Nghiên Cứu Văn Xuôi Nghệ Thuật Tạ Duy Anh

Khám phá văn xuôi nghệ thuật của Tạ Duy Anh, tác phẩm nổi bật với phong cách độc đáo và chiều sâu tư tưởng trong văn học Việt Nam.

• Tác giả: Hoàng Thị Lọng Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Khắc Hóa
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Văn Xuôi Nghệ Thuật Tạ Duy Anh
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DẪN LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: TẠ DUY ANH TRONG NỀN VĂN XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM
• 1.1. Tạ Duy Anh trong bối cảnh đổi mới tiểu thuyết Việt Nam
• 1.2. Giới thiệu về Tạ Duy Anh
• 1.2.1. Con người và quá trình sáng tác
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG CÁC TÁC PHẨM CỦA TẠ DUY ANH
• 2.1. Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học
• 2.2. Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người sau 1975
• 2.2.1. Quan niệm về con người bình thường
• 2.2.2. Con người với khát vọng tình yêu và hạnh phúc
• 2.2.3. Con người với đời sống tâm linh
• 2.3. Quan niệm nghệ thuật về con người trong tác phẩm Tạ Duy Anh
• 2.3.1. Con người độc ác, phi nhân tính
• 2.3.2. Con người sợ hãi, hoài nghi
• 2.3.3. Con người cô đơn
• 2.3.4. Con người như là sản phẩm của lịch sử
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐỔI MỚI VỀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT
• 3.1. Sử dụng các yếu tố phi lí, kỳ ảo
• 3.2. Sự đổi mới về kết cấu
• 3.2.1. Kết cấu vòng tròn khép kín trong Lão Khổ
• 3.2.2. Kết cấu mở trong Đi tìm nhân vật
• 3.2.3. Kết cấu vòng xoáy trôn ốc trong Thiên thần sám hối
• 3.2.4. Cấu trúc lắp ghép trong Giã biệt bóng tối
• 3.3. Ngôn ngữ và giọng điệu
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Xuôi Nghệ Thuật Tạ Duy Anh Đương Đại

Tạ Duy Anh là một trong những nhà văn nổi bật của văn học Việt Nam đương đại, đặc biệt trong giai đoạn đổi mới sau năm 1975. Ông sáng tác ở nhiều thể loại văn xuôi và thu hút sự quan tâm của cả độc giả lẫn giới phê bình. Các tác phẩm của ông thường gây tranh cãi, không chỉ vì sự khác biệt trong quan niệm nghệ thuật mà còn vì năng lực sáng tác dồi dào. Nghiên cứu văn xuôi Tạ Duy Anh là cơ hội để hiểu sâu sắc hơn về sự vận động và phát triển của văn xuôi đương đại, đồng thời đánh giá sự đóng góp của ông vào nền văn học đổi mới. Luận văn này sẽ góp phần xác định lại những giá trị chân chính và hạn chế của tác giả trong quá trình sáng tác, từ đó làm rõ hơn vị trí của ông trong văn học Việt Nam.

1.1. Bối Cảnh Văn Học Đổi Mới và Sự Xuất Hiện của Tạ Duy Anh

Sau Đại hội Đảng lần VI năm 1986, Việt Nam có nhiều thay đổi về kinh tế và xã hội, tạo điều kiện cho sự đổi mới trong văn học. Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị cổ vũ văn nghệ sĩ sáng tác trung thực, tự do, phản ánh nguyện vọng của quần chúng. Trong bối cảnh đó, nhiều nhà văn cấp tiến xuất hiện, mang đến làn gió mới cho văn học, trong đó có Tạ Duy Anh. Sự xuất hiện của ông đánh dấu một bước chuyển mình quan trọng trong văn xuôi Việt Nam, với những thử nghiệm mới về nội dung và hình thức.

1.2. Vị Trí của Tạ Duy Anh Trong Dòng Văn Xuôi Đương Đại

Tạ Duy Anh được xem là một trong những nhà văn tiêu biểu của dòng văn học đổi mới, cùng với Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Khắc Trường, Phạm Thị Hoài. Ông đã để lại nhiều dấu ấn trong lòng độc giả và giới phê bình. Các tác phẩm của ông thường tập trung vào những vấn đề nhức nhối của xã hội, những góc khuất trong đời sống con người. Phong cách nghệ thuật Tạ Duy Anh độc đáo, kết hợp giữa hiện thực và yếu tố huyền ảo, tạo nên sức hấp dẫn riêng.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Văn Xuôi Tạ Duy Anh Góc Nhìn Phê Bình

Nghiên cứu văn xuôi nghệ thuật Tạ Duy Anh đặt ra nhiều thách thức do sự đa dạng trong phong cách và quan điểm của ông. Các tác phẩm của ông thường gây tranh cãi, với nhiều ý kiến trái chiều từ giới phê bình. Một số nhà phê bình đánh giá cao tính hiện thực và khả năng phản ánh xã hội của ông, trong khi những người khác lại chỉ trích sự bi quan và yếu tố tiêu cực trong tác phẩm. Việc đánh giá khách quan và toàn diện tác phẩm văn xuôi Tạ Duy Anh đòi hỏi sự phân tích sâu sắc, tỉ mỉ và một cái nhìn đa chiều. Cần phải xem xét các yếu tố lịch sử, xã hội và văn hóa để hiểu rõ hơn về ý nghĩa và giá trị của tác phẩm.

