Phân tích tác động trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại hà nội

Nghiên cứu tác động của trách nhiệm xã hội đến nhận thức, hành vi mua sắm của người tiêu dùng tại siêu thị Hà Nội. Phân tích chuyên sâu, kết quả giá trị.

• Tác giả: Nguyễn Thị Liên Hương
• Người hướng dẫn: PGS. TS Đào Thị Thu Giang
• Trường học: Trường Đại học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên cứu về Trách nhiệm Xã hội của Siêu thị và Hành vi Mua của Người tiêu dùng tại Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu về trách nhiệm XH
• 1.1.1. Tổng quan nghiên cứu các yếu tố tác động tới hoạt động trách nhiệm XH DN
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu tác động trách nhiệm XH tới hoạt động quản lý DN
• 1.1.3. Tổng quan nghiên cứu tác động trách nhiệm XH tới các bên liên quan
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu tác động của trách nhiệm XH tới nhận thức của người dùng
• 1.3. Tổng quan nghiên cứu tác động của trách nhiệm XH tới hành vi mua của NTD
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu tác động trách nhiệm XH tới nhận thức và hành vi mua của NTD tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận về trách nhiệm XH
• 2.1.1. Khái niệm về trách nhiệm XH
• 2.1.2. Các cách tiếp cận lý thuyết về trách nhiệm XH
• 2.2. Cơ sở lý luận về nhận thức và hành vi mua
• 2.2.1. Khái niệm nhận thức, hành vi mua của NTD
• 2.2.2. Quá trình ra quyết định mua của NTD
• 2.2.3. Các mô hình nhận thức và hành vi mua của NTD
• 2.3. Cơ sở lý luận về siêu thị kinh doanh tổng hợp
• 2.3.1. Khái niệm siêu thị kinh doanh tổng hợp
• 2.3.2. Phân loại siêu thị kinh doanh tổng hợp
• 2.4. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.4.1. Trách nhiệm XH của siêu thị kinh doanh tổng hợp
• 2.4.2. Nhận thức của NTD
• 2.4.3. Hành vi mua của NTD trong lĩnh vực bán lẻ
• 2.4.4. Mô hình nghiên cứu đề xuất tác động trách nhiệm XH tới nhận thức và hành vi mua của NTD tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Mục tiêu nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Đối tượng nghiên cứu định tính
• 3.2.3. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.3. Mô hình nghiên cứu chính thức và xây dựng giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.1. Mô hình nghiên cứu chính thức
• 3.3.2. Xây dựng thang đo
• 3.4. Nghiên cứu định lượng
• 3.4.1. Xác định kích cỡ mẫu
• 3.4.2. Phương pháp chọn mẫu
• 3.4.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Bối cảnh siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội
• 4.1.1. Thị trường bán lẻ tại Hà Nội
• 4.1.2. Các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội
• 4.1.3. Thực trạng các hoạt động trách nhiệm XH hiện nay tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp trên địa bàn Hà Nội
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.2.1. Thống kê mô tả
• 4.2.2. Giá trị trung bình và phân phối chuẩn
• 4.2.3. Kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha
• 4.2.4. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.2.5. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 4.2.6. Kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Thảo luận về kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu định tính
• 5.1.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu định lượng
• 5.2. Kiến nghị từ kết quả nghiên cứu
• 5.2.1. Kiến nghị từ kết quả nghiên cứu đối với các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội
• 5.2.2. Kiến nghị từ kết quả nghiên cứu đối với Chính phủ, Bộ Công thương và hiệp hội ngành kinh doanh bán lẻ tại Việt Nam
• 5.3. Đóng góp của luận án
• 5.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu trong tương lai
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vì sao cần Nghiên cứu CSR Siêu thị và Hành vi Mua

Nghiên cứu về Trách nhiệm Xã hội (CSR) của siêu thị và hành vi mua sắm của người tiêu dùng ngày càng trở nên quan trọng. CSR không chỉ là hoạt động từ thiện mà còn là chiến lược kinh doanh bền vững, mang lại lợi ích cho cả doanh nghiệp và xã hội. Ở các nước phát triển, CSR là một phần không thể thiếu trong chiến lược kinh doanh, thể hiện qua hoạt động tài trợ, hỗ trợ cộng đồng địa phương và giảm thiểu tác động môi trường. Trong khi đó, tại các quốc gia đang phát triển, việc triển khai hoạt động CSR vẫn còn gặp nhiều thách thức. Vì sự khác biệt kể trên, CSR là chủ đề thu hút được nhiều nghiên cứu ở nhiều quốc gia nhằm phát triển và bổ sung cơ sở lý thuyết, minh chứng và so sánh giữa các quốc gia.

1.1. CSR siêu thị tác động đến quyết định mua hàng

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng CSR có ảnh hưởng đến hành vi mua sắm của người tiêu dùng. Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các vấn đề xã hội và môi trường, và họ có xu hướng ủng hộ các doanh nghiệp có trách nhiệm. Theo nghiên cứu của Rodrigues & Borges (2015), người tiêu dùng có nhận thức tốt về CSR có mối liên hệ tích cực với ý định mua của họ. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường bán lẻ cạnh tranh, nơi các siêu thị cần tạo sự khác biệt để thu hút khách hàng.

1.2. Khoảng trống nghiên cứu về CSR và hành vi người tiêu dùng

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về CSR và hành vi người tiêu dùng, vẫn còn một số khoảng trống cần được lấp đầy. Các nghiên cứu trước mới tập trung vào việc phân biệt các khía cạnh CSR, hoặc nhận thức về CSR, mà chưa đi sâu vào nghiên cứu mối quan hệ giữa CSR đến nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng. Nghiên cứu sẽ có đóng góp mới mẻ, giúp bổ sung dẫn chứng phong phú cho lĩnh vực nghiên cứu. Đặc biệt, cần có thêm nghiên cứu ở các thị trường đang phát triển như Việt Nam, nơi nhận thức và thái độ của người tiêu dùng về CSR có thể khác biệt so với các nước phát triển.

II. Phương pháp Nghiên cứu CSR Siêu thị và Hành vi Mua

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng để có cái nhìn toàn diện về tác động của CSR siêu thị đến hành vi mua của người tiêu dùng tại Hà Nội. Phương pháp định tính được sử dụng để khám phá các khía cạnh của CSR mà người tiêu dùng quan tâm và hiểu rõ hơn về động cơ mua sắm của họ. Phương pháp định lượng được sử dụng để đo lường mức độ ảnh hưởng của CSR đến các yếu tố như nhận thức, thái độ và ý định mua hàng. Dữ liệu được thu thập từ các cuộc khảo sát và phỏng vấn với người tiêu dùng tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp ở Hà Nội.

2.1. Nghiên cứu định tính về Nhận thức của người tiêu dùng về CSR

Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua phỏng vấn sâu với người tiêu dùng để hiểu rõ hơn về nhận thức của họ về CSR. Mục tiêu là xác định các yếu tố CSR nào quan trọng nhất đối với họ khi lựa chọn siêu thị để mua sắm. Câu hỏi tập trung vào các khía cạnh như trách nhiệm với môi trường, trách nhiệm với cộng đồng, và đạo đức kinh doanh. Kết quả cho thấy người tiêu dùng đánh giá cao các siêu thị có các hoạt động bảo vệ môi trường, hỗ trợ cộng đồng địa phương và có chính sách đối xử công bằng với nhân viên. (Nguyễn Thị Liên Hương, 2024)

2.2. Nghiên cứu định lượng đo lường Ảnh hưởng CSR đến hành vi

Nghiên cứu định lượng sử dụng khảo sát để đo lường ảnh hưởng của CSR đến hành vi mua của người tiêu dùng. Mẫu khảo sát bao gồm người tiêu dùng đã mua sắm tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp ở Hà Nội. Các câu hỏi được thiết kế để đo lường mức độ nhận thức, thái độ và ý định mua hàng của người tiêu dùng đối với các siêu thị có hoạt động CSR. Kết quả cho thấy CSR có tác động tích cực đến nhận thức, thái độ và ý định mua hàng của người tiêu dùng.

