CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ PHÁP LUẬT VỀ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Lý luận chung về thu bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm thu bảo hiểm xã hội Thu BHXH không ra đời cùng với khái niệm BHXH bởi hình thức sơ khai nhất của BHXH là những quỹ được hình thành do sự tự nguyện đóng góp của một cộng đồng người nhất định. Tuy nhiên trong quá trình phát triển, BHXH ngày càng hướng tới nhiều đối tượng và các chế độ trợ cấp khác nhau.
Bởi vậy, nguồn quỹ BHXH cũng đặt ra yêu cầu cần được bảo vệ và tăng trưởng tương xứng với mức độ chi. Dần dần quỹ BHXH được hình thành không phải từ sự tự nguyện của một nhóm nhỏ lẻ mà trở thành quy định bắt buộc đối với cộng đồng, sau đó là mỗi quốc gia và hiện nay nó được công nhận trên toàn thế giới. Cũng từ đó, thuật ngữ “thu BHXH” được xuất hiện và sử dụng rộng rãi. Có thể nói, thu BHXH ra đời cũng là một tất yếu khách quan xuất phát từ những nguyên tắc cơ bản của BHXH như sau: Thứ nhất, BHXH phải thực hiện trên nguyên tắc có đóng, có hưởng, cộng đồng chia sẻ rủi ro; lấy số đông bù số ít, lấy của người đang làm việc trả cho người nghỉ hưởng chế độ BHXH; đồng thời có thêm trách nhiệm đóng góp của chủ sử dụng lao động và sự bảo hộ của Nhà nước.
Thứ hai, mức hưởng BHXH phải căn cứ trên mức đóng góp, thời gian đóng góp, không được cao hơn mức lương tham gia BHXH và thấp nhất phải đảm bảo mức sống tối thiểu cho người lao động. Việc quy định mức hưởng phải thấp hơn tiền lương là nguyên tắc bắt buộc của tất cả các nước, song thấp hơn bao nhiêu còn tùy thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội của mỗi nước ở các thời kỳ khác nhau. Nước ta quy định không được thấp hơn mức lương tối thiểu ở từng thời kỳ. Thứ ba, quỹ BHXH phải tự chủ về tài chính, đây là nguyên tắc quan trọng trong chính sách BHXH của các nước bởi vì nếu không thực hiện nguyên tắc này, quỹ BHXH sẽ chỉ tồn tại trên danh nghĩa.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, BHXH phải kết hợp hài hòa giữa các lợi ích, các mục tiêu và phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của mỗi một quốc gia. Về mặt ngôn ngữ, “thu BHXH” là động từ chỉ hành động thu thập tiền về cho quỹ BHXH. Về mặt kinh tế học, thu BHXH là một hoạt động hay một nghiệp vụ tài chính nhằm tạo nguồn cho quỹ BHXH. Hoạt động thu BHXH bao gồm nhiều hoạt động nhỏ, tuy nhiên có thể tóm gọn trong hai hoạt động chính sau: Một là, hoạt động về tổ chức và triển khai thực hiện nhiệm vụ thu tiền BHXH từ các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm tham gia BHXH bắt buộc và từ các đối tượng tự nguyện tham gia để tạo lập một quỹ BHXH tập trung, thống nhất và độc lập.
Hai là, hoạt động quản lý và tăng trưởng quỹ BHXH để quỹ BHXH được bảo toàn và phát triển, vừa đủ khả năng chi trả các chế độ BHXH vừa có khả năng kết dư trong tương lai. Về mặt pháp lý, thu BHXH được hiểu là việc Nhà nước dùng quyền lực của mình bắt buộc các đối tượng phải đóng BHXH theo mức phí quy định hoặc cho phép một số đối tượng được tự nguyện tham gia, lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Trên cơ sở đó hình thành một quỹ tiền tệ tập trung nhằm mục đích bảo đảm cho các hoạt động của sự nghiệp BHXH. Từ những khái niệm kể trên có thể rút ra: Về chủ thể của thu BHXH: Trong xã hội có giai cấp và nhà nước thì Nhà nước chính là chủ thể của thu BHXH mà cụ thể là các cơ quan, tổ chức được Nhà nước giao phó, thay mặt Nhà nước để thực hiện thu, chi BHXH.
Về đối tượng của thu BHXH: Có nhiều quan điểm cho rằng đối tượng của BHXH là người lao động hay chính là đối tượng tham gia BHXH. Thực tế thì không phải như vậy, với quan điểm BHXH chính là sự bù đắp hoặc thay thế một phần hoặc toàn bộ thu nhập của người lao động thì đối tượng của BHXH chính là thu nhập của người lao động. BHXH không để “bảo hiểm” cho bản thân người lao động mà chính là “bảo hiểm” cho thu nhập của họ. Người lao động trong mối quan hệ này 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không phải là đối tượng được “bảo hiểm” mà chính là đối tượng được tác động hay nói cách khác là đối tượng được thụ hưởng BHXH.
Đối tượng của thu BHXH cũng không phải là đối tượng tham gia BHXH mà đối tượng tham gia BHXH là những đơn vị, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH. Phần lớn các quốc gia đều quy định đối tượng đóng góp vào quỹ BHXH bao gồm ba bên: Người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước. Nguyên tắc thu bảo hiểm xã hội Thu BHXH là mắt xích quan trọng trong quá trình thực hiện chế độ, chính sách về BHXH vì vậy thu BHXH cần được tuân thủ theo một số nguyên tắc nhất định. Thứ nhất, thu BHXH là quy trình bắt buộc nhằm hình thành quỹ BHXH.