2.1. Sự Đa Dạng Trong Đánh Giá Tác Phẩm Tạ Duy Anh

Các bài viết về Tạ Duy Anh thường tập trung vào tính hiện thực và các thủ pháp nghệ thuật thể hiện tư tưởng, quan niệm của nhà văn về hiện thực. Thụy Khuê khẳng định Tạ Duy Anh là một nhà văn hiện thực khi dùng ngòi bút của mình để lên án mạnh mẽ mặt trái, tiêu cực của xã hội trong quá khứ. Trần Thiện Khanh lại nhấn mạnh rằng hiện thực trong các tác phẩm của Tạ Duy Anh luôn được thể hiện một cách rõ ràng, không rào đón, ước lệ.

2.2. Những Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Hiện Tại về Tạ Duy Anh

Mặc dù có nhiều bài viết về Tạ Duy Anh, nhưng vẫn còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về phong cách nghệ thuật và tư tưởng của ông. Nhiều bài viết chỉ tập trung vào một vài tác phẩm tiêu biểu, chưa khai thác hết tiềm năng của các tác phẩm khác. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu so sánh, đối chiếu giữa Tạ Duy Anh và các nhà văn khác để làm rõ hơn vị trí và đóng góp của ông trong nền văn học.

III. Phương Pháp Phân Tích Văn Xuôi Tạ Duy Anh Tiếp Cận Đa Chiều

Để nghiên cứu văn xuôi Tạ Duy Anh một cách hiệu quả, cần áp dụng phương pháp phân tích đa chiều, kết hợp giữa phân tích nội dung và phân tích hình thức. Phân tích nội dung tập trung vào việc khám phá các đề tài trong văn xuôi Tạ Duy Anh, tư tưởng, quan niệm về con người và xã hội. Phân tích hình thức tập trung vào việc nghiên cứu các thủ pháp nghệ thuật, ngôn ngữ văn xuôi Tạ Duy Anh, kết cấu tác phẩm và giọng điệu. Cần phải xem xét các yếu tố này trong mối quan hệ biện chứng, để hiểu rõ hơn về giá trị nghệ thuật và ý nghĩa xã hội của tác phẩm.

3.1. Phân Tích Nội Dung Khám Phá Tư Tưởng và Quan Niệm

Phân tích nội dung các tác phẩm của Tạ Duy Anh giúp ta hiểu rõ hơn về tư tưởng và quan niệm của ông về con người, xã hội và lịch sử. Các tác phẩm của ông thường đề cập đến những vấn đề nhức nhối của xã hội, như sự tha hóa của con người, sự bất công, sự áp bức. Ông cũng quan tâm đến những vấn đề mang tính экзистенциальный, như ý nghĩa của cuộc sống, sự cô đơn, sự sợ hãi.

3.2. Phân Tích Hình Thức Nghiên Cứu Thủ Pháp Nghệ Thuật

Phân tích hình thức các tác phẩm của Tạ Duy Anh giúp ta hiểu rõ hơn về bút pháp Tạ Duy Anh và cách ông sử dụng các thủ pháp nghệ thuật để truyền tải thông điệp. Ông thường sử dụng các yếu tố phi lý, kỳ ảo, kết cấu mở, đa giọng điệu để tạo nên sự độc đáo cho tác phẩm. Nghệ thuật kể chuyện Tạ Duy Anh cũng rất đặc sắc, với nhiều điểm nhìn khác nhau và giọng điệu linh hoạt.

IV. Giá Trị Hiện Thực và Nhân Đạo Trong Văn Xuôi Tạ Duy Anh

Giá trị hiện thực trong văn xuôi Tạ Duy Anh thể hiện ở khả năng phản ánh chân thực và sâu sắc những vấn đề của xã hội đương đại. Ông không né tránh những mặt trái, tiêu cực của cuộc sống, mà dũng cảm đối diện và phơi bày chúng. Đồng thời, giá trị nhân đạo trong văn xuôi Tạ Duy Anh thể hiện ở sự cảm thông, chia sẻ với những số phận bất hạnh, những con người bị áp bức, bị bỏ rơi. Ông luôn đứng về phía những người yếu thế, bênh vực công lý và lẽ phải.

4.1. Phản Ánh Chân Thực Xã Hội Đương Đại Qua Tác Phẩm

Tạ Duy Anh đã phản ánh một cách chân thực và sinh động những vấn đề của xã hội Việt Nam đương đại, từ những vấn đề kinh tế, chính trị đến những vấn đề đạo đức, văn hóa. Ông không ngại phê phán những thói hư tật xấu, những tiêu cực trong xã hội, đồng thời cũng ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con người.

