đặt vấn đề khoan dung của triết học khai sáng Pháp trong dòng chảy tư tưởng khoan dung phương Tây, chưa lý giải cặn kẽ vì sao đến thời kỳ khai sáng các nhà tư tưởng lại chú ý bàn luận nhiều đến vấn đề khoan dung. Tác giả Nguyễn Thị Phương Mai với bài viết “Khoan dung: thuật ngữ và sự vận động của nó trong lịch sử triết học phương Tây”[76] đã đề cập đến vấn đề khoan dung trên hai khía cạnh: thuật ngữ và sự vận động của tư tưởng khoan dung trong lịch sử triết học phương Tây. Bài viết khẳng định, sự vận động của thuật ngữ khoan dung chịu sự quy định của các điều kiện xã hội - lịch sử. Xem xét lịch sử vận động, phát triển của tư tưởng khoan dung trong triết học phương Tây, tác giả vạch rõ những nội dung cơ bản và phạm vi thể hiện nổi trội của tư tưởng này cũng như những hạn chế trong cách hiểu về khoan dung trong lịch sử.
Tuy nhiên, bài viết chỉ dừng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại ở việc phác thảo những nét cơ bản của nội hàm thuật ngữ khoan dung trong triết học phương Tây. Công trình “Khoan dung tôn giáo với dân chủ, đoàn kết và đồng thuận xã hội – Trường hợp Việt Nam”[44] của Đỗ Lan Hiền nghiên cứu khoan dung ở phương diện tôn giáo - chính trị học. Về quan niệm khoan dung tôn giáo, theo tác giả: khoan dung là “phạm trù dùng để chỉ một thái độ, ứng xử tôn trọng, hòa hợp đối với cái khác biệt, khác lạ, thậm chí là đối lập lại với mình. Là sự chế ngự, xóa bỏ được thói loại trừ, khai trừ, kỳ thị, lo sợ cái khác lạ, cái khác mình, cái đối lập với mình.
Khoan dung không phải là sự nhượng bộ, sự hạ mình hay nhận đặc ân, mà khoan dung còn là trách nhiệm, là sự duy trì mọi quyền con người, trong đó có quyền tự do tư tưởng và tôn giáo”[44, tr. Về lịch sử hình thành tư tưởng khoan dung, tác giả cho rằng khoan dung đã được hình thành từ thời cổ đại ở cả phương Đông và phương Tây. Ở phương Đông, theo tác giả, mặc dù không có khái niệm khoan dung nhưng những tư tưởng của nó được thể hiện trong các khái niệm tương đương như: “hòa” của Nho giáo, “hòa nhi bất đồng” của Lão Trang. Ở phương Tây, tư tưởng khoan dung đã xuất hiện rất sớm trong các tôn giáo, tiêu biểu là lý tưởng: “bỏ gươm vào vỏ, vì ai gươm sẽ chết vì gươm”[44, tr.
Về khoan dung Việt Nam, tác giả nhận định: “Việt Nam chịu ảnh hưởng từ rất sớm ba lý thuyết Nho, Phật, Đạo của trung Hoa và Ấn Độ, nên người Việt thấm nhuần tinh thần khoan dung. Người Việt dùng thuật ngữ “An - Yên” để diễn đạt trạng thái khoan dung, hòa hợp”[44, tr. Nhóm tác giả Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Hoài Văn, Nguyễn Văn Vĩnh với công trình “Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam”[54] đã làm rõ luận điểm về tinh thần khoan dung, độ lượng, vị tha, thân dân của tư tưởng chính trị trong chương IX của công 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình. Trong đó, nhiều vấn đề lý luận, ví dụ lịch sử sinh động được các tác giả trích dẫn nhằm làm rõ tính chất khoan dung trong văn hóa chính trị.