Nếu như thời kỳ sơ khai của BHXH, nguồn hình thành quỹ BHXH chủ yếu từ sự tự nguyện đóng góp hoặc chủ yếu từ sự viện trợ của ngân sách nhà nước thì đến giai đoạn hiện nay, ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, thu BHXH đều đã trở thành một chế định pháp luật xuất phát từ nhu cầu hình thành quỹ BHXH độc lập, lớn mạnh, đủ khả năng chi trả khi phát sinh các chế độ BHXH. Thứ hai, thu BHXH phải có sự bình đẳng, công bằng trong nghĩa vụ đóng góp của những người cùng tham gia BHXH. Bởi vì nguyên tắc của BHXH là có sự chia sẻ giữa những người cùng tham gia, có sự phân phối lại thu nhập giữa những người cùng tham gia. Để đảm bảo tính công bằng, bình đẳng trong thu BHXH đối với những người cùng tham gia và cùng có trách nhiệm đóng góp vào quỹ BHXH thì cần phải xây dựng hệ thống pháp luật thu BHXH chặt chẽ, cụ thể.
Tính bình đẳng phải thể hiện, tất cả cá nhân, tổ chức đều có nghĩa vụ đóng góp vào quỹ BHXH như nhau, không phân biệt tầng lớp, thu nhập, loại hình … Thứ ba, phải có sự tính toán chặt chẽ các nguồn thu BHXH và tiến trình thu, chi từ quỹ BHXH để đảm bảo sự ổn định của quỹ BHXH. Ở các quốc gia trên thế giới, có hai cơ chế tài chính được áp dụng cho BHXH, đó là cơ chế tọa chi từ ngân sách nhà nước và cơ chế quỹ tài chính độc lập. Ở cả hai cơ chế, các nhà chức trách đều phải có sự tính toán cẩn thận nhu cầu thu, chi cũng như khả năng thu, chi từ quỹ BHXH, hai cơ chế khác nhau chủ yếu ở khoảng thời gian áp dụng sự tính toán đó. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ tư, cơ sở để thực hiện thu BHXH là quỹ tiền lương đối với người sử dụng lao động và tiền lương đối với người lao động.
Ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, việc tính toán số tiền đóng góp vào quỹ BHXH từ phía người lao động và người sử dụng lao động đều dựa trên cơ sở đó. Với cách thức đó, mục tiêu chia sẻ thu nhập sẽ được đảm bảo vì tiền lương làm căn cứ tham gia BHXH đã thể hiện được tầng lớp của nhóm người tham gia. Thứ năm, thu BHXH phải được tổ chức thực hiện thuận lợi, dễ dàng để đảm bảo kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia BHXH. Thu BHXH là hoạt động liên quan trực tiếp đến người tham gia và thụ hưởng BHXH chính vì vậy việc tổ chức thực hiện thuận lợi, dễ dàng là một nguyên tắc cần thiết phải tuân thủ.
Chính sách BHXH là trụ cột chính trong nền ASXH của mỗi quốc gia, thu BHXH nếu thuận lợi sẽ là nền tảng vững chắc để chế độ BHXH được thực hiện đầy đủ và hiệu quả. Nguồn hình thành quỹ bảo hiểm xã hội Nguồn hình thành quỹ BHXH là các nguồn đóng góp để tạo dựng nên quỹ BHXH. Quỹ BHXH phần lớn được hình thành từ sự đóng góp của các bên là chủ sử dụng lao động, người lao động, nhà nước và một số nguồn khác. Phần lớn các nước trên thế giới, quỹ BHXH đều được hình thành từ các nguồn nêu trên, sở dĩ như vậy bởi các lý do: - Người lao động đóng góp một phần vào quỹ BHXH biểu hiện sự gánh chịu trực tiếp rủi ro của chính mình mặt khác nó có ý nghĩa ràng buộc nghĩa vụ và quyền lợi của họ một cách chặt chẽ.
- Người sử dụng lao động đóng góp một phần quỹ BHXH cho người lao động một mặt sẽ tránh được những thiệt hại to lớn như đình trệ sản xuất, đào tạo lại lao động khi có rủi ro xảy ra đối với người lao động mặt khác nó giảm bớt đi sự căng thẳng trong mối quan hệ vốn chứa đựng đầy những mâu thuẫn, tranh chấp giữa chủ và thợ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nhà nước tham gia đóng góp một phần vào quỹ BHXH trên cương vị của người quản lý xã hội về mọi mặt với mục đích phát triển kinh tế ổn định xã hội. Do mối quan hệ giữa chủ - thợ có chứa nhiều mâu thuẫn mà hai bên không thể tự giải quyết được. Nhà nước buộc phải tham gia nhằm điều hoà mọi mâu thuẫn của hai bên thông qua hệ thống các chính sách, pháp luật.
Không chỉ có như vậy nhà nước còn hỗ trợ thêm vào quỹ BHXH giúp cho hoạt động BHXH được ổn định. Phương thức đóng góp BHXH của người lao động và người sử dụng lao động hiện nay vẫn còn tồn tại hai quan điểm. Quan điểm thứ nhất là phải căn cứ vào mức lương cá nhân và quỹ lương của cơ quan, doanh nghiệp. Quan điểm thứ hai là phải căn cứ vào thu nhập cơ bản của người lao động được cân đối chung trong toàn bộ nền kinh tế để xác định mức đóng góp BHXH.
Mức đóng góp BHXH, một số nước quy định người sử dụng lao động phải chịu toàn bộ chi phí cho chế độ tai nạn lao động. Chính phủ trả chi phí y tế và trợ cấp gia đình, các chế độ còn lại do cả người lao động và người sử dụng lao động đóng góp mỗi bên một phần như nhau.