chương 1 Chương này trình bày các vấn đề về lý do chọn đề tài; mục tiêu nghiên cứu; đối tượng và phạm vi nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu; những đóng góp của luận văn; và kết cấu của đề tài. 5 Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm người tiêu dùng Tiêu dùng là hoạt động cơ bản nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người, như: thỏa mãn những nguyện vọng, trí tưởng tượng riêng và các nhu cầu về tình cảm, vật chất của một cá nhân hoặc hộ gia đình nào đó, thông qua việc mua các sản phẩm và việc sử dụng các sản phẩm đó (Philip Kotler, 2009 [14]). Người tiêu dùng là một cá nhân với những tính chất riêng biệt của mình mua sản phẩm hàng hóa - dịch vụ để tiêu thụ đáp ứng các nhu cầu của bản thân hay gia đình.
Mục tiêu của người tiêu dùng là hướng tới gia tăng thặng dự tiêu dùng, được xác định dựa trên chênh lệch giữa lợi ích thu được và chi phí thanh toán để mua sắm hàng hóa và dịch vụ. Khái niệm hành vi người tiêu dùng Khái niệm “Hành vi người tiêu dùng” là một khái niệm rất quan trọng trong Marketing hiện đại. Việc hiểu được hành vi người tiêu dùng rất hữu ích cho doanh nghiệp đưa ra các giải pháp Marketing phù hợp, từ đó tác động đến hành vi lựa chọn hay tiêu dùng sản phẩm của khách hàng. Với tầm quan trọng này, đã có nhiều khái niệm khác nhau được xây dựng nhằm lý giải về hành vi tiêu dùng của khách hàng.
Cụ thể: Theo Schiffman và Kanuk (2000), hành vi người tiêu dùng là nghiên cứu những cá nhân, nhóm, hoặc tổ chức và các tiến trình mà một cá nhân hay một nhóm lựa chọn, an toàn, sử dụng và từ bỏ những sản phẩm, dịch vụ, những kinh nghiệm, hay những ý tưởng để thỏa mãn những nhu cầu nào đó của người tiêu dùng và xã hội [15]. 6 Schiffman và Kanuk (2000) cho rằng, hành vi người tiêu dùng là sự tương tác năng động của các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức, hành vi và môi trường mà qua sự thay đổi đó con người thay đổi cuộc sống của họ [15]. Theo Blackwell và các cộng sự (2006), hành vi tiêu dùng là toàn bộ những hoạt động liên quan trực tiếp tới quá trình tìm kiếm, thu thập, mua sắm, sở hữu, sử dụng, loại bỏ sản phẩm/ dịch vụ. Nó bao gồm cả những quá trình ra quyết định diễn ra trước, trong và sau các hành động đó [9].
Từ các khái niệm nói trên có thể hiểu hành vi tiêu dùng là những hành động của người tiêu dùng liên quan đến việc mua sắm và tiêu dùng hàng hóa hoặc dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu cá nhân. Hành vi tiêu dùng không chỉ liên quan đến hành động cụ thể xảy ra của từng cá nhân khi mua và sử dụng hàng hóa hoặc dịch vụ mà bao gồm cả quá trình tâm lý và xã hội trước, trong và sau khi xảy ra hành động này. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng Hành vi của người tiêu dùng được nghiên cứu để dự đoán phản ứng của người mua trên thị trường. Nếu một doanh nghiệp hiểu được hành vi khách hàng của mình, họ sẽ có các giải pháp phù hợp nhằm đáp ứng được nhu cầu của khách hàng và trở nên thành công trên thị trường.
Do đó, có thể nói, thành công của bất kỳ doanh nghiệp nào đều dựa trên sự hiểu biết của người tiêu dùng và cung cấp loại sản phẩm mà người tiêu dùng muốn. Vì thế, các doanh nghiệp ngày nay đã nhận thức được vai trò quan trọng của việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng, họ thấy rằng: - Phải tiếp cận với khách hàng và phải hiểu khách hàng để nhận biết những yếu tố nào thúc đẩy khách hàng lựa chọn mua sản phẩm của mình mà không mua sản phẩm của các đối thủ cạnh tranh. Ngoài ra, việc xác định yếu tố nào làm cho khách hàng không lựa chọn sản phẩm của mình cũng giữ vai trò quan trọng giúp doanh nghiệp đưa ra các giải pháp thích hợp nhằm cải tiến 7 sản phẩm. Điều này giúp doanh nghiệp có thể cạnh tranh hiệu quả với đối thủ của mình.
- Để triển khai được các sản phẩm mới và để xây dựng các chiến lược marketing kích thích việc mua hàng, doanh nghiệp phải nghiên cứu hành vi người tiêu dùng, ứng dụng nguyên lý hành vi người tiêu dùng trong thiết kế chiến lược marketing. Thông qua hiểu hành vi khách hàng của mình, doanh nghiệp có thể thiết kế các sản phẩm có chức năng, hình dáng, kích thước, bao bì, màu sắc phù hợp với sở thích, thị hiếu của người tiêu dùng mục tiêu và thu hút sự chú ý của người tiêu dùng. - Kiến thức và sự hiểu biết về người tiêu dùng còn giúp doanh nghiệp xây dựng các chiến lược marketing ảnh hưởng, tác động trở lại người tiêu dùng. Ví dụ tung ra thị trường sản phẩm gắn với những đặc điểm có tính chất cá nhân và tính chất xã hội để thúc đẩy người tiêu dùng mua sản phẩm.