Trên lĩnh vực đối nội, đó là đường lối cai trị khoan thư sức dân; trên lĩnh vực đối ngoại, là tư tưởng hòa bình, hòa hiếu với giặc ngoại xâm khi chúng đã thất bại. Các bài viết “Tinh thần khoan dung và sự hòa giải trong tư duy người Ấn Độ”[141] của Hajine Nakamura” và “Vài suy ngẫm về khoan dung trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ và Phật giáo Việt Nam”[142] của Hoàng Thị Thơ đi sâu phân tích cơ sở biểu hiện của khoan dung trong Phật giáo nói chung và Phật giáo Việt Nam nói riêng. Các bài viết đã tập trung phân tích tư tưởng khoan dung của Thích Ca Mâu Ni, khảo sát trường hợp vua Asoka và đã nêu được một cách khái quát biểu hiện của nội dung tư tưởng khoan dung theo tư tưởng của Phật giáo. Các bài viết là tài liệu tham khảo có giá trị cho tác giả luận án trong việc phân tích, làm rõ sự tiếp biến tư tưởng khoan dung Phật giáo của Hồ Chí Minh.
Với ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam, tác giả Trần Nguyên Việt trong bài viết “Tư tưởng khoan dung của Khổng Tử và sự thể hiện nó ở Nguyễn Trãi”[155]. Trên cơ sở thống nhất nội hàm khái niệm khoan dung theo quan điểm của UNESCO, tác giả đã vạch rõ sự tiếp biến của Nguyễn Trãi đối với tư tưởng khoan dung của Khổng Tử. Ông khẳng định, nếu ở Khổng Tử nội dung căn bản của tư tưởng khoan dung là trung thứ thì đến Nguyễn Trãi, đạo lý nhân nghĩa đóng vai trò chủ đạo. Công trình “Phát huy truyền thống khoan dung nhằm tăng cường đồng thuận xã hội ở Việt Nam hiện nay”[120] của tác giả Nguyễn Văn Quyết đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn phát huy truyền thống khoan dung nhằm tăng cường đồng thuận xã hội.
Trong đó, tác giả khái quát quan niệm về khoan dung và biểu hiện của khoan dung trong lịch sử tư tưởng 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương Tây, phương Đông và Việt Nam. Từ việc khảo sát các quan niệm khác nhau về khoan dung, tác giả cho rằng, “khoan dung là chấp nhận, tôn trọng những khác biệt, nhân tố quan trọng góp phần duy trì hòa bình cho mỗi quốc gia, dân tộc và toàn nhân loại”[120, tr. Những công trình nghiên cứu về khoan dung Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh là một vĩ nhân kiệt xuất của dân tộc Việt Nam và thế giới. Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu tư tưởng của Người nói chung, khoan dung Hồ Chí Minh nói riêng được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu, được đề cập ít nhiều ở các công trình khác nhau nhưng không tập trung.
Ở đây, trong phạm vi khảo cứu, tác giả chỉ tập trung đề cập đến những công trình tiêu biểu có liên quan trực tiếp đến đề tài. Trước hết, tiếp cận từ giác độ triết học văn hóa, công trình “Bàn về khoan dung trong văn hoá”[154] của nhóm tác giả Huỳnh Khái Vinh - Nguyễn Thanh Tuấn đã trình bày khoan dung trong văn hóa qua toàn bộ dòng chảy của lịch sử văn hóa nhân loại với các trường phái, đại biểu cụ thể ở từng thời kỳ lịch sử. Cũng trong cuốn sách, nhóm tác giả đã dành mục III của chương 4 để phân tích tư tưởng và đạo đức khoan dung Việt Nam - Hồ Chí Minh. Theo nhóm tác giả, tư tưởng và đạo đức khoan dung Việt Nam – Hồ Chí Minh đã tiếp biến truyền thống và tinh hoa Đông - Tây, kim cổ để tích hợp, phát triển không ngừng trong quá trình vận động của lịch sử đất nước.