III. Phân tích Kết quả Nghiên cứu CSR và Hành vi Mua Hà Nội

Kết quả nghiên cứu cho thấy CSR có tác động đáng kể đến hành vi mua sắm của người tiêu dùng tại Hà Nội. Người tiêu dùng có xu hướng lựa chọn các siêu thị có các hoạt động CSR tích cực, đặc biệt là các hoạt động liên quan đến bảo vệ môi trường và hỗ trợ cộng đồng. Kết quả cũng cho thấy rằng nhận thức về CSR có tác động mạnh mẽ đến ý định mua hàng. Người tiêu dùng có nhận thức cao về CSR có xu hướng sẵn sàng trả giá cao hơn cho các sản phẩm và dịch vụ từ các siêu thị có CSR.

3.1. Tác động CSR đến Lòng trung thành của khách hàng

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng CSR có tác động tích cực đến lòng trung thành của khách hàng. Khách hàng trung thành có xu hướng tiếp tục mua sắm tại các siêu thị có CSR ngay cả khi có các lựa chọn khác. CSR giúp xây dựng mối quan hệ lâu dài và bền vững giữa siêu thị và khách hàng. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh thị trường bán lẻ cạnh tranh, nơi các siêu thị cần tạo sự khác biệt để giữ chân khách hàng.

3.2. CSR và Uy tín thương hiệu siêu thị Mối quan hệ mật thiết

CSR đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và củng cố uy tín thương hiệu siêu thị. Các hoạt động CSR giúp siêu thị tạo dựng hình ảnh là một doanh nghiệp có trách nhiệm, quan tâm đến cộng đồng và xã hội. Uy tín thương hiệu cao giúp siêu thị thu hút khách hàng, đối tác và nhân viên, đồng thời tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường. (Nguyễn Thị Liên Hương, 2024)

IV. Gợi ý Giải pháp CSR cho Siêu thị và Hướng dẫn Thực hiện

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có một số gợi ý cho các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội để thực hiện CSR hiệu quả hơn. Các siêu thị nên tập trung vào các hoạt động CSR liên quan đến bảo vệ môi trường, hỗ trợ cộng đồng và đạo đức kinh doanh. Các siêu thị cũng nên tăng cường truyền thông về các hoạt động CSR của mình để nâng cao nhận thức của người tiêu dùng. Việc thực hiện CSR hiệu quả sẽ giúp các siêu thị tăng cường uy tín thương hiệu, thu hút khách hàng và đạt được sự phát triển bền vững.

4.1. Cách xây dựng và Triển khai Chính sách CSR hiệu quả

Để xây dựng và triển khai chính sách CSR hiệu quả, các siêu thị cần thực hiện các bước sau: (1) Xác định các vấn đề xã hội và môi trường quan trọng nhất đối với doanh nghiệp và cộng đồng; (2) Xây dựng các mục tiêu và chỉ tiêu cụ thể cho các hoạt động CSR; (3) Lập kế hoạch và triển khai các hoạt động CSR một cách có hệ thống; (4) Đánh giá và báo cáo kết quả các hoạt động CSR.

4.2. Truyền thông CSR Bí quyết tăng cường nhận thức và Hành vi Mua

Truyền thông CSR đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về các hoạt động CSR của siêu thị. Các siêu thị nên sử dụng nhiều kênh truyền thông khác nhau, bao gồm website, mạng xã hội, báo chí và truyền hình, để truyền tải thông tin về CSR. Thông tin cần được trình bày một cách rõ ràng, minh bạch và hấp dẫn để thu hút sự chú ý của người tiêu dùng.

V. Ứng dụng thực tiễn về CSR Siêu thị và Hành vi Mua Hà Nội

Trên thực tế, các siêu thị kinh doanh tổng hợp dù ít hay nhiều đều triển khai các hoạt động trách nhiệm xã hội của mình, một số siêu thị đã có phần nội dung trách nhiệm xã hội trên website, fanpage của mình. Trong bối cảnh này, cần có nghiên cứu về trách nhiệm xã hội DN bán lẻ nói chung và siêu thị kinh doanh tổng hợp nói riêng. Chính vì vậy, các siêu thị kinh doanh tổng hợp thực hành tốt trách nhiệm xã hội mang lại lợi ích cho NTD, cho cộng đồng, định hướng NTD trong lựa chọn sản phẩm phát triển bền vững. Ngược lại, NTD có hiểu biết về sáng kiến trách nhiệm xã hội của các siêu thị kinh doanh tổng hợp, họ sẽ hưởng ứng.

5.1. Các hoạt động CSR phù hợp với Siêu thị kinh doanh tổng hợp

DN thực hành trách nhiệm xã hội mong đợi tác động tích cực tới kết quả kinh doanh. Hơn nữa, các sáng kiến trách nhiệm xã hội tác động tích cực tới nhận thức và hành vi mua của NTD, từ đó định hướng tiêu dùng bền vững. Tuy nhiên, từ góc độ kinh doanh, DN e ngại về việc tăng chi phí hoặc không có ảnh hưởng tới hành vi mua của NTD. Chính vì vậy, các dẫn chứng mối quan hệ trách nhiệm xã hội tới hành vi của NTD là cần thiết để định hướng các DN bán lẻ thực hành hoạt động trách nhiệm xã hội nhiều hơn nữa.

5.2. Đánh giá tác động các chương trình CSR Siêu thị

Để đo lường và đánh giá tác động của các chương trình CSR, các siêu thị có thể sử dụng các chỉ số như mức độ hài lòng của khách hàng, mức độ trung thành của khách hàng, mức độ nhận diện thương hiệu và doanh số bán hàng. Các siêu thị cũng có thể thực hiện các cuộc khảo sát để thu thập phản hồi từ khách hàng về các hoạt động CSR của mình.

VI. Kết luận CSR là tương lai của Siêu thị tại Hà Nội

Nghiên cứu này cho thấy rằng CSR đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi mua sắm của người tiêu dùng tại Hà Nội. Các siêu thị kinh doanh tổng hợp nên xem CSR là một phần không thể thiếu trong chiến lược kinh doanh của mình. Việc thực hiện CSR hiệu quả sẽ giúp các siêu thị tăng cường uy tín thương hiệu, thu hút khách hàng và đạt được sự phát triển bền vững. Trong tương lai, CSR sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến các vấn đề xã hội và môi trường.

6.1. Hướng nghiên cứu CSR và Hành vi người tiêu dùng trong tương lai

Trong tương lai, các nghiên cứu nên tập trung vào việc tìm hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa CSR và các yếu tố khác ảnh hưởng đến hành vi mua của người tiêu dùng, chẳng hạn như giá cả, chất lượng sản phẩm và dịch vụ. Các nghiên cứu cũng nên xem xét sự khác biệt về nhận thức và thái độ về CSR giữa các phân khúc người tiêu dùng khác nhau.

