CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1. Khái niệm về nghèo đói 1. Khái niệm nghèo Nghèo là một khái niệm có nhiều mặt, đa nội dung và có thể được diễn giải không giống nhau.
Cho nên không có một khái niệm duy nhất về nghèo và khó có thể làm rõ ranh giới giữa khái niệm chính xác và cái có thể đo được trong thực tế. Việc đo lường được từng khía cạnh về nghèo một cách thống nhất là điều rất khó, còn gộp tất cả những khía cạnh đó vào một số chỉ số nghèo hay thước đo nghèo khổ duy nhất là không thể. Theo báo cáo phát triển Việt Nam 2004 của các tổ chức quốc tế tài trợ chính trong thực hiện đánh giá nghèo có sự tham gia của người dân năm 2003: “nghèo là tình trạng thiếu thốn ở nhiều phương diện. Thu nhập hạn chế hoặc thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để bảo đảm tiêu dùng trong những lúc khó khăn và dễ bị tổn thương trước những đột biến bất lợi, ít có khả năng truyền đạt nhu cầu và những khó khăn tới người có khả năng giải quyết, ít được tham gia vào quá trình ra quyết định, cảm giác bị sỉ nhục, không được người khác tôn trọng…” Việt Nam thừa nhận định nghĩa chung về đói nghèo do Hội nghị chống đói nghèo khu vực châu Á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan 9/1993: “nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người, mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển kinh tế xã hội và phong tục tập quán của địa phương”.
Trong báo cáo về phát triển con người năm 1997, theo đó “nghèo khổ của con người là khái niệm biểu thị sự nghèo khổ đa chiều của con người - là sự thiệt thòi theo 3 khía cạnh cơ bản nhất của cuộc sống con người”. Luan van 7 Dù có sự khác biệt trong cách nhìn nhận về vấn đề nghèo đói, nhưng tựu chung lại các khái niệm này đều phản ánh 3 khía cạnh chủ yếu của người nghèo, đó là: + Thứ nhất: có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng dân cư. + Thứ hai: không được thụ hưởng những nhu cầu cơ bản ở mức tối thiểu dành cho con người. + Thứ ba: thiếu cơ hội lựa chọn tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng.
Nghèo được nhận diện trên hai khía cạnh: nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối - Nghèo tuyệt đối Nghèo tuyệt đối là tình trạng một bộ phận dân cư không có khả năng thỏa mãn các nhu cầu tối thiểu của cuộc sống. Khái niệm này nhằm biểu thị một mức thu nhập tối thiểu, cần thiết để đảm bảo những nhu cầu vật chất cơ bản như lương thực, quần áo, nhà ở để cho mỗi người có thể tiếp tục tồn tại. - Nghèo tương đối Nghèo tương đối là tình trạng mà một người hoặc một hộ gia đình thuộc về nhóm người có thu nhập thấp nhất trong xã hội theo những địa điểm cụ thể và thời gian nhất định. Như vậy, nghèo khổ tương đối được xét trong tương quan xã hội, phụ thuộc địa điểm dân cư sinh sống và phương thức tiêu thụ phổ biến nơi đó.
Sự nghèo khổ tương đối được hiểu là những người sống dưới mức tiêu chuẩn, có thể chấp nhận được trong những địa điểm và thời gian xác định. Đây là những người cảm thấy bị tước đoạt những cái mà đại bộ phận những người khác trong xã hội được hưởng. Do đó, chuẩn mực để xem xét nghèo khổ tương đối thường khác nhau giữa các nước, hoặc các vùng và sẽ luôn hiện diện bất kể trình độ phát triển kinh tế xã hội nào. Nghèo khổ tương đối cũng là một hình thức biểu hiện sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập.
Quan niệm về nghèo ở Việt Nam Dựa trên các khái niệm nghèo đói của các tổ chức trên thế giới, Việt Nam đã đưa ra các khái niệm cụ thể hơn ở các cấp độ cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng. Về Luan van 8 khái niệm nghèo, Việt Nam thừa nhận khái niệm nghèo đói do tổ chức ESCAP đưa ra. Bên cạnh đó còn có một số khái niệm liên quan như sau: - Hộ nghèo: là tình trạng một số hộ gia đình chỉ thoả mãn một phần nhu cầu tối thiểu của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện. Hiện nay quan điểm về nghèo đói đã được hiểu rộng hơn, sâu hơn và có thể có nhiều cách tiếp cận khác nhau.
- Xã nghèo: là xã có tỷ lệ nghèo cao (tỷ lệ hộ nghèo chiếm hơn 40% số hộ của xã), không có hoặc rất thiếu những cơ sở hạ tầng thiết yếu như: điện, đường, trường, trạm, nước sạch. trình độ dân trí thấp, tỷ lệ mù chữ cao. - Vùng nghèo: là địa bàn tương đối rộng, nằm ở những khu vực khó khăn hiểm trở, giao thông không thuận tiện, có tỷ lệ xã nghèo, hộ nghèo cao. Khái niệm đói Đói là một khái niệm biểu đạt tình trạng con người ăn không đủ no, không đủ năng lượng tối thiểu cần thiết để duy trì sự sống hàng ngày, do đó không đủ sức để lao động và tái sản xuất sức lao động.
