Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Mô ̣t số khái niêm ̣ 1. Khái niê ̣m về nông thôn Hiện nay, trên thế giới vẫn chưa có định nghĩa chính xác về nông thôn, còn nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa là vùng nông thôn cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị.
Quan điểm khác lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường, phát triển hàng hóa để xác định vùng nông thôn vì cho rằng nông thôn có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường thấp hơn so với đô thị. Cũng có ý kiến cho rằng nên dùng chỉ tiêu mật độ dân cư và số lượng dân trong vùng để xác định vì theo quan điểm này vùng nông thôn thường có số dân và mật độ dân thấp hơn vùng thành thị. Một số quan điểm khác cho rằng vùng nông thôn là vùng có có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của dân cư trong vùng chủ yếu là sản xuất nông nghiệp Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt ra trong bối cảnh cụ thể của từng nước, phụ thuộc vào trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ chế áp dụng cho từng nền kinh tế. Đối với những nước đang thực hiện công nghiệp hóa, đô thị hóa, chuyển từ sản xuất thuần nông sang phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ, xây dựng các khu đô thị nhỏ, thị trấn rải rác ở các vùng nông thôn thì khái niệm nông thôn có nhiều thay đổi so với khái niệm trước đây.
Như vậy, khái niệm về nông thôn chỉ có tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và sự phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện của Việt Nam hiện nay có thể hiểu: “Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp dân cư này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác” c 4 1. Khái niê ̣m về phát triể n nông thôn Ngân hàng Thế giới (1975) đã đưa ra định nghĩa: “Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể- người nghèo ở vùng nông thôn.
Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi ích từ sự phát triển”. Một số quan điểm khác cho rằng, phát triển nông thôn là hoạt động nhằm nâng cao vị thế về kinh tế, xã hội cho người dân nông thôn thông qua việc sử dụng có hiệu quả cao các nguồn lực của địa phương. Phát triển nông thôn sẽ thành công khi chính người dân nông thôn tham gia tích cực vào quá trình phát triển, nhằm mục tiêu cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn. Đồng thời, phát triển nông thôn là quá trình thực hiện hiện đại hóa nền văn hóa nông thôn, nhưng vẫn bảo tồn được những giá trị truyền thống thông qua việc ứng dụng khoa học và công nghệ.
Như vậy, phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau. Đã có nhiều nghiên cứu và triển khai thuật ngữ này ở các quốc gia trên thế giới và vận dụng thuật ngữ này ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Có thể hiểu phát triển nông thôn mang tính toàn diện, bao gồm phát triển các hoạt động nông nghiệp, các hoạt động có tính chất liên kết phục vụ nông nghiệp, công nghiệp quy mô vừa và nhỏ, các ngành nghề truyền thống, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực nông thôn…Phát triển nông thôn phải đảm bảo đạt được hiệu quả về kinh tế, xã hội và môi trường. - Hiệu quả về kinh tế: Trong việc phát triển nông thôn trước hết là phải sản xuất ngày càng nhiều nông sản và sản phẩm hàng hóa với giá thành hạ, chất lượng sản phẩm và năng suất lao động cao.
- Hiệu quả xã hội: Đời sống của người dân nông thôn được nâng cao, nâng cao trình độ học vấn của người dân, xóa dần tệ nạn xã hội, giữ gìn và phát huy được truyền thống tốt đẹp của cộng đồng nông thôn. c 5 - Hiệu quả môi trường: Bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái nông thôn, tôn tạo cảnh quan, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học để phát triển bền vững. Như vậy, có rất nhiều quan điểm về khái niệm phát triển nông thôn. Trong điều kiện của Việt Nam, tổng hợp quan điểm từ các chiến lược phát triển kinh tế, xã hội của Đảng, Nhà nước, phát triển nông thôn có thể hiểu như sau: “Phát triển nông thôn là một quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn.
Quá trình này trước hết là do chính người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác” 1. Khái niê ̣m về nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là biểu hiện cụ thể của phát triển nông thôn, nhằm tạo ra một nông thôn có kinh tế phát triển cao hơn, có đời sống vật chất, văn hóa và tinh thần tốt hơn, có bộ mặt nông thôn hiện đại. Theo mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới thì mục tiêu chung của chương trình được xác định là: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao…” Như vậy, nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế- xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, an ninh trật tự được giữ vững. Khái niê ̣m về quy hoa ̣ch phát triể n nông thôn Phát triển nông thôn là vấn đề phức tạp và rộng lớn, nó liên quan đến nhiều ngành khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội và nhân c 6 văn.
