Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về tuyển chọn tài năng thể thao.Các khái niệm liên quan đến tuyển chọn tài năng thể thao Tài năng nói chung và tuyển chọn tài năng thể thao nói riêng đã được rất nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu. Mỗi công trình nghiên cứu, sách, tài liệu về vấn đề này đều có ưu điểm riêng để tham khảo. Qua chọn lọc các nguồn tài liệu, các khái niệm liên quan đến tuyển chọn tài năng thể thao bao gồm: Tiềm năng: Con người ta khi sinh ra đã mang trong mình một nguồn sức mạnh nào đó gọi là tiềm năng.
Cùng với sự phát triển của đời sống cá thể, tiềm năng cũng phát triển theo, nhất là bằng con đường giáo dục trí thức và kinh nghiệm, đồng thời đi cùng với các hoạt động sống, tuỳ mức độ được khai thác mà tiềm năng của con người dần dần được phát lộ. Khả năng: Quá trình biến tiềm năng thành hiện thực đó chính là việc chuyển tiềm năng thành khả năng. Khả năng chính là năng lực của con người có thể thực hiện một việc gì đó, chuẩn bị hướng tiềm năng vào việc đạt một thành quả nào đó, ví dụ: đưa tiềm năng phát ra âm thanh, nhất là âm thanh ngôn ngữ thành tiếng nói giao lưu, đưa tiềm năng thị giác thành khả năng có cái nhìn thiện cảm hay hờn giận – khả năng có cái nhìn tiếp xúc với người khác. [21] Năng khiếu: là tập hợp những tư chất bẩm sinh, n t đặc trưng và tính chất đặc thù làm tiền đề bẩm sinh cho năng lực.
Một số tác giả cho rằng năng khiếu là năng lực còn tiềm tàng về một hoạt động nào đó nhưng chưa bộc lộ ở thành tích cao vì chưa qua tập dượt, rèn luyện nên còn thiếu hiểu biết và chưa thành thạo trong lĩnh vực hoạt động đó và năng khiếu là những tiền đề bẩm sinh, những khuynh hướng đầu tiên tạo điều kiện cho năng lực và tài năng phát sinh. Nó bao gồm những đặc điểm tâm sinh lý giải phẫu của hệ thống thần kinh và khuynh hướng tâm lý đầu tiên tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển một năng lực nào đó. Năng lực: là đặc điểm của cá nhân thể hiện mức độ thông thạo, tức là có thể thực hiện một cách thông thạo và chắc chắn một hay một số dạng hoạt động nào đó. Năng lực gắn liền với những phẩm chất về trí nhớ, tính nhạy cảm, trí tuệ, tính cách của cá nhân.
Năng lực có thể phát triển trên cơ sở năng khiếu (đặc điểm sinh lý của con 6 người, trước hết là của hệ thần kinh trung ương), song không bẩm sinh mà là kết quả phát triển của xã hội và của con người (đời sống xã hội, sự giáo dục và rèn luyện, hoạt động của cá nhân) [21], [67]. Tài năng: trong “Từ điển bách khoa Việt Nam” (tập 3 năm 2003 và tập 4 năm 2005) là sự kết hợp hoàn thiện nhất các năng lực nhất định đối với một hoạt động nhất định, giúp con người đạt được những thành tựu xuất sắc, mới mẻ, có ý nghĩa xã hội. Tài năng biểu thị chất lượng cao của năng lực, có thể biểu hiện trong bất kỳ lĩnh vực hoạt động nào, thông qua đào tạo chu đáo và luyện tập công phu, hoạt động thực tiễn phong phú, phát triển tối đa các tố chất tương ứng. Tài năng trước hết được xác định ở trí thông minh và đây là một điều kiện tiên quyết rất quan trọng để hình thành nên tài năng [21], [54], [60].
Nhân tài: Khái niệm “nhân tài” là một khái niệm khá phức tạp và đang có nhiều ý kiến khác nhau. Theo một cách hiểu bình thường thì trong bất kỳ một lĩnh vực hay một công việc nào đấy, khi có vấn đề nảy sinh chưa ai giải quyết được, mà có người giải quyết được vấn đề đó, người đó được gọi là người tài. Nhân tài khác người thường ở mức độ về khả năng sáng tạo và sự đóng góp trong cộng đồng. Nhân tài là người có động cơ vì lợi ích xã hội, cộng đồng, sử dụng tiềm năng và khả năng một cách sáng tạo nhất, tối đa và tối ưu, thích hợp nhất vào công việc được nêu ra và giải quyết công việc đó một cách độc đáo, có kết quả và hiệu quả cao trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội – văn hoá, có đóng góp lớn, nổi bật, kiệt xuất cho xã hội.
Thiên tài: là một danh từ chỉ một người thông minh hoặc có tài năng đặc biệt làm nên kỳ tích một cách xuất sắc, làm việc một cách xuất sắc hoặc đạt được thành tựu vĩ đại. Thiên tài không phải là người có đầu óc sáng tạo và thông minh bình thường; chữ thiên tài thường gắn liền với những thành tựu chưa từng thấy bao giờ và được sử dụng trong một số trường hợp cá biệt. Nó có thể nói riêng về từng lãnh vực khác nhau như triết học, chính trị, khoa học, nghệ thuật, thể thao. Từ những khái niệm chung nêu trên, nhiều tác giả đã vận dụng vào lĩnh vực thể dục thể thao, cụ thể gồm các khái niệm sau: 7 Năng khiếu thể thao: là sự kết hợp đặc biệt về chất những đặc điểm giải phẫu – sinh lý và tâm lý của từng cá thể, trên cơ sở đó có thể đạt thành tích thể thao”.