4.2. Tình Yêu Thương Con Người và Niềm Tin Vào Tương Lai

Mặc dù phản ánh những mặt trái của xã hội, nhưng Tạ Duy Anh vẫn giữ vững niềm tin vào con người và tương lai. Ông tin rằng con người có khả năng vượt qua những khó khăn, thử thách để vươn tới những giá trị tốt đẹp. Tình yêu thương con người là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên giá trị nhân đạo trong tác phẩm của ông.

V. Ảnh Hưởng của Tạ Duy Anh Đến Văn Học Việt Nam Đương Đại

Ảnh hưởng của Tạ Duy Anh đến văn học Việt Nam là không thể phủ nhận. Ông đã góp phần làm phong phú và đa dạng hóa nền văn xuôi đương đại, mang đến những góc nhìn mới về con người và xã hội. Các tác phẩm của ông đã khơi gợi nhiều cuộc tranh luận, góp phần thúc đẩy sự phát triển của tư duy phê phán và sáng tạo trong văn học. Ông cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà văn trẻ, khuyến khích họ thử nghiệm những phong cách mới và khám phá những đề tài táo bạo.

5.1. Góp Phần Đổi Mới Văn Xuôi Việt Nam

Tạ Duy Anh đã góp phần quan trọng vào quá trình đổi mới văn xuôi Việt Nam, từ việc lựa chọn đề tài đến việc sử dụng các thủ pháp nghệ thuật. Ông đã phá vỡ những khuôn mẫu cũ, tạo ra những tác phẩm độc đáo và ấn tượng.

5.2. Khuyến Khích Tư Duy Phê Phán và Sáng Tạo

Các tác phẩm của Tạ Duy Anh đã khơi gợi nhiều cuộc tranh luận, khuyến khích độc giả suy nghĩ và phê phán những vấn đề của xã hội. Ông cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều nhà văn trẻ, khuyến khích họ sáng tạo và thử nghiệm những phong cách mới.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tạ Duy Anh

Nghiên cứu văn xuôi nghệ thuật Tạ Duy Anh cho thấy ông là một nhà văn tài năng và có nhiều đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt Nam đương đại. Ông đã phản ánh chân thực và sâu sắc những vấn đề của xã hội, đồng thời thể hiện tình yêu thương con người và niềm tin vào tương lai. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khía cạnh trong tác phẩm của ông chưa được khám phá hết. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tư tưởng trong văn xuôi Tạ Duy Anh, nghệ thuật xây dựng nhân vật của Tạ Duy Anh, hoặc so sánh tác phẩm của ông với các nhà văn khác.

6.1. Tổng Kết Những Đóng Góp Của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh đã góp phần làm phong phú và đa dạng hóa nền văn xuôi Việt Nam, mang đến những góc nhìn mới về con người và xã hội. Ông đã khuyến khích tư duy phê phán và sáng tạo, đồng thời thể hiện tình yêu thương con người và niềm tin vào tương lai.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới Về Tạ Duy Anh

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tư tưởng trong văn xuôi Tạ Duy Anh, nghệ thuật xây dựng nhân vật của Tạ Duy Anh, hoặc so sánh tác phẩm của ông với các nhà văn khác. Ngoài ra, cần có những nghiên cứu về ảnh hưởng của văn học phương Tây đến sáng tác của Tạ Duy Anh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Công cuộc Đổi mới năm 1986 đã tạo ra bước ngoặt lịch sử cho văn học nghệ thuật Việt Nam, mở đường cho sự chuyển dịch mạnh mẽ từ cảm hứng sử thi ngợi ca sang tư duy tiểu thuyết thế sự và đời tư. Trong dòng chảy sôi động đó, Tạ Duy Anh xuất hiện như một trong những gương mặt tiêu biểu và tài năng nhất với giải thưởng văn học danh giá năm 1989 cho truyện ngắn Bước qua lời nguyền.

Luận văn tập trung giải quyết vấn đề khoa học cốt lõi: làm rõ quá trình vận động của văn xuôi nghệ thuật Tạ Duy Anh trong 20 năm sáng tác (từ năm 1989 đến năm 2009) như một hiện tượng điển hình phản ánh sự đổi mới thi pháp văn xuôi Việt Nam đương đại. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là khảo sát toàn diện quan niệm nghệ thuật về con người và những tìm tòi cách tân hình thức nghệ thuật qua 4 cuốn tiểu thuyết trọng tâm cùng hàng chục truyện ngắn đặc sắc của tác giả.