6.2. Tầm quan trọng của CSR trong bối cảnh thị trường bán lẻ cạnh tranh

Trong bối cảnh thị trường bán lẻ cạnh tranh, CSR có thể là yếu tố quyết định giúp các siêu thị tạo sự khác biệt và thu hút khách hàng. Các siêu thị có CSR tốt sẽ có lợi thế hơn so với các siêu thị không có CSR. Do đó, các siêu thị nên đầu tư vào CSR để xây dựng một thương hiệu mạnh mẽ và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị kinh doanh (mã số: 9340101) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Liên Hương, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Đào Thị Thu Giang tại Trường Đại học Ngoại thương (Hà Nội, 2024), mang tiêu đề: "Phân tích tác động trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội".

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xuất phát từ cả góc độ lý luận lẫn thực tiễn quản trị. Về mặt lý luận, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility - CSR) đã được nghiên cứu từ những năm 1950, song phần lớn các công trình tập trung vào doanh nghiệp sản xuất và thực hiện tại các quốc gia phát triển. Tại các nền kinh tế đang phát triển, người tiêu dùng thường chưa phân biệt rõ ràng hoặc chưa có nhận thức đầy đủ về các khía cạnh trách nhiệm xã hội, dẫn tới phản ứng không nhất quán. Đồng thời, lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) thường chỉ dừng lại ở việc đo lường ý định hành vi mà chưa giải thích đầy đủ mối quan hệ giữa ý định và hành vi mua thực tế. Về mặt thực tiễn, thị trường bán lẻ Việt Nam đang phát triển nhanh chóng với quy mô dân số gần 100 triệu người. Sau đại dịch Covid-19, nhận thức về sức khỏe và tiêu dùng bền vững của người dân gia tăng. Cùng với việc Bộ Công Thương soạn thảo dự thảo Thông tư quy định về phân loại và quản lý hạ tầng thương mại và phát động phong trào kinh doanh có trách nhiệm vì người tiêu dùng, việc xác định rõ tác động của các sáng kiến trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua hàng tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp trở thành một yêu cầu cấp bách.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là phân tích tác động của trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp trên địa bàn thành phố Hà Nội. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

• Một là: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, nhận thức và hành vi của người tiêu dùng.
• Hai là: Tìm hiểu tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp tới nhận thức và hành vi mua của khách hàng tại các siêu thị tổng hợp tại Hà Nội, làm rõ mối quan hệ tác động giữa ba cấu trúc này.
• Ba là: Đề xuất các gợi ý, giải pháp cho các siêu thị kinh doanh tổng hợp trong việc xây dựng chương trình trách nhiệm xã hội nhằm gia tăng nhận thức và thúc đẩy hành vi mua của người tiêu dùng, nâng cao hiệu quả kinh doanh và hướng tới phát triển bền vững.

Luận án tập trung trả lời 5 câu hỏi nghiên cứu được đánh số như sau:

1. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là gì?
2. Nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng là gì?
3. Trách nhiệm xã hội tác động như thế nào tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng?
4. Thực trạng siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội và khía cạnh trách nhiệm xã hội nào tác động tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng hiện nay?
5. Những gợi ý phù hợp cho các siêu thị kinh doanh tổng hợp Hà Nội thực hiện tốt các hoạt động trách nhiệm xã hội nhằm tăng nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động giữa trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng.
• Phạm vi nội dung: Luận án không đi vào toàn bộ các khía cạnh rộng của trách nhiệm xã hội (như người lao động nội bộ hay bảo vệ môi trường chung của giới sản xuất) mà khu biệt vào hai khía cạnh cốt lõi gắn liền với khâu bán lẻ: trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng và trách nhiệm xã hội đối với cộng đồng. Đối tượng khảo sát là khách hàng cá nhân mua sắm tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp, không khảo sát các siêu thị chuyên doanh (như siêu thị điện máy, hoa, sách, nội thất).
• Phạm vi không gian: Hệ thống các siêu thị kinh doanh tổng hợp phân bổ trên địa bàn thành phố Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2020 – 2022. Dữ liệu sơ cấp phục vụ phân tích định lượng được thu thập trong năm 2022; các dữ liệu thứ cấp mô tả bối cảnh bán lẻ và hệ thống siêu thị được thu thập trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2021 và sơ bộ năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm chủ đề lớn:

Thứ nhất, các yếu tố tác động tới việc thực hành trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp:

• Các yếu tố nội bộ: Kalyar và cộng sự (2013) chỉ ra vai trò của hoạch định chiến lược và văn hóa doanh nghiệp; Vương Thị Thanh Trì và cộng sự (2016) khẳng định hoạch định chiến lược, văn hóa doanh nghiệp và thể chế chính trị thúc đẩy trách nhiệm xã hội trong ngành dệt may Việt Nam. Các nghiên cứu của Lepoutre & Heene (2006), Mankelow & Quazi (2007), Trần Hoa & Nguyễn Minh (2013) phân tích ảnh hưởng của quy mô doanh nghiệp, nguồn lực, trách nhiệm đạo đức và định hướng cộng đồng đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
• Các yếu tố bên ngoài: Wang & Juslin (2009) phân tích sự tương thích của bối cảnh văn hóa phương Đông với các chuẩn mực phương Tây; Lê Thanh Hà (2009) làm rõ tác động của hội nhập WTO và tiêu chuẩn lao động đối với thực thi trách nhiệm xã hội tại Việt Nam.

Thứ hai, tác động của trách nhiệm xã hội tới hoạt động quản lý và hiệu quả kinh doanh:

• Quản trị nhân sự: Albinger & Freeman (2000), Turban & Greening (1997), Burton & Hegarty (1999), Christine M. Riordan và cộng sự (1997), và Nguyễn Ngọc Thắng (2010) chứng minh trách nhiệm xã hội giúp thu hút nhân tài, gắn kết nhân viên và cải thiện hình ảnh tổ chức.
• Quản trị marketing và thương hiệu: R. Baer và cộng sự (2006), Carmody & Baer (2008), Chiesa & Serretti (2010), Farooq và cộng sự (2014), Siegel và cộng sự (2009), Đào Thị Minh Thanh & Nguyễn Quang Tuấn (2019), Anh Hoa (2023), Lê Thị Thơm (2012), và Nguyễn Thị Vân và cộng sự (2018) khẳng định trách nhiệm xã hội và marketing xanh củng cố tài sản thương hiệu và danh tiếng doanh nghiệp.
• Kết quả kinh doanh và tài chính: Các nghiên cứu quốc tế của Peng và cộng sự (2009), Shalley & Gilson (2004), Úbeda-García và cộng sự (2021), Zientara (2009), Cordeiro & Tewari (2015), Dane & Brummel (2014), Reitz và cộng sự (2020), Johnson và cộng sự (2020) cùng các nghiên cứu tại Việt Nam như Aboramadan & Dahleez (2020), Park và cộng sự (2014), Gu và cộng sự (2013), Nguyễn Thanh Hùng (2017), Phan Thị Hải Vân (2018) đều chỉ ra tác động cùng chiều giữa trách nhiệm xã hội và tỷ suất sinh lời, dòng tiền tương lai cũng như giá trị doanh nghiệp.

Thứ ba, lý thuyết các bên liên quan và truyền thông trách nhiệm xã hội:

• Bắt nguồn từ công trình của R. Edward Freeman và cộng sự (1984), được bổ sung bởi Clarkson (1995), Rehfeld và cộng sự (2007), S. Singh và cộng sự (2020), và Gonzales-Gemio và cộng sự (2020), xác định bốn nhóm bên liên quan: tổ chức, cộng đồng, cơ quan quản lý và truyền thông.
• Hiệu quả truyền thông trách nhiệm xã hội được nghiên cứu bởi Podnar (2008), Du và cộng sự (2010), Golob và cộng sự (2013), Kim & Ferguson (2018), Walach và cộng sự (2006), và Zhang & Ahmad (2021), chỉ ra rằng tính minh bạch thông tin giúp gia tăng sự tin tưởng của người tiêu dùng.