Các tác giả cho rằng “Cái gốc của tư tưởng và đạo đức khoan dung Việt Nam – Hồ Chí Minh tất nhiên là truyền thống lịch sử văn hóa của đất nước, mà hạt nhân của nó là truyền thống yêu người, yêu nước”[154, tr. Đồng thời, theo nhóm tác giả, bản thân Hồ Chí Minh đã thực hành và nêu gương sáng về tư tưởng, đạo đức, hành vi ứng xử khoan dung và Hồ Chí Minh đã trực tiếp góp phần cùng mọi người phát triển tư tưởng, đạo đức khoan dung Việt Nam trong thực tế cuộc sống. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong công trình, nhóm tác giả cũng đã chỉ ra sự khác biệt giữa thích nghi với khoan dung, nhưng lại coi thỏa hiệp là mức độ thấp của khoan dung. Mặt khác, nhóm tác giả cũng chỉ mới dừng lại ở việc phác thảo vài nét về một số khía cạnh trong cơ sở hình thành, biểu hiện nội dung của khoan dung Hồ Chí Minh mà chưa có điều kiện đi sâu phân tích, hệ thống hoá đầy đủ nội hàm, cơ sở hình thành và nội dung của khoan dung Hồ Chí Minh.
Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh ở nội dung chủ nghĩa nhân văn, cuốn sách “Tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh với việc giáo dục đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay”[144] của Hoàng Trang - Phạm Ngọc Anh (chủ biên); trong đó, các tác giả dành một thời lượng nhỏ trong chương 2 để bàn về những đặc trưng và biểu hiện của tinh thần khoan dung Hồ Chí Minh thể hiện qua việc ứng xử đối với kẻ thù xâm lược, với nhân dân và với các tôn giáo. Theo nhóm tác giả “đối với Bác Hồ, nhân ái, khoan dung, độ lượng là để cảm hóa lòng người, để thực hiện đại đoàn kết dân tộc, tạo nên sức mạnh chiến thắng kẻ thù và xây dựng đất nước”[144, tr. Tuy nhiên, với mục tiêu là trình bày, phân tích một cách có hệ thống tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh, vì vậy, cuốn sách đi sâu vào phân tích, hệ thống hóa cơ sở hình thành, nội dung, vị trí,… của chủ nghĩa nhân văn Hồ Chí Minh. Chính vì vậy, về khoan dung Hồ Chí Minh mới chỉ được các tác giả trình bày một cách sơ lược và khái quát thành một khía cạnh nằm trong tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh.
Công trình “Bao dung Hồ Chí Minh”[60] của tác giả Nguyễn Văn Khoan trên cơ sở phân tích một số khía cạnh trong tư tưởng Hồ Chí Minh như: Tấm lòng cụ Hồ; quan niệm về cách mạng của Bác Hồ; đóng góp của Hồ Chí Minh với thời đại… Tác giả đã ít nhiều đề cập đến những khía cạnh khác nhau của tư tưởng khoan dung Hồ Chí Minh. Theo tác giả, điều bao dung lớn nhất của Hồ Chí Minh có thể là sự tôn trọng chính kiến, tư tưởng, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niềm tin của người khác, không lấy ý kiến của mình, tư tưởng của mình, bác bỏ, loại trừ chính kiến, tư tưởng của những người khác và “Bao dung Hồ Chí Minh là một tấm gương cụ thể mà mọi người trên thế gian này dù là tổng thống, vua, chúa, hoàng hậu cho đến các nhà bác học, quan lại, dân thường ở mọi nước, mọi xã hội, nhà máy, nhà trường, gia đình đều có thể xem xét, nghiên cứu, học tập và vận dụng ứng xử vào trong cuộc sống hằng ngày của mình”[60, tr. Trong tác phẩm “Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam”[37] của Võ Nguyên Giáp đã phân tích khá chi tiết các cơ sở của sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh. Ông khẳng định, chủ nghĩa Mác – Lênin là nhân tố quyết định tạo sự thay đổi về chất đối với sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, khoan dung Hồ Chí Minh nói riêng.