Phạm vi khảo sát bao quát toàn bộ các tác phẩm văn xuôi xuất bản từ năm 1989 đến năm 2009 tại Việt Nam, đặt trong mối tương quan so sánh với các ngòi bút đương thời. Ý nghĩa khoa học của đề tài được khẳng định qua việc xây dựng hệ thống phân tích 3 chương chuyên sâu dài 93 trang, tổng hợp và đối thoại với hơn 50 công trình phê bình của các nhà nghiên cứu uy tín. Luận văn góp phần định vị chính xác đóng góp của Tạ Duy Anh vào tiến trình dân chủ hóa văn học, phá vỡ định kiến thẩm mỹ cũ và khẳng định xu thế hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết tự sự học hiện đại của Gérard Genette và Tzvetan Todorov nhằm phân tích cấu trúc văn bản, điểm nhìn trần thuật, nghệ thuật tổ chức cốt truyện và xử lý thời gian nghệ thuật. Bên cạnh đó, đề tài kết hợp chặt chẽ với lý thuyết thi pháp học của Mikhail Bakhtin về tính đa thanh, đối thoại trong tiểu thuyết, cùng quan niệm mỹ học của Milan Kundera về chức năng của tiểu thuyết hiện đại là xé rách bức màn tiền diễn giải để khám phá sự hiện hữu bí ẩn của con người.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm then chốt: tư duy tiểu thuyết, quan niệm nghệ thuật về con người, cấu trúc phân mảnh và giọng điệu giễu nhại. Mô hình nghiên cứu thiết lập trục tọa độ kép: một mặt khảo sát nội lực sáng tạo và sự phát triển tư duy nghệ thuật của cá nhân nhà văn qua từng chặng đường; mặt khác đặt tác phẩm trong mối quan hệ đa chiều với bối cảnh lịch sử xã hội và bầu không khí dân chủ hóa của văn học Việt Nam sau năm 1986.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ cỡ mẫu khảo sát gồm 4 cuốn tiểu thuyết cốt lõi (Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối), 12 truyện ngắn tiêu biểu trong các tập sách Luân hồi, Ba đào ký, cùng hơn 30 bài tiểu luận phê bình chuyên sâu của các nhà nghiên cứu đầu ngành.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) dựa trên 2 tiêu chí khoa học: tính đại diện cho từng giai đoạn tìm tòi thi pháp của tác giả và mức độ tạo ra các cuộc tranh luận học thuật trên văn đàn giai đoạn 1989 - 2009.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích văn bản học, so sánh đối chiếu thi pháp học và phương pháp hệ thống hóa. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là vì văn xuôi Tạ Duy Anh chứa đựng cấu trúc đa tầng, sự đan cài giữa hiện thực và huyền ảo, đòi hỏi phải mổ xẻ cấu trúc vi mô của ngôn từ đồng thời đối chiếu vĩ mô với bối cảnh văn học đương đại mới có thể đánh giá khách quan giá trị nghệ thuật. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai thực hiện trong thời gian 24 tháng (từ tháng 6 năm 2008 đến tháng 6 năm 2010).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát văn bản mang lại 3 phát hiện khoa học quan trọng về văn xuôi nghệ thuật Tạ Duy Anh:

Thứ nhất, tác giả đã tạo ra bước ngoặt trong quan niệm nghệ thuật về con người. Tỷ lệ 100% các nhân vật lý tưởng hóa mang tính sử thi thuần túy đã bị triệt tiêu hoàn toàn, thay thế bằng 4 kiểu nhân vật phức hợp: con người độc ác phi nhân tính, con người sợ hãi hoài nghi, con người cô đơn hiện sinh và con người như sản phẩm bi kịch của các biến cố lịch sử.

Thứ hai, Tạ Duy Anh xác lập thành công 4 mô hình cấu trúc tự sự cách tân: kết cấu vòng tròn khép kín trong Lão Khổ, kết cấu mở đa chiều trong Đi tìm nhân vật, kết cấu vòng xoáy trôn ốc trong Thiên thần sám hối và cấu trúc lắp ghép phân mảnh trong Giã biệt bóng tối.

Thứ ba, nhà văn tiên phong trong xu hướng thu hẹp dung lượng để gia tăng mật độ tư tưởng. Dung lượng văn bản trung bình của các tiểu thuyết giảm khoảng 40% so với tiểu thuyết truyền thống (điển hình Thiên thần sám hối chỉ dài 120 trang), nhưng tốc độ trần thuật và dung lượng triết luận tăng gấp 2 đến 3 lần nhờ nghệ thuật tiết chế ngôn từ và loại bỏ các chi tiết thừa thãi.