Thứ tư, tác động của trách nhiệm xã hội tới nhận thức và hành vi mua của người tiêu dùng:

• Nhận thức: C. Bhattacharya (2004), Fatma & Rahman (2015, 2016), Rodrigues & Borges (2015), Huang Yung-Fu (2019), Oppewal và cộng sự (2006) chỉ ra khoảng trống nhận thức giữa khu vực thành thị và nông thôn, đồng thời xem xét nhận thức như một biến trung gian hoặc biến điều tiết.
• Tiến trình quyết định mua: Creyer & Ross Jr (1997), Dawkins & Lewis (2003), Handelman & Arnold (1999), Webb (2005), Webster Jr (1975), Mohr và cộng sự (2001), Sen & Bhattacharya (2001), Xueming Luo (2006), Petty & Guthrie (2000), và Simmou và cộng sự (2023) phân tích mức độ sẵn sàng chuyển đổi thương hiệu, chi trả mức giá cao hơn cho doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội hoặc trừng phạt doanh nghiệp vi phạm đạo đức.
• Lĩnh vực siêu thị bán lẻ: Shaw (2006), Nyame-Asiamah & Ghulam (2019), Pulker và cộng sự (2018), Lauritsen & Perks (2015), Godefroit-Winkel và cộng sự (2021), Nguyễn Thị Ngọc Phương & Đặng Như Ngà (2019), Nguyễn Thị Liên Hương & Lê Huyền Trang (2021) phân tích các ưu tiên bán lẻ như thực phẩm an toàn, phúc lợi địa phương và tái chế vật liệu.

Từ việc tổng quan tài liệu, luận án xác định ba khoảng trống nghiên cứu cụ thể:

1. Thiếu các công trình nghiên cứu đồng thời hai khía cạnh trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng và đối với cộng đồng trong bối cảnh đặc thù của siêu thị kinh doanh tổng hợp – nơi không trực tiếp sản xuất mà đóng vai trò trung gian phân phối.
2. Mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội, nhận thức và hành vi mua còn bị phân mảnh. Phần lớn các mô hình trước đây chỉ coi nhận thức là biến điều tiết hoặc dừng lại ở việc đo lường ý định mua, thiếu vắng mô hình tích hợp giải thích đường dẫn từ nhận thức sang hành vi mua thực tế.
3. Thiếu các minh chứng thực nghiệm cập nhật tại thị trường bán lẻ Việt Nam trong bối cảnh bình thường mới sau Covid-19 và trước những thay đổi về khung pháp lý quản lý hạ tầng thương mại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết nền tảng và các khái niệm khoa học sau:

• Khái niệm trách nhiệm xã hội: Kế thừa quan điểm của Bowen (1953), Davis (1960), Carroll (1979, 1991), Jones (1980), định nghĩa của Ủy ban Châu Âu (2011), Ngân hàng Thế giới (2003) và tiêu chuẩn ISO 26000:2013. Trách nhiệm xã hội trong nghiên cứu được định nghĩa là cam kết của doanh nghiệp trong hoạt động kinh doanh nhằm phát triển kinh tế bền vững, thông qua việc tích hợp các mối quan tâm về xã hội, môi trường, đạo đức, cộng đồng, người tiêu dùng và người lao động, theo cách có lợi cho cả doanh nghiệp lẫn xã hội.
• Mô hình Kim tự tháp trách nhiệm xã hội của Carroll (1991): Bao gồm 4 tầng trách nhiệm: kinh tế (nền tảng tạo lợi nhuận), pháp lý (tuân thủ luật pháp), đạo đức (hành vi xã hội kỳ vọng ngoài luật), và từ thiện (đóng góp tự nguyện cho cộng đồng).
• Lý thuyết các bên liên quan của Freeman (1984): Khẳng định doanh nghiệp phải cân bằng lợi ích giữa các bên bị ảnh hưởng bởi hoạt động kinh doanh; đối với nhà bán lẻ tổng hợp, người tiêu dùng và cộng đồng địa phương là hai nhóm liên quan trực tiếp nhất.
• Hướng dẫn thể chế hóa trách nhiệm xã hội: Dựa trên Hiệp ước Toàn cầu của Liên Hợp Quốc (UN Global Compact, 2000), hướng dẫn của OECD (2001), Hướng dẫn của Liên Hợp Quốc về bảo vệ người tiêu dùng (UN, 1999) và Bộ tiêu chuẩn quốc gia ISO 26000:2013 (về 7 chủ đề cốt lõi, trong đó luận án tập trung sâu vào các vấn đề người tiêu dùng và sự tham gia phát triển cộng đồng).
• Khái niệm nhận thức và hành vi mua: Tiếp cận nhận thức theo góc nhìn hành vi người tiêu dùng của Solomon (2019) và tâm lý học của Đặng Phương Kiệt (2001). Khái niệm hành vi mua gắn liền với tiến trình ra quyết định 5 giai đoạn của Philip Kotler & Gary Armstrong (2014): nhận biết nhu cầu, tìm kiếm thông tin, đánh giá các phương án, quyết định mua và phản ứng sau mua.
• Các mô hình hành vi người tiêu dùng: Mô hình kích thích - phản ứng ("hộp đen ý thức" của Kotler & Armstrong); Mô hình Howard - Sheth (1969); Mô hình Engel - Kollat - Blackwell (EKB, 1993); Lý thuyết hành động hợp lý (TRA) của Fishbein & Ajzen (1975); và Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen (1991, 2020). Trong đó, TPB được tác giả lựa chọn làm khung đo lường nhận thức thông qua ba tiền đề động lực: thái độ đối với hành vi, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi, kết nối tới ý định và hành vi mua thực tế.

Thiết kế phương pháp nghiên cứu được tiến hành theo quy trình kết hợp định tính và định lượng:

• Nghiên cứu định tính: Tác giả áp dụng phương pháp nghiên cứu tại bàn, tổng thuật tài liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế (ScienceDirect, Google Scholar) và các công bố khoa học trong nước nhằm xây dựng mô hình sơ bộ. Tiếp đó, phương pháp phỏng vấn sâu cá nhân, không có cấu trúc được thực hiện đối với hai nhóm đối tượng: các nhà quản lý siêu thị kinh doanh tổng hợp (nhằm tham vấn ý kiến chuyên gia, đánh giá và điều chỉnh thang đo, biến quan sát cho phù hợp với ngành bán lẻ) và người tiêu dùng (nhằm khám phá mức độ hiểu biết thực tế về các chương trình trách nhiệm xã hội).
• Nghiên cứu định lượng: Thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua điều tra khảo sát bằng bảng hỏi cấu trúc đối với người tiêu dùng mua sắm tại các siêu thị tổng hợp trên địa bàn Hà Nội. Thang đo được thiết kế theo thang Likert 5 mức độ kế thừa từ các nghiên cứu trước và đã qua bước Việt hóa, hiệu chỉnh định tính. Quy trình xử lý và phân tích số liệu trên các phần mềm SPSS và AMOS bao gồm:
  • Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu và kiểm định phân phối chuẩn (độ lệch chuẩn).
  • Đánh giá độ tin cậy nhất quán nội tại của thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha.
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) sử dụng phép trích và ma trận xoay để rút trích các nhân tố.
  • Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để đánh giá độ phù hợp của mô hình đo lường, giá trị hội tụ và giá trị phân biệt thông qua các chỉ số kiểm định: CMIN/df, GFI, TLI, CFI, RMSEA.
  • Kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) và phân tích phương sai (ANOVA) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội, các thành phần nhận thức và hành vi mua.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu sơ cấp từ khảo sát thực tế năm 2022. Dữ liệu thứ cấp thu thập từ Niên giám thống kê Hà Nội, Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, các báo cáo thị trường bán lẻ giai đoạn 2015 – 2022, cùng hệ thống văn bản pháp lý như Quy chế quản lý siêu thị năm 2004 và dự thảo Thông tư năm 2022.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này dành toàn bộ dung lượng để tổng thuật có hệ thống các tài liệu học thuật liên quan đến đề tài. Tác giả phân tích lịch sử phát triển của khái niệm trách nhiệm xã hội, các yếu tố thúc đẩy thực thi trách nhiệm xã hội từ bên trong lẫn bên ngoài doanh nghiệp, và tác động của nó tới hoạt động nhân sự, chiến lược marketing và kết quả tài chính của tổ chức. Phân tích sâu mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội và khách hàng theo lý thuyết các bên liên quan, chương 1 chỉ ra vai trò của truyền thông trách nhiệm xã hội trong việc nâng cao danh tiếng thương hiệu. Điểm nhấn của chương là việc đánh giá thực trạng nghiên cứu trong ngành bán lẻ: các siêu thị lớn trên thế giới chú trọng vào 5 ưu tiên chính (chống lãng phí thực phẩm, thu hồi chất thải, tìm kiếm nguồn cung ứng bền vững, an toàn thực phẩm và phát triển nhãn hàng riêng bền vững). Từ đó, tác giả chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu về việc thiếu vắng mô hình tích hợp đồng thời hai khía cạnh trách nhiệm xã hội (người tiêu dùng và cộng đồng) gắn với lý thuyết hành vi có kế hoạch trong bối cảnh siêu thị tổng hợp tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết hoàn chỉnh cho đề tài. Sau khi phân tích các cách tiếp cận lý thuyết (Kim tự tháp Carroll, Lý thuyết các bên liên quan, Thể chế hóa), tác giả làm rõ bản chất nhận thức và hành vi mua thông qua mô hình hộp đen ý thức, mô hình Howard - Sheth, mô hình EKB, lý thuyết TRA và TPB. Về mặt phân loại cơ sở bán lẻ, chương 2 trích dẫn chi tiết các tiêu chuẩn pháp lý theo Quy chế siêu thị, trung tâm thương mại của Bộ Thương mại (2004) để định danh đối tượng nghiên cứu là "siêu thị kinh doanh tổng hợp" (gồm siêu thị tổng hợp quy mô trung bình và đại siêu thị).

Dưới đây là bảng tổng hợp tiêu chí phân loại siêu thị theo hàng hóa kinh doanh được tác giả trình bày tại Bảng 2.1 của luận án:

Loại hình siêu thị	Phân loại chi tiết	Diện tích kinh doanh	Cơ cấu hàng hóa kinh doanh chính
1. Siêu thị kinh doanh tổng hợp	Siêu thị tổng hợp quy mô trung bình	Dưới 3.000 m²	Phổ mặt hàng rộng và sâu
	Đại siêu thị	Trên 3.000 m²	Phổ mặt hàng rộng và sâu
2. Siêu thị chuyên doanh	Siêu thị chuyên doanh thực phẩm	Từ 250 đến 1.500 m²	Chỉ bán thực phẩm
	Siêu thị chuyên doanh theo ngành hàng	Từ 250 m² trở lên	Phổ mặt hàng hẹp và sâu (tỷ trọng ngành hàng chuyên doanh trên 70%)

Đồng thời, tiêu chuẩn phân hạng siêu thị tổng hợp được thể chế hóa theo Bảng 2.3 của luận án:

Phân hạng siêu thị tổng hợp	Diện tích kinh doanh	Số lượng danh mục hàng hóa
Hạng I	Từ 5.000 m² trở lên	Từ 20.000 danh mục trở lên
Hạng II	Từ 2.000 m² trở lên	Từ 10.000 danh mục trở lên
Hạng III	Từ 500 m² trở lên	Từ 4.000 danh mục trở lên

Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất: Trách nhiệm xã hội của siêu thị kinh doanh tổng hợp gồm 2 thành phần độc lập (trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng và trách nhiệm xã hội đối với cộng đồng) tác động tới nhận thức của người tiêu dùng (được đo lường qua ba biến số của TPB: thái độ, chuẩn chủ quan, nhận thức kiểm soát hành vi), từ đó tác động tới ý định và dẫn đến hành vi mua thực tế tại siêu thị.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày quy trình nghiên cứu chi tiết gồm hai giai đoạn định tính và định lượng. Tác giả xây dựng hệ thống các giả thuyết nghiên cứu chính thức (từ H1 đến các giả thuyết thành phần thể hiện tại Bảng 3.1 và Sơ đồ 3.2), kiểm định mối liên hệ trực tiếp và gián tiếp giữa trách nhiệm xã hội, ba thành phần nhận thức và hành vi mua. Thang đo được thiết kế chi tiết gồm:

• Thang đo trách nhiệm xã hội của siêu thị kinh doanh tổng hợp (Bảng 3.2): Chia tách thành nhóm biến quan sát đo lường trách nhiệm đối với người tiêu dùng (an toàn sản phẩm, minh bạch thông tin, tôn trọng quyền lựa chọn, xử lý khiếu nại, giáo dục tiêu dùng) và trách nhiệm đối với cộng đồng (bảo vệ môi trường, hỗ trợ hoàn cảnh khó khăn, phát triển địa phương).
• Thang đo nhận thức thể hiện qua thang đo hành vi có kế hoạch (Bảng 3.3): Đo lường thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi đối với việc mua sắm tại siêu thị có trách nhiệm xã hội.
• Thang đo hành vi mua của người tiêu dùng (Bảng 3.4): Đo lường ý định mua và tần suất/hành vi mua sắm thực tế. Chương này cũng xác định quy mô mẫu nghiên cứu khảo sát người tiêu dùng tại Hà Nội, phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo địa bàn quận/huyện, và thiết lập quy trình kiểm định thang đo, mô hình phân tích cấu trúc tuyến tính SEM trên AMOS.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 mở đầu bằng việc phác họa bức tranh thực trạng ngành bán lẻ và mạng lưới siêu thị kinh doanh tổng hợp tại Hà Nội giai đoạn 2015 – 2022 (Bảng 4.1, 4.2, 4.3). Dữ liệu chỉ ra Hà Nội là một trong hai trung tâm bán lẻ lớn nhất cả nước, chiếm khoảng 1/5 tổng số lượng siêu thị của Việt Nam với các thương hiệu tiêu biểu như WinMart, Aeon, Go!, Mega Market, BRG Mart, Co.opmart. Tiếp đó, tác giả trình bày kết quả phân tích định lượng:

• Thống kê mô tả mẫu: Phân bổ đáp viên theo giới tính, nhóm tuổi, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân, mức thu nhập hàng tháng, tần suất đi siêu thị và các nhóm hàng hóa thường mua (Biểu đồ 4.2 đến 4.9).
• Kiểm định phân phối chuẩn: Tính toán giá trị trung bình và độ lệch chuẩn của các biến quan sát (Bảng 4.4).
• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Phân tích Cronbach's Alpha (Bảng 4.5) cho thấy các thang đo đều đạt độ tin cậy theo quy chuẩn.
• Phân tích nhân tố khám phá EFA (Bảng 4.6 và 4.7): Rút trích được các nhân tố trách nhiệm xã hội, nhận thức và hành vi mua với ma trận xoay rõ ràng, các hệ số tải nhân tố đều thỏa mãn điều kiện.
• Phân tích nhân tố khẳng định CFA (Bảng 4.8, 4.9, 4.10): Xác nhận mô hình đo lường đạt độ tương thích tốt với dữ liệu thị trường, đảm bảo cả giá trị hội tụ và giá trị phân biệt.
• Kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính SEM và kiểm định giả thuyết (Bảng 4.11, 4.12, 4.13 và Sơ đồ 4.1): Kết quả chứng minh các hoạt động trách nhiệm xã hội của siêu thị tác động tích cực tới nhận thức của người tiêu dùng, trong đó yếu tố trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng có tác động mạnh mẽ nhất; nhận thức kiểm soát hành vi và thái độ đóng vai trò cầu nối quan trọng thúc đẩy ý định và hành vi mua thực tế.

