CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ Ý ĐỊNH MUA HÀNG 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Tổng quan tài liệu trong nước Cho đến nay, chủ đề về các nhân tố tác động đến ý định mua sắm trực tuyến hay TMĐT luôn thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà quản lý, các tổ chức và cả những nhà nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam. Có nhiều nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau được thực hiện thành công.
Nghiên cứu của Lê Thị Minh Đức, Nguyễn Thị Yến, Lê Thị Hoài Thương, Lê Hoàng Thúy Vy năm 2022 về “Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến sản phẩm điện tử tiêu dùng: Trường hợp nghiên cứu tại tỉnh Quảng Bình” đã kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến các sản phẩm điện tử tiêu dùng bằng việc khảo sát 401 khách hàng. Kết quả nghiên cứu chỉ ra ý định mua sắm trực tuyến chịu ảnh hưởng tích cực bởi các nhân tố: (1) Sự hữu ích cảm nhận, (2) Sự tin tưởng cảm nhận, (3) Khuyến mại, (4) Thu nhập, (5) Truyền miệng trực tuyến và (6) Sự sẵn sàng thay đổi. Đặc biệt, nhân tố sự sẵn sàng thay đổi có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến ý định mua sắm trực tuyến các sản phẩm điện tử tiêu dùng của khách hàng trung niên tại Quảng Bình. Trong nghiên cứu của Tạ Văn Thành và Đặng Xuân Ơn năm 2021 về “Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng thế hệ Z tại Việt Nam” đã xác định, đánh giá tác động của các nhân tố then chốt ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của nguời tiêu dùng Thế hệ Z.
Một nghiên cứu định lượng được tiến hành, phân tích độ tin cậy thang đo, nhân tố khám phá, hồi quy và kiểm định sự phù hợp của mô hình. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 4 nhân tố (1) nhận thức tính hữu ích, (2) niềm tin, (3) cảm nhận rủi ro, và (4) tâm lý an toàn có ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của Thế hệ Z. 14 Ngoài ra, trong nghiên cứu của Hà Ngọc Thắng, Nguyễn Thành Độ năm 2016 về “Các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng Việt Nam: Nghiên cứu mở rộng thuyết hành vi có hoạch định” thảo luận các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua trực tuyến của người tiêu dùng Việt Nam dựa trên lý thuyết hành vi có hoạch định bằng việc khảo sát 423 người tiêu dùng. Dữ liệu được phân tích theo quy trình từ phân tích nhân tố đến kiểm định độ tin cậy và phân tích hồi quy.
Kết quả cho thấy, thái độ và nhận thức kiểm soát hành vi của người tiêu dùng có ảnh hưởng tích cực đến ý định mua trực tuyến. Trong khi đó, rủi ro cảm nhận có ảnh hưởng tiêu cực đến ý định mua trực tuyến của người tiêu dùng. Nghiên cứu của Dương Thị Hải Phương năm 2012 về “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng trên địa bàn thành phố Huế” tiến hành điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua trực tuyến của khách hàng qua khảo sát 150 khách hàng ở thành phố Huế đã có kinh nghiệm mua sắm trực tuyến qua Internet. Thông qua các pháp phân tích cơ bản từ thống kê cho đến mô hình TAM (Technology Accept Model), kết quả đã cho thấy rằng ý định mua sắm trực tuyến chịu ảnh hưởng bởi rủi ro cảm nhận, các thuộc tính sản phẩm và công ty, sự dễ sử dụng cảm nhận, và lợi ích cảm nhận.
Trong nghiên cứu của Bùi Thanh Tráng năm 2013 về “Nhận thức rủi ro tác động đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng” xác định các nhân tố liên quan đến nhận thức rủi ro tác động đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng. Phương pháp nghiên cứu sử dụng bao gồm định tính và định lượng. Phân tích được thực hiện thông qua kiểm định thang đo hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá - EFA và phân tích hồi quy tuyến tính bội. Kết quả nghiên cứu chỉ ra nhận thức rủi ro tác động nghịch chiều đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng bao gồm 4 nhân tố theo thứ tự từ lớn đến nhỏ: (1) Rủi ro tài chính, (2) rủi ro sản phẩm, (3) rủi ro bảo mật thông tin, và (4 )rủi ro về sự gian lận của người bán.
Trong nghiên cứu của Nguyễn Quang Thu và Lưu Thị Kim Tuyến năm 2018 về “Vai trò của yếu tố ảnh hưởng xã hội trong mối quan hệ với niềm tin, thái độ, nhận 15 thức rủi ro đến ý định mua hàng trực tuyến của người tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh” đã kiểm định vai trò trung gian của yếu tố ảnh hưởng xã hội trong mối quan hệ với niềm tin, thái độ, nhận thức rủi ro đến ý định mua hàng trực tuyến của người tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh qua 337 khách hàng đã từng mua hay có ý định mua hàng trực tuyến. Bằng phương pháp SEM để kiểm định mô hình lý thuyết và các giả thuyết, kết quả nghiên cứu cho thấy yếu tố ảnh hưởng xã hội tác động dương đến niềm tin, thái độ và ý định mua hàng trực tuyến.