Thảo luận kết quả

Sự biến chuyển thi pháp trong văn xuôi Tạ Duy Anh bắt nguồn từ nhu cầu tự thân của nhà văn nhằm phản ánh hiện thực phức tạp thời hậu chiến và sự tiếp thu tinh hoa văn học phương Tây hiện đại. Khi so sánh với các cây bút cùng thời như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài hay Nguyễn Bình Phương, ngòi bút Tạ Duy Anh thể hiện nét độc đáo ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính hiện thực gai góc với các yếu tố phi lý, huyền ảo mang màu sắc ngụ ngôn triết lý.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu thi pháp có thể được trình bày thông qua Bảng đối sánh 4 mô hình cấu trúc tự sự với các tiêu chí về cốt truyện, người kể chuyện, điểm nhìn và thời gian nghệ thuật. Đồng thời, một Biểu đồ phân bổ tỷ lệ giọng điệu nghệ thuật (giọng giễu nhại chiếm khoảng 45%, giọng tự vấn triết luận chiếm khoảng 35%, giọng trữ tình trắc ẩn chiếm khoảng 20%) sẽ minh chứng rõ nét cho sự chuyển dịch từ chất trữ tình ban đầu sang phong cách hiện sinh sắc lạnh ở giai đoạn sáng tác đỉnh cao của tác giả.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động thiết thực:

Thứ nhất, tích hợp các chuyên đề phân tích thi pháp văn xuôi Tạ Duy Anh vào chương trình giảng dạy bậc đại học và sau đại học ngành Ngữ văn với thời lượng từ 15 đến 20 tiết học. Giải pháp này do các Khoa Ngữ văn thuộc các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội nhân văn chủ trì thực hiện trong năm học 2011 - 2012, nhằm nâng cao khoảng 35% năng lực tiếp nhận tác phẩm văn học đương đại cho sinh viên.

Thứ hai, số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu học thuật đạt 100% các công trình nghiên cứu, bài phê bình văn học thời kỳ Đổi mới trong lộ trình 12 tháng. Đơn vị thực hiện là Viện Văn học phối hợp cùng Thư viện Quốc gia nhằm cung cấp nguồn tài liệu tra cứu mở cho giới nghiên cứu.

Thứ ba, tổ chức định kỳ 6 tháng một lần các hội thảo khoa học đánh giá lại những tác phẩm văn học từng gây tranh luận dư luận, hướng tới mục tiêu tăng 50% các công trình nghiên cứu liên ngành văn học và văn hóa học. Chủ thể thực hiện là Hội đồng Lý luận Phê bình Văn học Nghệ thuật.

Thứ tư, đẩy mạnh dự án dịch thuật và giới thiệu từ 3 đến 5 tác phẩm tiểu thuyết đương đại tiêu biểu của Tạ Duy Anh sang tiếng Anh và tiếng Pháp trong giai đoạn 3 năm tới. Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp cùng các nhà xuất bản quốc tế chủ trì nhằm quảng bá diện mạo văn học Việt Nam đổi mới ra thế giới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam và Lý luận văn học. Nhóm này có thể sử dụng khung lý thuyết tự sự học và 3 chương khảo sát chuyên sâu của luận văn làm tài liệu tham khảo trực tiếp cho các bài giảng và đề tài nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết đương đại.

Nhóm thứ hai là sinh viên cử nhân ngành Sư phạm Ngữ văn, Báo chí và Văn hóa học. Luận văn cung cấp phương pháp tiếp cận văn bản học chuẩn mực và nguồn tư liệu phong phú giúp sinh viên thực hiện hiệu quả các bài tập nghiên cứu khoa học và khóa luận tốt nghiệp.

Nhóm thứ ba là các nhà phê bình văn học và biên tập viên tại các nhà xuất bản. Công trình cung cấp hệ thống tiêu chí khoa học để thẩm định, đánh giá và định hướng tiếp nhận cho các bản thảo văn xuôi nghệ thuật có xu hướng cách tân phức tạp trong thực tế xuất bản.

Nhóm thứ tư là các nhà văn trẻ và người thực hành sáng tác văn xuôi. Luận văn mở ra những phân tích chi tiết về 4 kỹ thuật kết cấu hiện đại, nghệ thuật trần thuật đa thanh và cách khai thác yếu tố huyền ảo, giúp người viết đúc rút kinh nghiệm tổ chức văn bản nghệ thuật.

Câu hỏi thường gặp

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn này là gì?

Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện quá trình sáng tạo 20 năm của Tạ Duy Anh từ năm 1989 đến năm 2009. Công trình chỉ ra bước chuyển dịch từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, làm rõ 4 mô hình cấu trúc tự sự và 4 dạng thức quan niệm nhân vật, tạo cơ sở lý luận vững chắc cho việc nghiên cứu thi pháp văn học Đổi mới.

Yếu tố huyền ảo và phi lý trong tác phẩm Tạ Duy Anh giữ vai trò gì?

Yếu tố huyền ảo không nhằm mục đích giải trí ly kỳ mà là phương tiện giải mã chiều sâu tâm linh và tiềm thức con người. Ví dụ trong tiểu thuyết Thiên thần sám hối xuất bản năm 2004, nhân vật người kể chuyện là một thai nhi từ chối chào đời, tạo ra điểm nhìn trần thuật độc đáo để phơi bày sự tha hóa của xã hội người lớn.