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu và kiến nghị

Chương 5 tiến hành so sánh, đối chiếu kết quả nghiên cứu định tính và định lượng với các công bố khoa học trong và ngoài nước trước đây. Tác giả thảo luận sâu về sự khác biệt trong cảm nhận của người tiêu dùng giữa trách nhiệm xã hội hướng vào quyền lợi khách hàng và trách nhiệm hướng vào cộng đồng (Bảng 5.1 và 5.2). Dựa trên kết quả thực nghiệm, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thực tiễn:

• Giải pháp cho các siêu thị tổng hợp: Minh bạch bảng giá và nguồn gốc xuất xứ hàng hóa (Hình 5.1); triển khai giải pháp kỹ thuật số "tích điểm vì cộng đồng" cho phép khách hàng tự chọn đóng góp điểm thưởng vào các quỹ xã hội khi thanh toán (Hình 5.2, 5.3); thiết kế và công bố nhãn trách nhiệm xã hội tại điểm bán (Hình 5.4, 5.5).
• Khuyến nghị vĩ mô: Đề xuất với Chính phủ, Bộ Công Thương và Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam trong việc hoàn thiện khung khổ pháp lý, ban hành tiêu chuẩn phân hạng siêu thị gắn liền với tiêu chí trách nhiệm xã hội và đẩy mạnh triển khai Bộ Quy tắc hướng dẫn Kinh doanh có Trách nhiệm vì Người tiêu dùng. Chương này khép lại bằng việc tổng kết đóng góp của luận án, chỉ ra các hạn chế và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

Về mặt lý luận:

• Luận án đã hệ thống hóa và xác định cơ sở lý thuyết phù hợp với điều kiện và bối cảnh thị trường bán lẻ tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.
• Công trình mở rộng mô hình lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) bằng cách tích hợp cấu trúc trách nhiệm xã hội như một biến tiền đề tác động trực tiếp lên các thành phần nhận thức (thái độ, chuẩn chủ quan, nhận thức kiểm soát hành vi), đồng thời khép kín đường dẫn từ nhận thức đến ý định và hành vi mua thực tế, vượt qua hạn chế của các nghiên cứu trước vốn chỉ dừng lại ở đo lường ý định.
• Kế thừa, mở rộng và Việt hóa thành công bộ thang đo trách nhiệm xã hội dành riêng cho loại hình siêu thị kinh doanh tổng hợp, chia tách rõ nét hai cấu trúc: trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng và trách nhiệm xã hội đối với cộng đồng.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp dữ liệu thực chứng phản ánh bức tranh thực tế về mức độ nhận thức của người tiêu dùng Hà Nội đối với các hoạt động trách nhiệm xã hội của các siêu thị bán lẻ tổng hợp.
• Chứng minh cho các nhà quản lý bán lẻ thấy rằng thực hành trách nhiệm xã hội không đơn thuần là chi phí mà là một chiến lược mang lại giá trị kinh tế trực tiếp thông qua việc kích hoạt hành vi mua sắm của khách hàng.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật cụ thể có tính ứng dụng cao như: mô hình tích điểm thiện nguyện trên ứng dụng siêu thị, thiết kế nhãn dán trách nhiệm xã hội trên quầy kệ, và các khuyến nghị chính sách đối với cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện dự thảo Thông tư quản lý hạ tầng thương mại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo văn bản luận án, công trình có một số giới hạn nghiên cứu:

• Về phạm vi không gian: Nghiên cứu mới chỉ tiến hành khảo sát người tiêu dùng tại khu vực thành thị trên địa bàn thành phố Hà Nội, chưa mở rộng ra các tỉnh thành khác hoặc khu vực nông thôn – nơi đặc điểm nhận thức của người tiêu dùng có thể có sự khác biệt lớn như các tài liệu tổng quan đã chỉ ra.
• Về đối tượng khảo sát: Nghiên cứu tập trung duy nhất vào mô hình siêu thị kinh doanh tổng hợp, chưa bao quát các loại hình bán lẻ hiện đại khác như siêu thị chuyên doanh, cửa hàng tiện lợi, trung tâm thương mại hoặc các kênh bán lẻ trực tuyến.
• Về khía cạnh trách nhiệm xã hội: Mô hình tập trung vào hai khía cạnh là người tiêu dùng và cộng đồng, chưa đi sâu vào các khía cạnh khác của trách nhiệm xã hội như trách nhiệm nội bộ với người lao động hoặc các chỉ số môi trường kỹ thuật sâu.
• Về thời gian: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trong năm 2022 – giai đoạn chuyển tiếp phục hồi kinh tế sau dịch bệnh Covid-19, do đó các biến động tâm lý ngắn hạn có thể có ảnh hưởng nhất định. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng không gian địa lý, so sánh đa kênh bán lẻ và theo dõi chuỗi thời gian dài hạn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Marketing và Thương mại: Luận án cung cấp một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính (phỏng vấn sâu chuyên gia và người tiêu dùng) với định lượng phức hợp (EFA, CFA, SEM trên SPSS và AMOS). Khung tích hợp giữa trách nhiệm xã hội và mô hình TPB mở rộng là một gợi ý học thuật hữu ích cho các đề tài về hành vi người tiêu dùng bền vững.
• Đối với các nhà quản trị siêu thị và doanh nghiệp bán lẻ: Các phát hiện của luận án cung cấp căn cứ thực tế để các nhà bán lẻ thiết kế danh mục hoạt động trách nhiệm xã hội tập trung vào sự an toàn, minh bạch thông tin và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tránh việc đầu tư phân tán vào các hoạt động không mang lại hiệu ứng nhận thức cho khách hàng. Các ý tưởng về tích điểm vì cộng đồng và dán nhãn trách nhiệm xã hội có thể được áp dụng trực tiếp vào thực tế vận hành.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Sở Công Thương các địa phương, Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam): Luận án cung cấp luận cứ khoa học và dữ liệu thực tế phục vụ cho việc hoàn thiện dự thảo thông tư phân loại hạ tầng thương mại, xây dựng tiêu chí đánh giá siêu thị văn minh thương mại gắn liền với trách nhiệm xã hội và quyền lợi người tiêu dùng.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khảo sát khía cạnh trách nhiệm xã hội nào của siêu thị kinh doanh tổng hợp? Trả lời: Thay vì khảo sát toàn bộ các khía cạnh rộng như doanh nghiệp sản xuất, luận án khu biệt vào hai khía cạnh cốt lõi gắn liền với hoạt động phân phối bán lẻ là trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng (an toàn, thông tin minh bạch, quyền lựa chọn, xử lý khiếu nại, giáo dục tiêu dùng) và trách nhiệm xã hội đối với cộng đồng (bảo vệ môi trường địa phương, tài trợ từ thiện, phát triển cộng đồng), dựa trên tiêu chuẩn ISO 26000:2013 và hướng dẫn bảo vệ người tiêu dùng của Liên Hợp Quốc (UN, 1999).