Mục đích của phát triển nông thôn là phát triển đời sống con người với đầy đủ các phạm trù của nó. Phát triển nông thôn toàn diện phải đề cập đến tất cả các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục, y tế, an ninh quốc phòng…Sự phát triển của mỗi vùng, mỗi địa phương nằm trong tổng thể phát triển chung của các vùng, địa phương và của cả nước. Vì vậy, quy hoạch phát triển nông thôn là quy hoạch tổng thể, bao gồm tổng hợp nhiều nội dung hoạt động trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường liên quan đến vấn đề phát triển con người trong các cộng đồng nông thôn theo các tiêu chuẩn của phát triển bền vững. Mô hin ̀ h phát triể n nông thôn mới 1.
Quan điểm về mô hin ̀ h nông thôn mới Mô hình phát triể n nông thôn mới góp phầ n quan tro ̣ng trong viê ̣c phát triể n và cải thiêṇ nông thôn nước ta, Viê ̣c xây dựng mô hình nông thôn mới là quá trình chuyể n đổ i căn bản chiế n lươ ̣c phát triể n kinh tế - xã hô ̣i nông thôn từ hướng chủ yế u là tự cung, tự cấ p sang hướng đáp ứng theo nhu cầ u thi ̣ trường. Đồ ng thời đảm bảo sự tham gia tố i đa của người dân vào quá trình phát triể n theo quan điể m dân biế t, dân bàn, dân đóng góp, dân kiể m tra, dân quản lý thành quả và dân hưởng lơ ̣i. Đây là cơ sở để phát huy nô ̣i lực, hướng vào phát triể n bề n vững. Mô hình nông thôn mới là tâ ̣p hơ ̣p các hoa ̣t đô ̣ng qua la ̣i để cu ̣ thể hóa các chương trin ̀ h phát triể n nông thôn; mô hình nhằ m bố trí sử du ̣ng các nguồ n tài chính, lao đô ̣ng, phương tiên,̣ vâ ̣t tư thiế t bi ̣ để ta ̣o ra các sản phẩ m ̣ vu ̣ trong mô ̣t thời gian xác đinh hay dich ̣ và thỏa mañ các mu ̣c tiêu về kinh tế , xã hô ̣i và môi trường cho sự phát triể n bề n vững ở nông thôn.
Đây là quan điể m có tính khái quát về mô hình phát triể n nông thôn mới. Như vâ ̣y, mô hình phát triể n nông thôn mới có đă ̣c điể m chung nhấ t là gắ n với nông nghiêp, ̣ nông dân, nông thôn. Một số đă ̣c trưng cơ bản của mô hình nông thôn mới Mô ̣t là, đố i tươ ̣ng của mô hình nông thôn mới là làng, xa.̃ Làng, xã thực sự là mô ̣t cô ̣ng đồ ng, chiụ sự quản lý của Nhà nước, tuy nhiên Nhà nước không can thiê ̣p sâu vào đời số ng nông thôn mà trên tinh thầ n tôn tro ̣ng tiń h tự quản của người dân thông qua hương ước, quy ước… Hai là, đáp ứng yêu cầ u sản xuấ t hàng hóa, đô thi ̣ hóa, ta ̣o mo ̣i điề u kiêṇ cho người dân có thể làm giàu ngay trên chính mảnh đấ t của mình. Ba là, giúp nông dân biế t khai thác hơ ̣p lý và nuôi dưỡng các nguồ n lực, tăng trưởng kinh tế cao và bề n vững, môi trường tự nhiên đươ ̣c giữ gìn, khai thác tố t tiề m năng du lich, ̣ khôi phu ̣c ngành nghề truyề n thố ng, tiể u thủ công nghiê ̣p.
Bố n là, dân chủ ở nông thôn đươ ̣c mở rô ̣ng và đi vào thực chấ t. Các tổ chức, cá nhân, hô ̣ gia đin ̀ h…tham gia tích cực trong mo ̣i quá trình ra quyế t đinh ̣ về chính sách phát triể n nông thôn. Người nông dân thực sự đươ ̣c cho ̣n phương án sản xuấ t, kinh doanh làm giàu cho mình, cho quê hương theo đúng chủ trương, đường lố i của Đảng; chính sách pháp luâ ̣t của Nhà nước.