Năng lực thể thao: Là tập hợp các tiền đề của VĐV để đạt được thành tích thể thao cao. Các yếu tố của năng lực thể thao bao gồm: Các năng lực thể chất, năng lực phối hợp vận động, năng lực trí tuệ, kỹ xảo vận động, tư duy chiến thuật cũng như phẩm chất tâm lý. Năng lực thể thao là đặc điểm mang tính cá thể, cho phép vận động viên thực hiện và hoàn thành một nhiệm vụ vận động nào đó với một thành tích nhất định, được hình thành trong quá trình tập luyện và thi đấu thể thao. Tuyển chọn thể thao: Tác giả Harre cho rằng: “Tuyển chọn là xác định khả năng của một VĐV thiếu niên có thể thành công hay không trong việc tham gia tậpluyện một môn thể thao trong lực lượng hậu bị, đồng thời tham gia tập luyện và thi đấu để giành được thành tích cao ở giai đoạn tập luyện”.
Tác giả Uborich đưa ra khái niệm: “Tuyển chọn là cách tìm kiếm những yếu tố ưu việt của điều kiện bẩm sinh, phù hợp với từng môn thể thao của mỗi người được tuyển chọn để bồi dưỡng có mục đích từ khi tuổi còn nhỏ”. Theo tác giả Philin thì: “Tuyển chọn thể thao đó là hệ thống các biện pháp tổ chức và phương pháp mang tính tổng hợp, bao gồm các phương pháp nghiên cứu về mặt sư phạm, xã hội, tâm lý và y sinh nhằm phát hiện các tư chất và năng khiếu của thiếu niên nhi đồng, nam, nữ thanh niên để chuyên môn hóa trong một số môn thể thao nhất định”. Tác giả Bungacova khái niệm: “Tuyển chọn là quá trình tìm kiếm những người có năng lực và tài năng về thể chất, có khả năng đạt thành tích cao trong những tình huống căng thẳng đặc trưng cho hoạt động thể thao”.[3] Tài năng thể thao: Là sự kết hợp ổn định của các khả năng vận động, tâm lý, cũng như các tư chất giải phẫu - sinh lý, tạo thành tiềm năng tổng hợp để đạt thành tích cao ở môn thể thao đó. Khái niệm tài năng thể thao còn bao gồm cả những phẩm chất tâm lý của từng cá thể, nhờ đó con người có thể đạt được thành tích trong hoạt động của mình.
Như vậy, hạt nhân của tài năng thể thao còn bao gồm cả các quá trình tâm lý, nhờ đó các phương thức hoạt động được điều chỉnh hợp lý và có chất lượng. góc độ tổng hợp thì tài năng thể thao: “là sự tổng hòa những đặc điểm rất đa dạng về hình thái, chức phận, tâm lý và những đặc điểm khác của con người kết hợp với sự tập 8 luyện kiên trì, lâu dài để đạt được những kết quả kỷ lục trong từng môn thể thao cụ thể và được xã hội thừa nhận. Một số tác giả cho rằng các khái niệm tài năng thể thao được đưa ra từ năm 1993 cho đến nay không có thay đổi nhiều và đưa ra thêm công thức khái quát: “tài năng = trình độ ban đầu cao + tăng trưởng cao” [17]. Dưới góc độ lý luận và thực tiễn, tuyển chọn tài năng thể thao dựa trên cơ sở các yếu tố cấu thành năng lực thi đấu của các môn thể thao khác nhau, sử dụng các phương pháp kiểm tra, dự báo khoa học, chọn từ số đông trẻ em và các VĐV trẻ những nhân tài thể thao, có những điều kiện tốt về yếu tố bẩm sinh (cơ sở nền tảng sinh học) và khả năng phát triển trong huấn luyện sau này.
Vì vậy, nhiệm vụ cơ bản của tuyển chọn tài năng thể thao chính là chẩn đoán, đánh giá và dự báo tiềm năng của VĐV. [1] Tuyển chọn tài năng thể thao: khái niệm này được nhiều tác giả nước ngoài và ở trong nước đề cập tới nhưng không có sự khác biệt lớn và được nhiều tác giả thống nhất như sau: “Tuyển chọn tài năng thể thao là tuyển chọn nhân tài ngay từ lứa tuổi nhỏ, có những điều kiện ưu việt bẩm sinh thích ứng với môn thể thao cụ thể nào đó, để đào tạo có mục đích, có hệ thống trở thành vận động viên đạt được thành tích thi đấu xuất sắc trong tương lai”. Trong tuyển chọn tài năng thể thao coi năng lực vận động là then chốt, nhưng đương nhiên phải xem xét nhiều yếu tố tổng hợp khác của con người. Khoa học tuyển chọn tài năng thể thao Tổng hợp các công trình nghiên cứu về tuyển chọn tài năng thể thao cho thấy khoa học tuyển chọn tài năng thể thao thể hiện ở ba mặt: Thứ nhất, do yêu cầu trẻ hoá lứa tuổi đạt thành tích cao kỷ lục của vận động viên, đem lại hiệu quả kinh tế cao nếu tuyển chọn tốt.
Rất nhiều vận động viên đạt những thành tích cao kỷ lục ở 18-20 tuổi, thậm chí ở một số môn chỉ ở tuổi 14-15 (thể dục dụng cụ, bơi lội, bóng bàn. Thông thường họ phải trải qua quá trình huấn luyện hệ thống trong khoảng 8-10 năm, như vậy phải phát hiện tài năng thể thao từ nhỏ tuổi. Đào tạo từ sớm là một yêu cầu bắt buộc trong huấn luyện hệ thống, nhiều năm để có được VĐV có trình độ cao. Cách thức huấn luyện VĐV ở từng nước tuy có khác biệt nhưng đều giống nhau ở chỗ bắt đầu sớm.