Từ hai khái niệm trên có thể thấy rằng: nghèo là một kiểu đói tiềm tàng và đói là một tình trạng hiển nhiên của nghèo. Nghèo và nghèo khổ kéo dài nếu không thoát khỏi cái vòng luẩn quẩn của cảnh trì trệ túng thiếu thì chỉ cần xảy ra những biến cố đột xuất của hoàn cảnh thiên tai, ốm đau, bệnh tật, rủi ro. lập tức con người ta dễ rơi vào cảnh đói. Khái niệm về xóa đói Xóa đói là làm cho bộ phận dân cư nghèo sống dưới mức tối thiểu và thu nhập không đủ đảm bảo nhu cầu về vật chất để duy trì mức sống, từng bước nâng cao mức sống đến mức tối thiểu và có thu nhập đủ để đảm bảo nhu cầu về vật chất để duy trì cuộc sống.
Khái niệm về giảm nghèo Giảm nghèo là làm cho bộ phận dân cư nghèo nâng cao mức sống, từng bước thoát khỏi tình trạng nghèo. Điều này được thể hiện ở tỷ lệ phần trăm và số lượng Luan van 9 người nghèo giảm xuống. Nói một cách khác, giảm nghèo là quá trình chuyển bộ phận dân cư nghèo lên một mức sống cao hơn. Ở khía cạnh khác, giảm nghèo là chuyển từ tình trạng có ít điều kiện lựa chọn sang tình trạng có đầy đủ điều kiện lựa chọn hơn để cải thiện đời sống mọi mặt của mỗi người.
Khái niệm giảm nghèo chỉ mang tính tương đối bởi khi quan niệm về nghèo hay chuẩn nghèo thay đổi, hoặc do tác động của khủng hoảng kinh tế, ảnh hưởng của thiên tai… thì nghèo có thể tái sinh. Vì thế, để đánh giá mức độ giảm nghèo cần phải được xem xét trong điều kiện thời gian và không gian nhất định. Sự cần thiết phải xóa đói giảm nghèo Tác động về kinh tế Nghèo đói và tăng trưởng kinh tế có mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau. Tăng trưởng kinh tế cao và bền vững sẽ dẫn đến giảm nghèo.
Thực tế của Việt Nam đã chứng minh điều này. Từ khi đổi mới đến nay đã hơn 20 năm, nền kinh tế nước ta đã từng bước thay đổi, phát triển liên tục với tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, song song với đó là vấn đề đói đã được giải quyết gần như triệt để, số hộ nghèo và đặc biệt nghèo cũng giảm mạnh. Việt Nam đã thành công trong nỗ lực giảm nghèo từ hơn 60% vào năm 1990 xuống còn 18,1% vào năm 2004, phần lớn là nhờ tốc độ tăng trưởng kinh tế cao với mức tăng bình quân từ 8 - 9% mỗi năm. Có thể lý giải rằng nền kinh tế tăng trưởng đã kéo theo nhiều cơ hội việc làm cho người nghèo, người nghèo có công ăn việc làm nên có thu nhập và cải thiện được đời sống của mình.
Kinh tế phát triển cũng kéo theo sự đầu tư cho cơ sở hạ tầng, y tế, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, các chương trình chính sách hỗ trợ người nghèo được mở rộng hơn, giúp người nghèo có nhiều cơ hội tiếp cận với các dịch vụ tốt hơn. Tăng trưởng kinh tế là điều kiện cần cho xóa đói giảm nghèo. Nghèo đói có thể ngăn cản tăng trưởng kinh tế vì người nghèo có năng suất lao động thấp do sức khỏe kém và kỹ năng lao động bất cập sẽ làm xói mòn năng lực sản xuất của nền kinh tế. Nghèo đói cũng làm suy giảm năng lực tiết kiệm và đầu tư của đất nước, làm cho tăng trưởng kinh tế bị triệt tiêu dần.
Thêm vào đó những đòi hỏi về tài sản thế chấp cũng ngăn cản người nghèo tiếp cận với các khoản Luan van 10 vay trên thị trường tín dụng. Dẫn đến việc người nghèo ít có khả năng khai thác những cơ hội tích lũy vốn vật chất và vốn con người. Điều này làm giảm tốc độ tăng trưởng thu nhập và như thế khiến nguy cơ nghèo đói lại gia tăng. Những chính sách tăng thu nhập cho người nghèo một cách hiệu quả như đầu tư vào giáo dục tiểu học, hạ tầng nông thôn, chăm sóc sức khỏe, và nâng cao dinh dưỡng cho người nghèo là những chính sách gia tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế.
Chính vì vậy, xóa đói giảm nghèo vừa là một mục tiêu của tăng trưởng kinh tế vừa là phương tiện nhằm thực hiện tăng trưởng kinh tế cao và bền vững. Tác động về xã hội Nghèo đói hiện nay đang trở thành vấn nạn trên toàn thế giới và việc xóa đói giảm nghèo là một trong những mục tiêu thiên niên kỷ của Liên hợp quốc. Nghèo đói kéo theo nhiều vấn đề xã hội nan giải. Người nghèo do có thu nhập thấp nên việc chi tiêu cho cuộc sống gia đình, chất lượng bữa ăn cũng không được đảm bảo đủ dinh dưỡng, việc đáp ứng lượng calo cần thiết, tối thiểu cho con người để có thể duy trì hoạt động sống bình thường họ cũng chưa đáp ứng được.
Điều này kéo theo hàng loạt các vấn đề khác như giảm sức khỏe, do đó giảm năng suất lao động, rồi giảm thu nhập. Cứ như thế khiến cho họ đã nghèo lại càng nghèo thêm. Những người nghèo thường dễ mắc phải các bệnh như ốm đau, các bệnh về đường hô hấp, suy dinh dưỡng, …. Người nghèo thường sống ở những vùng có điều kiện y tế còn thấp, thiếu nước sạch, không có nhà vệ sinh nên làm ảnh hưởng nhiều đến sức khỏe của họ.