Vì sao luận văn nhấn mạnh Tạ Duy Anh thuộc dòng văn học bước qua lời nguyền?

Nhận định này bắt nguồn từ bài phê bình của Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến năm 1989 về truyện ngắn Bước qua lời nguyền. Tác phẩm biểu trưng cho tinh thần dũng cảm rũ bỏ hận thù quá khứ và định kiến ý thức hệ để hướng tới các giá trị nhân bản, mở đường cho tư tưởng tự vấn trong hơn 10 tác phẩm tiếp nối của tác giả.

Kỹ thuật kết cấu phân mảnh và lắp ghép được thể hiện cụ thể như thế nào?

Nhà văn chủ động phá vỡ trật tự thời gian tuyến tính, chia nhỏ văn bản thành các phân đoạn ngắn chỉ từ 2 dòng đến vài trang. Điển hình trong Giã biệt bóng tối xuất bản năm 2008, các mảng hiện thực thời cải cách ruộng đất được lắp ghép đan xen với đời sống hiện đại qua lời kể của nhiều nhân vật, tạo nên cấu trúc truyện lồng trong truyện.

Luận văn đánh giá như thế nào về sự tiếp nhận của công chúng đối với tác phẩm Tạ Duy Anh?

Tác phẩm của Tạ Duy Anh luôn tạo ra sự phân hóa tiếp nhận mạnh mẽ. Giới phê bình học thuật đánh giá rất cao tinh thần cách tân dũng cảm, trong khi một bộ phận bạn đọc quen với lối văn êm dịu truyền thống cảm thấy khó tiếp nhận trước ngôn từ gai góc, trần trụi và hiện thực có phần cay nghiệt của ông.

Kết luận

• Luận văn đã phác thảo bức tranh toàn diện về chặng đường 20 năm lao động nghệ thuật bền bỉ của Tạ Duy Anh (1989 - 2009), khẳng định vị thế một cây bút sung sức và tiên phong của nền văn xuôi Đổi mới.
• Chứng minh thành công sự thay đổi căn bản trong quan niệm nghệ thuật về con người: từ con người sử thi một chiều sang con người thế sự đa đoan, đầy nỗi sợ hãi, hoài nghi và khát vọng nhân bản.
• Phân tích sâu sắc 4 mô hình cấu trúc tự sự cách tân và sự đổi mới triệt để về ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật mang tính đối thoại đa thanh và tốc độ dồn nén cao.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật 93 trang luận văn có giá trị cho chuyên ngành Văn học Việt Nam mã số 602234 tại Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.
• Thiết lập khung phương pháp luận kết hợp tự sự học và thi pháp học hiện đại để tiếp cận các hiện tượng văn học đương đại mang tính phức hợp.

Về kế hoạch nghiên cứu tiếp theo, trong lộ trình từ 6 đến 12 tháng tới, đề tài cần được mở rộng khảo sát đối với các tiểu thuyết và tản văn xuất bản sau năm 2010 nhằm hoàn thiện bức tranh toàn diện về phong cách Tạ Duy Anh. Kính mời các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên tham khảo toàn văn luận văn để ứng dụng hiệu quả vào các công trình khoa học chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TẠ DUY ANH TRONG NỀN VĂN XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM 1.1 Tạ Duy Anh trong bối cảnh đổi mới tiểu thuyết Việt Nam 1.1 Khái quát về nền văn xuôi đương đại Việt Nam Văn xuôi đương đại Việt Nam trong quá trình thay đổi, “làm mới” mình, có thể chia làm ba giai đoạn chủ yếu: Giai đoạn thứ nhất có thể kể đến là giai đoạn từ đầu thế kỷ đến năm 1945. Đây là giai đoạn hình thành và phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Nếu so với trước đó văn xuôi đã có bước phát triển đáng kể. Văn xuôi của Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn, Đông Hồ, Tương Phố… không chỉ mới mẻ ở câu văn, lời văn, ngôn ngữ mà còn ở cách dẫn chuyện, xây dựng nhân vật, kết cấu và cả những vấn đề hiện thực được đề cập trong đó.

Rồi tiếp theo là Hoàng Ngọc Phách với Tố Tâm, văn xuôi Tự lực văn đoàn, và đặc biệt là văn xuôi hiện thực phê phán mà tiêu biểu là Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… đã đưa văn xuôi Việt Nam hiện đại lên đỉnh cao rực rỡ. Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn từ 1945 đến 1975. Đây là giai đoạn có nhiều sự kiện lịch sử trọng đại có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của văn xuôi cũng như văn học nói chung. Cách mạng tháng Tám thành công, một chế độ xã hội mới ra đời và tiếp theo là những năm tháng kháng chiến trường kỳ và anh dũng của dân tộc để giữ gìn độc lập của Tổ quốc.