2. Khung lý thuyết nào được tác giả sử dụng để đo lường nhận thức và hành vi của người tiêu dùng? Trả lời: Luận án sử dụng Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen (1991) làm công cụ đo lường nhận thức thông qua ba biến số tiền đề: thái độ đối với hành vi, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi; sau đó kết nối với mô hình tiến trình quyết định mua hàng 5 bước của Philip Kotler & Gary Armstrong (2014) để giải thích từ ý định tới hành vi mua thực tế.

3. Khách thể khảo sát và địa bàn nghiên cứu thực tế của luận án được xác định như thế nào? Trả lời: Khách thể khảo sát là những người tiêu dùng cá nhân trực tiếp mua sắm hàng hóa, dịch vụ tại các siêu thị kinh doanh tổng hợp (quy mô trung bình và đại siêu thị). Địa bàn nghiên cứu được thực hiện tại thành phố Hà Nội. Dữ liệu khảo sát sơ cấp được thu thập trong năm 2022.

4. Điểm mở rộng nổi bật về mặt mô hình nghiên cứu của luận án so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: Phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ xem nhận thức là biến điều tiết hoặc chỉ dừng lại ở việc đo lường ý định mua. Luận án đã mở rộng mô hình bằng cách đưa trách nhiệm xã hội làm biến tiền đề tác động tới các thành phần của nhận thức (theo mô hình TPB), đồng thời kiểm định đường dẫn trực tiếp và gián tiếp kéo dài từ nhận thức đến ý định và chuyển hóa thành hành vi mua hàng thực tế tại siêu thị.

5. Luận án căn cứ vào văn bản quy phạm pháp luật nào để định nghĩa và phân hạng siêu thị tổng hợp? Trả lời: Luận án căn cứ vào "Quy chế siêu thị, trung tâm thương mại" ban hành theo Quyết định của Bộ Thương mại (nay là Bộ Công Thương) ngày 24 tháng 09 năm 2004. Theo quy chế này, siêu thị tổng hợp được phân thành 3 hạng dựa trên hai tiêu chuẩn cơ bản là diện tích kinh doanh (từ 500 m² đến trên 5.000 m²) và số lượng danh mục hàng hóa kinh doanh (từ 4.000 đến trên 20.000 danh mục).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Liên Hương là một công trình nghiên cứu được thực hiện hoàn chỉnh, tiếp cận hệ thống vấn đề tác động của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp tới nhận thức và hành vi của người tiêu dùng trong lĩnh vực phân phối bán lẻ tổng hợp tại Hà Nội. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết các bên liên quan, bộ tiêu chuẩn ISO 26000 và lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) thông qua các kỹ thuật định lượng hiện đại (EFA, CFA, SEM), luận án đã làm rõ cơ chế tác động từ các chính sách trách nhiệm xã hội đối với người tiêu dùng và cộng đồng tới hành vi mua sắm thực tế. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung và hoàn thiện khoảng trống lý luận về mối quan hệ trách nhiệm xã hội - nhận thức - hành vi tại thị trường mới nổi mà còn mang lại hệ thống khuyến nghị, giải pháp thực tiễn có giá trị ứng dụng cao cho các nhà quản trị siêu thị cũng như các cơ quan hoạch định chính sách thương mại tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Phần tổng quan tình hình nghiên cứu cung cấp tóm tắt những mối quan tâm chính về đề tài nghiên cứu từ trước đến nay. Tác giả tìm kiếm ban đầu thông qua các từ khóa, như trách nhiệm XH, nhận thức của NTD, hành vi mua của NTD, tác động trách nhiệm XH tới nhận thức của NTD, tác động trách nhiệm XH tới hành vi mua của NTD.1 Tổng quan nghiên cứu về trách nhiệm XH Chủ đề trách nhiệm XH ngay lần đầu tiên được đề cập trên thế giới và trở thành một chủ đề có sức hút lớn ở thế kỷ thứ 21, cụ thể số lượng bài báo công bố tăng mạnh từ 2010 đến nay ở cả 3 nguồn dữ liệu trực tuyến phổ biến Science Direct, Pro Quest và Web of Science (Latapí Agudelo và cộng sự, 2019). Tác giả tổng hợp theo chủ đề trách nhiệm XH, giúp nhìn thấy rõ nét khoảng trống nghiên cứu của đề tài: các yếu tố tác động tới việc thực hành hoạt động trách nhiệm XH DN và tác động của trách nhiệm XH DN trong hoạt động quản lý.1 Tổng quan nghiên cứu các yếu tố tác động tới hoạt động trách nhiệm XH DN Lịch sử trách nhiệm XH được xuất phát từ câu hỏi liệu DN có thực hiện bất kỳ trách nhiệm nào đối với cộng đồng ngoài việc tạo ra lợi nhuận và cung cấp sản phẩm. Các yếu tố bên trong DN có thể kể đến như chiến lược, văn hóa DN, quy mô DN có tác động tới hoạt động trách nhiệm XH.

Theo (Kalyar và cộng sự, 2013), lập kế hoạch chiến lược và văn hóa công ty có tác động tích cực đến hoạt động trách nhiệm XH của DN. Đồng quan điểm đó, theo (Vương Thị Thanh Trì và cộng sự, 2016) ba biến số hoạch định chiến lược, văn hóa DN và thể chế chính trị có tác động tích cực tới thực thi trách nhiệm XH tại các DN dệt may tại Việt Nam. Ở một góc nhìn khác, nhiều tác giả cho rằng quy mô DN ảnh hưởng đến hoạt động trách nhiệm XH của DN (Lepoutre & Heene, 2006; Mankelow & Quazi, 2007), bao gồm đặc điểm tình huống, cá nhân nhà quản trị, nguồn lực hữu hình và vô hình và bối cảnh (điều kiện kinh tế XH). Theo (Trần Hoa & Nguyễn Minh, 2013), bốn yếu tố lợi ích kinh tế, chính sách kinh tế vĩ mô, trách nhiệm đạo đức và định hướng cộng đồng có tác động tới hoạt động trách nhiệm XH của các DN vừa và nhỏ tại Cần Thơ.

Các yếu tố bên ngoài gồm bối cảnh hoặc văn hóa quốc gia được cho rằng có ảnh hưởng đến trách nhiệm XH của DN. Wang & Juslin, 2009), trong bối cảnh Trung Quốc, khái niệm trách nhiệm XH của phương Tây có thể không thích ứng tốt với thị trường Trung Quốc, trong đó, quan điểm mới về trách nhiệm XH tiếp cận hài hòa trí tuệ truyền thống Trung 9 Hoa hướng các DN cải thiện hiệu quả hoạt động trách nhiệm XH. Theo (Lê Thanh Hà, 2009), trong bối cảnh Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới WTO và hội nhập kinh tế quốc tế, nguyên tắc quyền con người trong sử dụng lao động có vai trò thúc đẩy hoạt động trách nhiệm XH.2 Tổng quan nghiên cứu tác động trách nhiệm XH tới hoạt động quản lý DN Các nghiên cứu trong mối quan hệ trách nhiệm XH và hoạt động quản lý cho thấy băn khoăn trước những vấn đề DN có nên tham gia vào các hoạt động trách nhiệm XH hay không? Mối quan hệ giữa trách nhiệm XH và lợi nhuận của DN như thế nào? (Fatma & Rahman, 2015). Và hầu hết các nghiên cứu trên thế giới chỉ ra rằng DN nên tham gia bởi các hoạt động trách nhiệm XH có tác động tới các hoạt động quản lý DN và với kết quả kinh doanh.

a, Tác động trách nhiệm XH tới các hoạt động quản lý DN Ở khía cạnh quản lý nhân sự, các DN được đánh giá có trách nhiệm XH tốt sẽ có khả năng thu hút những nhân viên có năng lực, nguyên nhân vì người lao động bị hấp dẫn bởi những tổ chức có liên quan tích cực về trách nhiệm XH (Albinger & Freeman, 2000; Turban & Greening, 1997). Bên cạnh khía cạnh thu hút nhân lực, kết quả hoạt động XH của DN có ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi và thái độ của nhân viên, đặc biệt trong mối liên kết hành động của các nhà lãnh đạo DN, nhận thức của nhân viên về hình ảnh DN và mức độ liên kết của nhân viên với công ty (Burton & Hegarty, 1999; Christine M. Riordan và cộng sự, 1997). Như vậy, DN có kết quả sáng kiến trách nhiệm XH tốt, sẽ mang lại mức độ liên kết giữa nhân viên và DN tốt hơn.

