mở đầu cho những cuộc đụng đầu lịch sử của cả dân tộc với chủ nghĩa thực dân và đế quốc. Các nhà nghiên cứu về cư dân Quảng Nam đều cho rằng có những cuộc di dân từ nhiều vùng đất khác đến Quảng Nam diễn ra liên tục suốt mấy thế kỷ. Từ đó hình thành nên cộng đồng cư dân trên vùng đất này. Đại thể có những đợt di dân lớn: đợt di dân theo cuộc viễn chinh của vua Lê Thánh Tông, đợt di dân từ Bắc vào khi Nguyễn Hoàng trấn thủ xứ Thuận - Quảng, đợt di dân từ Quy Nhơn, từ miền Nam ra dưới thời Nguyễn Huệ và thời kỳ đầu vương triều Nguyễn.
Trong đó quy mô nhất là cuộc di dân dưới triều nhà Lê, sau chiến thắng Trà Bàn mùa xuân 1471. Với chính sách khẩn hoang và tổ chức giúp đỡ vật chất ban đầu, nhiều làng xã ở Quảng Nam được hình thành vào thời gian này. Ta có thể hình dung bức tranh cư dân Quảng Nam như sau: có cư dân bị cưỡng chế di dân vào thời nhà Hồ, cư dân tình nguyện di dân thời Lê Thánh Tông, cư dân di dân đến Quảng Nam như là sự lựa chọn duy nhất sống còn thời Nguyễn Hoàng. Nếu căn cứ vào “lý do di dân” để xét thành phần cư dân của Quảng Nam thì có thể xếp họ vào sáu loại: những tướng lĩnh tiên phong đi chinh phục vùng đất mới để cai trị, khai phá; những tướng lĩnh không được triều đình yêu trọng, bị trù dập, được đưa đến trấn giữ biên ải hiểm nguy; binh lính trấn giữ biên cương mới đã đưa gia quyến sinh sống; nông dân nghèo thiếu ruộng, bị bần cùng hoá trong xã hội Bắc hà, tìm cơ hội sinh sống ở vùng đất mới; những kẻ sống ngoài vòng pháp luật chạy vào Nam tìm chỗ nương thân, làm lại cuộc đời.
Ở thời chúa Nguyễn, có thêm tù binh bị bắt trong chiến tranh Trịnh Nguyễn và những nông dân xứ Nghệ bị bắt vào Nam trong lần quân Nguyễn vượt sông Gianh chiếm 7 huyện ở Nghệ An. Bên cạnh đó, khi chiến tranh phong kiến Việt - Chăm kết thúc, quốc gia Chiêm Thành mất nhưng người Chiêm vẫn còn. Và họ đã sống cộng cư với người Việt. Sự tồn tại của một số người Việt mang họ Trà, họ Chế, họ Ma, họ Ông (họ Chiêm Thành) là bằng chứng cụ thể về sự cộng cư ấy.
Nhưng trên đây chưa phải là tất cả. Vào thời nhà Minh có sự di cư của người Trung Hoa đến Hội An và Tam Kỳ, hình thành những làng Minh Hương. Dưới thời Mạc Phủ Tokugwa, người Nhật đến buôn bán và định cư ở Hội An. Trên mảnh đất của phía Tây Quảng Nam lại có người Man là tổ tiên của những tộc ít người như Cơtu, Xơđăng, Gié, Triêng ở huyện Hiên, Phước Sơn, Trà My hiện nay… Như vậy, ngay từ khi mới thành lập, cư dân Quảng Nam là sự cộng cư trong suốt quá trình mở nước với thành phần rất phức tạp.
Ở đây, có sự kế thừa, giao lưu tiếp nhận những di sản cộng đồng Chăm, sự tổng hợp của sắc thái các làng quê xứ Bắc, Bắc Trung Bộ tạo nên làng mạc xứ Quảng. Có thể nói: “Đất Quảng quả là nơi hội tụ, giao tiếp văn hoá Bắc – Nam” [43, tr. Tính cách con người Quảng Nam Tính cách con người là một trong các giá trị tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội. Vì vậy tính cách của con người là một yếu tố văn hoá dân tộc.
Tính cách dân tộc là một cấu trúc tinh thần được định hình trong một quá trình lịch sử rất lâu dài hàng trăm năm, thậm chí hàng ngàn năm, trên cơ sở những điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, văn hoá nhất định, thay đổi rất chậm chạp trong sự vận động và phát triển. “Tính cách là hệ thống những phẩm chất, đặc điểm tồn tại khách quan, tất yếu, tạo thành một “hằng số”, một nếp gấp, một “đường mòn”, một thiên hướng trong tư duy, trong cuộc sống, trong ứng xử, hoạt động của con người, mà ta có thể bắt gặp ở số đông thành viên hoặc ở những nhân vật kiệt xuất của dân tộc, trong cuộc sống hằng ngày cũng như qua những lựa chọn có tính chất lịch sử, có ý nghĩa bước ngoặt đối với vận mệnh của cả cộng đồng” [16, tr. Nói đến tính cách là nói đến những đặc điểm tâm lý ổn định trong cách xử sự của con người, biểu hiện thái độ điển hình của con người đó trong những hoàn cảnh điển hình. Từ ý nghĩa ấy chúng ta có thể suy ra tính cách của cư dân một vùng đất là tổng thể những đặc điểm tâm lý mang tính bền vững trong cách cư xử của nhiều thế hệ nối tiếp nhau, được biểu lộ thành những nét điển hình trong những hoàn cảnh điển hình.