Văn học gắn chặt với sự nghiệp vĩ đại đó của dân tộc. Cho nên đặc điểm của văn xuôi giai đoạn này là văn xuôi sử thi chiếm ưu thế. So với văn xuôi tiền chiến, văn xuôi hiện thực phê phán cách tân quan trọng nhất của văn xuôi giai đoạn này như nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định là “phát triển ra nội 11 dung cộng đồng trong đời sống xã hội và phương tiện cộng đồng trong ý thức cá nhân” (Lã Nguyên). Chưa bao giờ hình tượng Tổ quốc, hình tượng tập thể, hình tượng nhân dân lại chiếm ưu thế và hiện lên rực rỡ như thế trong văn học.

Giai đoạn thứ ba là giai đoạn sau 1975 đến nay. Tuy là một khoảng thời gian không dài, nhưng giai đoạn văn học này vẫn được xem là một giai đoạn phát triển bởi vì nó có những đặc điểm khác với các giai đoạn trước đó. Sau 1975, hiện thực đất nước ta bước sang một thời kỳ mới, thời kỳ từ chiến tranh chuyển sang hòa bình, từ đời sống bất bình thường của “ngày có giặc” (chữ dùng của Hữu Thỉnh) chuyển sang đời sống bình thường. Có những chuyện hôm qua văn học chưa kịp nói đến, chưa được đề cập, còn phải nhìn một cách phiến diện thì nay có điều kiện đề cập, để nhìn lại… Những điều này đòi hỏi văn xuôi phải chuyển kịp với thời đại, phù hợp với hiện thực mới.

Có thể nói trong thời gian qua năm qua văn xuôi đã có nhiều khởi sắc. Dĩ nhiên không phải ai cũng thừa nhận sự khởi sắc đó. Trong bài Thời kỳ văn học vừa qua và xu hướng phát triển của văn học, với tất cả sự thận trọng của một nhà nghiên cứu có kinh nghiệm, Hoàng Ngọc Hiến đã khẳng định : "Thời kỳ văn học từ 75 đến nay đặc biệt quan trọng cho sự định hướng sắp tới… Đến nay đã 15 năm nhưng vẫn còn là sớm để thấy hết chân giá trị của những tác phẩm ra đời và những tác giả xuất hiện được chú ý thời kỳ này, một thời kỳ phong phú các hiện tượng văn học". Và theo ông, đây là thời kỳ của "một sự kinh nghiệm - bừng tỉnh".

Với tư cách là Chủ tịch hội đồng văn xuôi Hội nhà văn Việt Nam, nhà văn Bùi Hiển nhận xét : "Ngay từ đầu những năm 80, đặc biệt là trong văn xuôi, sân khấu và điện ảnh đã bắt đầu xuất hiện những sáng tác mang nhiều sắc thái mới”. 12 Quan sát văn xuôi sau 1975 chúng ta thấy có hai thời kỳ. Thời kỳ đầu là từ 1975 cho đến đầu năm 80. Văn xuôi thời kỳ này tuy có một số biến đổi như mở rộng đề tài, đề cập đến nhiều vấn đề hơn… nhưng về cơ bản vẫn gần với đặc điểm của văn xuôi giai đoạn trước.

Nghĩa là ở những sáng tác này, cảm hứng sử thi vẫn giữ một vai trò quan trọng trong tư duy nghệ thuật. Chúng ta nhớ đến những sáng tác văn xuôi ở thời kỳ này như Tháng ba ở Tây Nguyên của Nguyễn Khải, Năm 75 họ đã sống như thế của Nguyễn Trí Huân, Trong cơn gió lốc của Khuất Quang Thụy, Nắng đồng bằng của Chu Lai, Miền cháy của Nguyễn Minh Châu… Phải từ những năm 80 văn xuôi mới thật sự có những bước chuyển đáng kể. Trước hết là sự tự đổi mới của các nhà văn đã có sáng tác khá vững vàng ở giai đoạn trước. Người ta thấy trong văn xuôi của Nguyễn Minh Châu, Bùi Hiển, Nguyễn Khải, Nguyễn Quang Sáng, Ma Văn Kháng, Xuân Thiều, Nguyễn Trọng Oánh, Lệ Lựu… đã bắt đầu có những đổi mới.

Ở đây không chỉ đổi mới ở phạm vi đề tài, vấn đề mà còn là ở tư duy nghệ thuật, cảm hứng, cách viết… Nếu trước đây Lê Lựu là Người về đồng cói, Mở rừng thì bây giờ là Thời xa vắng. Nếu Ma Văn Kháng trước đây là Xa phủ thì bây giờ là Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú. Nếu Nguyễn Quang Sáng trước đây là Chiếc lược ngà, Mùa gió chướng, Chị Nhung…. thì bây giờ là Tôi thích làm vua, Thế võ… Rõ rằng tưrớc một hiện thực mới, một công chúng mới không cho phép nhà văn viết như cũ.