Hơn nữa, sáng kiến trách nhiệm XH có tác động tích cực tới hoạt động marketing trong DN. Có quan điểm cho rằng, DN cần nâng tầm mối quan hệ trách nhiệm XH & chiến lược marketing (J. Bởi vì các hoạt động trách nhiệm XH có tác động lan tỏa tích cực tới các hoạt động như hoạt động tài trợ, thương hiệu (R. Baer và cộng sự, 2006) và giúp củng cố thương hiệu của DN nhờ xác định giá trị với các hoạt động trách nhiệm XH của DN (R.

Baer và cộng sự, 2006). Để làm được điều này, DN cần sử dụng công cụ quảng cáo về các hoạt động trách nhiệm XH của DN, nhằm tác động tới nhận thức của khách hàng và ảnh hưởng tới danh tiếng của công ty (Carmody & Baer, 2008). Như vậy, quảng cáo tích cực về các hoạt động trách nhiệm XH có thể thúc đẩy tích cực hoạt động kinh doanh (Chiesa & Serretti, 2010). Hơn nữa còn có thể tạo ra phản ứng tích cực của NTD đối với 10 thương hiệu (Farooq và cộng sự, 2014).

Thương hiệu của DN sẽ được đảm bảo từ thương hiệu quốc gia cho tới thương hiệu toàn cầu (Siegel và cộng sự, 2009). Khái niệm trách nhiệm XH vào Việt Nam cùng các tập đoàn đa quốc gia và các tổ chức quốc tế, trong các báo cáo hoạt động của các tổ chức này. Trong giáo trình đạo đức kinh doanh và văn hóa công ty (Ahmad và cộng sự, 2019; Burton & Hegarty, 1999; Christine M Riordan và cộng sự, 1997) đã nhấn mạnh các triết lí đạo đức trong kinh doanh và các nghĩa vụ trong trách nhiệm XH của công ty bởi sự chênh lệch giữa lời nói và hành động trong việc thực hiện đạo đức kinh doanh. Trong một nghiên cứu về trách nhiệm XH và hoạt động nhân sự, (Nguyễn Ngọc Thắng, 2010) cho rằng giám đốc nhân sự đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc xác định các lợi ích của người lao động, lợi ích kinh tế và lợi ích của XH và sau đó là kết hợp hài hòa lợi ích của các nhóm có liên quan nhằm tạo ra một hình ảnh DN tốt hơn trong mắt mọi người.

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, các DN cần có hướng đi phù hợp cho sự phát triển bền vững của mình. Hoạt động trách nhiệm XH có những tác động nhất định đến liên kết kinh doanh của DN tư nhân Việt Nam bởi theo (Glavas, 2016), trước sự cạnh tranh ngày một khốc liệt trên thị trường, DN tư nhân Việt Nam cần chủ động hơn trong việc tìm đối tác liên kết kinh doanh để xây dựng thương hiệu mạnh cho ngành, nhằm cạnh tranh với các DN nước ngoài và DN FDI. Đối với hoạt động marketing, theo (Đào Thị Minh Thanh & Nguyễn Quang Tuấn, 2019) marketing xanh góp phần thực hiện trách nhiệm XH của DN ở khía cạnh kinh tế thông qua các quyết định marketing mix (sản phẩm, giá, phân phối và truyền thông marketing tích hợp) nhằm đảm bảo lợi ích của DN, lợi ích của khách hàng và lợi ích của XH. Hơn nữa, theo (Anh Hoa, 2023) chiến lược marketing xanh có tác động tích cực đến danh tiếng DN, trách nhiệm XH của DN, và đều có tác động dương đến kết quả kinh doanh.

Việc ứng dụng ứng dụng công nghệ trách nhiệm XH trong xây dựng thương hiệu điển hình Viettel (Lê Thị Thơm, 2012). Hay như (Nguyễn Thị Vân và cộng sự, 2018) chính sách XH của DN tác động đến thương hiệu của DN. Như vậy, các nghiên cứu về trách nhiệm XH đối với các hoạt động quản trị trong DN được nghiên cứu nhiều và rộng rãi cả ở Việt Nam và trên thế giới. Các nghiên cứu đã chỉ trách nhiệm XH tác động đến nhiều nội dung của hoạt động quản trị trong DN, mang lại những tác động tích cực cho DN.

11 b, Tác động của trách nhiệm XH tới kết quả kinh doanh Khi các nghiên cứu về mối liên hệ của trách nhiệm XH và các khía cạnh của hoạt động quản trị trong công ty được công nhận, các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu mối quan hệ giữa trách nhiệm XH và kết quả kinh doanh (lợi nhuận). Trong phần này nội dung chính DN xem trách nhiệm XH là công cụ để đạt được hiệu quả tài chính dự kiến và tạo giá trị cho DN. Trách nhiệm XH có tác động tích cực tới lợi nhuận của DN phản ánh qua các chỉ số hiệu quả tài chính (Peng và cộng sự, 2009; Shalley & Gilson, 2004; Úbeda-García và cộng sự, 2021; Zientara, 2009). Theo (Cordeiro & Tewari, 2015) các công ty được xếp hạng tốt hơn dự đoán dòng tiền lớn hơn trong tương lai do phản ứng tích cực hơn từ các bên liên quan chính như khách hàng quan tâm đến môi trường, nhân viên, tổ chức phi chính phủ, cơ quan quản lý , và do đó thưởng cho các công ty này bằng việc tăng giá cổ phiếu.

Các hoạt động trách nhiệm XH giúp tăng hiệu quả tài chính nếu các hoạt động và chính sách trách nhiệm XH được truyền thông rõ ràng sẽ tác động đến nhà đầu tư dài hạn trong (Dane & Brummel, 2014; Reitz và cộng sự, 2020). Khi cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 – 2009 xảy ra, việc áp dụng các chiến thuật và chiến lược trách nhiệm XH tác động lên hiệu quả tài chính nhằm chống tác động suy thoái (Johnson và cộng sự, 2020). Tại Việt Nam, hầu hết các nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ cùng chiều giữa trách nhiệm xã hội và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Aboramadan & Dahleez, 2020), (Park và cộng sự, 2014), (Gu và cộng sự, 2013)., tích cực tới kết quả kinh doanh (Nguyễn Thanh Hùng 2017), và lợi nhuận của các DN niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam (Phan Thị Hải Vân, 2018).3 Tổng quan nghiên cứu tác động trách nhiệm XH tới các bên liên quan Từ những năm 1984, khi Freeman (R. Edward Freeman và cộng sự, 1984) đưa ra quan điểm rằng tổ chức có nghĩa vụ phải đối xử công bằng với các bên liên quan.