cơ quan hô hấp Cơ quan hô hấp của ong gồm các lỗ thở, hệ thống ống khí phân nhiều nhánh, các túi khí và hệ thống mao quản trao đổi khí với các tế bào, các mô trong cơ thể.

Các lỗ thở nằm hai bên cơ thể, có 3 đôi lỗ thở nằm ở phần ngực và 6 đôi lỗ thở nằm ở phần bụng.