Yếu tố niềm tin có tác động dương mạnh đến thái độ và ý định mua hàng trực tuyến. Cảm nhận rủi ro có tác động âm mạnh đến niềm tin, thái độ và ý định mua hàng trực tuyến. Yếu tố thái độ cũng có tác động dương trực tiếp khá mạnh đến ý định mua hàng trực tuyến. Trong nghiên cứu “Ý định và hành vi mua sắm trực tuyến của khách hàng: Nghiên cứu mô hình mở rộng lý thuyết thống nhất chấp nhận và sử dụng công nghệ, sự tin tưởng và hiệu ứng “cái đuôi dài”” của Nguyễn Thu Hà, Trần Trọng Vũ Long, Phạm Thanh Thủy, Lê Thị Tú Anh năm 2019 đã dựa trên mô hình mở rộng của lý thuyết thống nhất chấp nhận và sử dụng công nghệ (UTAUT2), bài viết đề xuất khung phân tích sử dụng 9 yếu tố (kỳ vọng kết quả, kỳ vọng nỗ lực, ảnh hưởng xã hội, điều kiện thuận lợi, động lực thụ hưởng, giá trị giá cả, thói quen, sự tin tưởng và hiệu ứng “cái đuôi dài”) để phân tích ý định và hành vi mua sắm trực tuyến của khách hàng.
Nghiên cứu “Factors Influencing Online Shopping Intention: An Empirical Study in Vietnam” năm 2021 của Hà Ngọc Thắng, Nguyễn Thị Liên Hương, Phạm Thanh Vân, Nguyễn Thị Hồng Thắm đã xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng tại Việt Nam. Các yếu tố được nghiên cứu bao gồm thái độ của người tiêu dùng, chuẩn mực chủ quan, nhận thức về kiểm soát hành vi, nhận thức về tính hữu ích, nhận thức về rủi ro và lòng tin. Sự mở rộng của Theory of Planned Hành vi (TPB) và Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) được sử dụng làm lý thuyết cơ bản. 836 khách hàng đã được thu thập dữ liệu và phân tích thông qua một quy trình bắt đầu từ kiểm định độ tin cậy của thang đo đến phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích tương quan và phân tích hồi quy.
Kết quả cho 16 thấy ý định mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng bị ảnh hưởng tích cực bởi thái độ, chuẩn mực chủ quan, nhận thức về hành vi kiểm soát, nhận thức về tính hữu ích và tin cậy. Ngược lại, ý định mua sắm trực tuyến bị ảnh hưởng tiêu cực bởi những rủi ro nhận thức được mà trực tuyến mua sắm có thể mang lại. Trong các yếu tố đó, nhận thức về rủi ro được chứng minh là có ảnh hưởng mạnh nhất đến ý định mua sắm trực tuyến. Tổng quan tài liệu nước ngoài Nghiên cứu “Factors Influencing Customers Intention for Online Shopping” của Jati, Agnes, Mohd Khairol, Noraini & Gloria (2020) đã kiểm tra các yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng qua 200 khảo sát.
Kết quả thực nghiệm cho thấy sự tiện lợi, tiết kiệm thời gian, trang web/tính năng và bảo mật là những yếu tố ảnh hưởng đến ý định mua sắm trực tuyến của khách hàng. Bên cạnh đó, bài nghiên cứu “Online Shopping Behavior Model: Determining the Factors Affecting Repurchase Intention” của Reski Nofrialdi năm 2021 đăng tại Journal of Law, Politic and Humanities, 1(2), 88-97 đã chỉ ra sự tiện lợi và những lợi ích được cảm nhận trong bối cảnh hành vi mua sắm trực tuyến tạo ra những đối thủ cạnh tranh mới ngày càng đổi mới và cạnh tranh. Hiện tượng này rất quan trọng để nghiên cứu và phân tích các yếu tố chi phối ảnh hưởng đến ý định mua lại, bởi vì những người tham gia thương mại điện tử coi yếu tố ý định mua lại là yếu tố quyết định tính liên tục của hoạt động kinh doanh. Kết quả nghiên cứu và phân tích ý định mua lại được xây dựng bởi rủi ro điện tử, niềm tin điện tử và đánh giá xếp hạng.
Khoảng trống nghiên cứu Nhìn chung các bài nghiên cứu, báo cáo trước đây được nghiên cứu chủ yếu trong giai đoạn trước và trong dịch, đều chưa có cập nhật về thị trường sau dichj bệnh khi mà kinh tế đang có nhiều chuyển biến. Nghiên cứu của Lê Thị Minh Đức mặc dù mới, tuy nhiên chỉ mới đánh giá được ý định của khách hàng tại quảng Bình và cũng chỉ mới tập trung vào những khách hàng trung niên từ 40 tuổi trở lên. Bên 17 cạnh đó, các nghiên cứu này còn rất khái quát, mang tính lý thuyết cũng chưa thực sự tập trung vào một phân khúc khách hàng nào nên khi áp dụng, rất khó để đem lại hiệu quả cao hay đúng như nhà quản trị mong đợi. Hơn nữa trong thời điểm hiện tại khi tình hình kinh tế có những khó khăn do những ảnh hưởng từ lạm phát hay chiến tranh Nga-Ukcraina gây ra.
Do đó việc mua các sản phẩm trực tiếp tại các cửa hàng của người dân có phần bị giảm sút so với thời điểm trước dịch bệnh. Trong khoảng thời gian cách ly kéo dài, người dân có nhiều thời gian để tìm hiểu các trang mạng, xem nhiều thông tin trên các thiết bị điện tử và được tiếp xúc nhiều hơn đến các trang TMĐT. Đặc biệt ở giới trẻ vốn đã rất thuần thục trong việc tiếp cận với công nghệ nay lại có nhiều thời gian hơn để tìm tòi khám phá làm, tăng thời gian tiếp xúc với các trang mạng thúc đẩy việc mua hàng hóa mỗi ngày. Chính vì vậy, nghiên cứu của nhóm sẽ đưa ra cái nhìn cụ thể cũng như đánh giá chính xác nhất về ý định mua hàng của những khách hàng gen Z trong giai đoạn hiện nay.