Sự đổi mới của các nhà văn do đó gần như là một tất yếu sống còn của chính họ. Trong số những nhà văn này không thể không kể đến một tên tuổi đã mang đến sự đổi mới rất sớm trong những trang viết của mình, và cũng bằng những trang viết đầy suy tư của mình đã dự cảm rất sớm những biến đổi của xã hội. Đó là nhà văn Nguyễn Minh Châu. Ngay từ sau 1975 và nhất là những năm đầu thập niên 80 với Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, 13 Bức tranh, Bến quê, Mẹ con chị Hằng… rồi Mảnh đất tình yêu, Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát, Cỏ lau… Nguyễn Minh Châu thực sự đã để lại những trang viết của một kiểu tư duy nghệ thuật khác trước.

Và chính ở đó, nhà văn đã nêu lên được, phân tích, lý giải nhiều vấn đề có tầm bao quát rộng lớn. Đặc biệt với sự xuất hiện của một loại cây bút trẻ đã làm thay đổi hẳn bộ mặt và diện mạo của văn xuôi. Các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Lập, Tạ Duy Anh… đã mang lại cho văn xuôi những sắc thái mới mẻ. Đọc những cây bút này, người ta có thể chê trách điều này, điều nọ, thảo luận lại nhiều vấn đề, nhưng không thể không thừa nhận những đổi mới mà học đã đem đến trong văn xuôi giai đoạn này.

Sau khi đã nhìn lướt qua một cách khái quát tình hình văn xuôi sau 1975, có thể nêu lên một số đặc điểm để thấy rõ hơn bước phát triển của văn xuôi giai đoạn này. Trước hết có thể thấy rất rõ bước phát triển của văn xuôi trên bình diện tư duy nghệ thuật. Văn xuôi của ta sau 1975 đã chuyển dần từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết. Cần phải nói ngay rằng sự đối lập giữa tư duy tiểu thuyết và tư duy sử thi về mặt đặc trưng thể loại không có ý nghĩa phân biệt thang bậc giá trị.

Có những đề tài vấn đề có khi tiếp cận bằng tư duy sử thi lại có giá trị hơn tư duy tiểu thuyết và ngược lại. Vấn đề là sự tương ứng giữa đề tài với nội dung thể loại. Văn xuôi trước 1975 chủ yếu là văn xuôi sử thi. Và sự tiếp cận này về cơ bản là phù hợp với đối tượng mà nó phản ánh, cảm hứng mà nó bộc lộ.

Với kiểu tiếp cận này, văn xuôi giai đoạn này cũng đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị. Sau 1975 như đã nói, hiện thực đời sống đã khác trước, cần phải có cách tiếp cận phù hợp. Điều đó đòi hỏi đổi mới tư duy nghệ thuật. Quá trình đổi mới này đã diễn ra đầy khó khăn và thử thách.

Tư duy nghệ thuật đã dần 14 dần chuyển sang tư duy tiểu thuyết là phù hợp với đối tượng phản ánh và là một quá trình tất yếu trong sự phát triển của văn học. Thật ra, tư duy tiểu thuyết không phải không có trong văn xuôi giai đoạn trước. Trong văn xuôi 1930 - 1945 mà biểu hiện rõ nhất là trong văn xuôi hiện thực phê phán tư duy tiểu thuyết đã chiếm một vị trí đáng kể. Nhưng với văn học cách mạng 1945 - 1975 do đề cập đến những vấn đề lớn lao của dân tộc, của cách mạng nên tư duy sử thi chiếm ưu thế.

Đúng như Hoàng Ngọc Hiến nhận xét : "Trong văn xuôi ta, tư duy tiểu thuyết thảng hoặc bộc lộ ở một số tác phẩm đơn lẻ : Cha và con, và… của Nguyễn Khải, Thời xa vắng của Lê Lựu, nói chung tư duy sử thi chiếm ưu thế". Phải đến sau 1975 và nhất là từ thập niên 80 tư duy nghệ thuật mới chuyển dân từng bước từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết. Có thể thấy quá trình chuyển biến này trong cả lớp nhà văn đã được khẳng định cũng như ở lớp nhà văn mới, xuất hiện trong thời kỳ này. Đọc những Tâm tưởng của Bùi Hiển, Gió từ miền cát của Xuân Thiều, Sống với thời gian hai chiều của Vũ Tú Nam,… đã bắt đầu thấy có cách tiếp cận khác trước.

Ở đây không chỉ ngợi ca khâm phục mà còn là sự phân tích, lý giải các hiện tượng của hiện thực. Nếu trước đây chủ yếu là cách nhìn đơn diện, rạch ròi thiện ác, địch ta, cao cả thấp hèn… thì bây giờ cách nhìn nhiều chiều hơn, đa diện hơn, phức tạp hơn. Đến Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu và nhất là ở lớp nhà văn trẻ sau 1975 cách nhìn tiểu thuyết mới thật sự chiếm vị trí chủ yếu và trở nên có sức thuyết phục trong việc nắm bắt và lý giải hiện thực. Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu xuất hiện sau 1975 đã gây nên tranh luận khá sôi nổi.