Nắm bắt được tầm quan trọng của việc nghiên cứu hành vi người tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp thường xuyên tổ chức hoặc nhờ các công ty chuyên môn thực hiện các cuộc nghiên cứu, điều tra người tiêu dùng để tìm hiểu nhu cầu, sở thích, thị hiếu, xu hướng tiêu dùng. Mô hình hành vi tiêu dùng Theo Kotler và Keller (2012), trong marketing, nhà tiếp thị nghiên cứu hành vi người tiêu dùng với mục đích nhận biết nhu cầu, sở thích, thói quen của họ, cụ thể là xem người tiêu dùng muốn gì, sao họ lại mua sản phẩm, dịch vụ đó, tại sao không mua nhãn hiệu đó, họ mua như thế nào, mua ở đâu, khi nào mua và mức độ mua ra sao để xây dựng chiến lược marketing thúc đẩy người tiêu dùng mua sản phẩm, dịch vụ của mình. Tùy theo từng quy mô hoạt động và lĩnh vực kinh doanh mà các doanh nghiệp có những chiến lược marketing khác nhau. Tuy nhiên, quan trọng là các nhà quản trị marketing phải hiểu rõ và xác định được mức độ ảnh hưởng 8 đến người tiêu dùng của những tác nhân marketing khác nhau mà họ đã sử dụng, điều này giúp doanh nghiệp có lợi thế hơn hẳn các đối thủ cạnh tranh.
Kotler và Keller (2012) đã hệ thống các yếu tố dẫn tới quyết định mua sắm của người tiêu dùng qua mô hình sau (hình 2. Mô hình hành vi của người tiêu dùng (Nguồn: Kotler và Keller, 2012) Từ mô hình cho thấy, các yếu tố marketing bao gồm: sản phẩm, giá cả, phân phối, chiêu thị và các tác nhân khác: kinh tế, công nghệ, chính trị, văn hóa tác động vào “hộp đen của người mua”. Mỗi người tiêu dùng có “hộp đen” khác nhau và được xác định bởi những đặc điểm văn hóa, xã hội, cá tính và tâm lý cũng như tiến trình quyết định của người mua bao gồm: nhận thức vấn đề, tìm kiếm thông tin, đánh giá, quyết định, hành vi mua, hậu mãi. Và kết quả là đưa đến một quyết định lựa chọn mua sắm: loại sản phẩm, nhãn hiệu, nơi mua, lúc mua và số lượng mua.
Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng Theo Kotler và Keller (2012) việc mua sắm của người tiêu dùng chịu ảnh hưởng của rất nhiều các nhân tố khác nhau, trong đó chia thành bốn nhóm 9 nhân tố chính: (1) Nhân tố văn hóa, (2) Nhân tố xã hội, (3) Nhân tố cá nhân, (4) Nhân tố tâm lý (Hình 2. Văn hóa Xã hội Cá nhân Tâm lý - Nền văn hóa - Gia đình - Tuổi tác - Động cơ - Nhánh văn hóa - Vai trò và địa vị - Nghề nghiệp - Nhận thức - Tầng lớp xã hội - Nhóm tham khảo - Hoàn cảnh kinh tế - Hiểu biết - Lối sống - Niềm tin và thái độ - Cá tính - Nhân cách và tự ý thức Quyết định của người tiêu dùng Hình 2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi của người tiêu dùng (Nguồn: Kotler và Keller, 2012) 2. Nhóm yếu tố văn hóa Văn hóa thường được định nghĩa là hệ thống những giá trị và đức tin, truyền thống và những chuẩn mực hành vi.
Văn hóa được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ, được truyền từ đời này sang đời khác. Văn hóa thường được hấp thụ ngay từ buổi đầu trong đời sống gia đình, giáo dục, tôn giáo, trong công việc và bằng giao tiếp với những người khác trong cộng đồng. Có thể xem văn hóa là nguyên nhân đầu tiên, cơ bản quyết định đến nhu cầu và hành vi của con người. Những điều cơ bản về cảm thụ, giá trị thực sự, sự ưa thích, thói quen, hành vi ứng xử mà chúng ta quan sát được qua việc mua sắm đều chứa đựng bản sắc văn hóa.
Các yếu tố văn hóa có ảnh hưởng sâu rộng nhất đến hành vi của người tiêu dùng được xem xét bao gồm: nền văn hóa, nhánh văn hóa và tầng lớp xã hội của người mua. 10 - Nền văn hóa: là yếu tố quyết định cơ bản nhất những mong muốn và hành vi của một người. Mỗi người ở một nền văn hóa khác nhau sẽ có những cảm nhận về giá trị của hàng hóa, về cách ăn mặc…khác nhau. Do đó những người sống trong môi trường văn hóa khác nhau sẽ có hành vi tiêu dùng khác nhau.
- Nhánh văn hóa: chính là bộ phận cấu thành nhỏ hơn của một nền văn hóa. Nhánh văn hóa tạo nên những đặc điểm đặc thù hơn cho những thành viên của nó. Người ta có thể phân chia nhánh văn hóa theo các tiêu thức như địa lí, dân tộc, tôn giáo. Các nhánh văn hóa khác nhau có lối sống riêng, phong cách tiêu dùng riêng và tạo nên những khúc thị trường quan trọng.
- Tầng lớp xã hội: Các tầng lớp xã hội là những bộ phận tương đối đồng nhất và bền vững trong xã hội, được xếp theo theo thứ bậc và gồm những thành viên có chung những giá trị, mối quan tâm và hành vi. Chính vì vậy, nếu cùng chung một tầng lớp xã hội hành vi của người tiêu dùng cũng có sự tương đồng trong việc lựa chọn mua hàng hóa (Kotler và Keller, 2012) 2. Nhóm yếu tố xã hội Hành vi của một người tiêu dùng cũng chịu sự tác động của những yếu tố xã hội như gia đình, vai trò và địa vị xã hội, nhóm tham khảo. - Gia đình: Các thành viên trong gia đình có thể ảnh hưởng mạnh mẽ đến hành vi của người mua.