Tính cách của con người Quảng Nam vừa là sự kế thừa phát triển tính cách chung của cư dân Đại Việt vừa có những tính cách hình thành qua một quá trình sống, giao lưu tiếp biến trên vùng đất Quảng. Dựa trên hoàn cảnh sống, giao lưu văn hoá với các nước Đông Nam Á của người Việt, nhà nghiên cứu văn hóa Đào Duy Anh đã tổng kết năm nét tiêu biểu trong tính cách người Việt: yêu chuộng hòa bình, an cư lạc nghiệp; ăn ở để phúc đức cho con cháu về sau; lối sống trọng tình cảm; lấy gia tộc làm cơ sở, đạo hiếu là đạo đức hàng đầu; quá khứ và hiện tại cùng hiện hữu trong đời sống. Trong những đặc điểm chung của cư dân nông nghiệp thì tính cách người Việt - Quảng Nam có những nét tiêu biểu gì? Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi hoàn toàn nhất trí với những nhận xét của các học giả có uy tín viết về tính cách con người Quảng Nam được tuyển đăng trong tập kỉ yếu: Văn hoá Quảng Nam - những giá trị đặc trưng. Chúng tôi xin trình bày rõ hơn những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành tính cách người xứ Quảng.
Tìm hiểu tính cách của con người Quảng Nam ta phải dựa trên những ảnh hưởng của đặc điểm địa lý, lịch sử, môi trường tự nhiên, xã hội, truyền thống văn hoá của vùng đất ấy. Đồng thời, ta phải tìm hiểu những tính cách được hình thành trong quá trình rèn luyện của nhiều thế hệ tạo thành “khí chất” của con người. Trong nhiều bài nghiên cứu về khí chất con người Quảng Nam, các học giả thường dẫn lời của tác giả trong Đại Nam nhất thống chí: “Nam lực nông tang, nữ tu tàm chức, sơn kỳ thuỷ tú, cố nhơn đa dĩnh tuệ, dị học chi tư, sĩ hữu ngạnh, trực cảm ngôn chi khí nhiên thổ lực bạc nhi thủy thế cấp cố kỳ nhơn tuy trầm tịnh, thiếu nhi bình tảo… duy thâm ư học vấn giả phương bất vi phong khí sở hựu…vãng lai thổ đôn cổ nghị, đảo tạ xướng ca…thổ tích tục kiệm như chất diệc, địa khí chi sử nhiên”[50, tr. Nhà nghiên cứu Nguyễn Q.
Thắng đã giải nghĩa: “Đàn ông thì lo việc cày ruộng, đàn bà chăm lo nuôi tằm dệt lụa. Núi sông hùng vĩ, nên con người tư chất thông minh, kẻ sĩ có lòng trung trực, lời nói ngang nhiên thẳng thắn. Tuy thế, đất thì rất xấu, sông nước thì chảy xiết, nên tính người hay nóng nảy, ít trầm tĩnh, chỉ có những người học vấn uyên thâm mới không bị phong khí ràng buộc…việc qua lại thường xuyên, tình giao kết như ngày xưa và đều đặn, liên lạc, cúng tế bằng xướng ca…, đất thì xấu, phong tục tiết kiệm, nhưng thật thà chất phác, phong thổ tất cả đều như thế” [50, tr. Nói đến một xứ Quảng với thiên nhiên khắc nghiệt, nhà nghiên cứu Nguyên Ngọc còn dẫn lời của linh mục Jean Claude Grillet từng sống ở đây vào đầu thế kỷ XIX, khi viết thư về gia đình đã kể: “….
hổ là thứ người ta sợ nhất trong các loài thú ở xứ này. Trong một quận ước rộng hai đến ba dặm, ở đây tôi có khoảng mười hai đến mười ba nghìn giáo dân, tôi đã chứng kiến hơn một trăm người bị hổ ăn thịt chỉ trong thời gian không đầy một năm rưỡi…. Như vậy, ngay trong sử sách từ xưa, các học giả đã nhìn nhận vùng đất này là nơi hội tụ của sông núi với địa hình hiểm trở khiến cho cuộc sống con người gặp không ít khó khăn. Biển ở đây là nơi hội tụ bão tố dữ dằn nhất.
Sông Thu Bồn - Vu Gia là sông lớn nhất miền Trung, sinh ra những cơn lũ có đỉnh lũ cao nhất ở nước ta. Một ít dải đồng bằng nhỏ, hẹp dường như chìm khuất trong những cánh rừng phủ kín, mênh mông, dày kịt và nhung nhúc hùm beo, rắn rít…Trong những điều kiện tự nhiên, địa lý như vậy con người muốn tồn tại phải gồng mình lên chịu đựng, phải cày xới cật lực những mảnh đất mà đá nhiều hơn đất để tìm lấy sự sinh tồn. Hơn nữa, phần lớn những cư dân di dân đến Quảng Nam họ không còn đường để lựa chọn, chỉ có một cách là bám trụ ở vùng đất khắc nghiệt này. Trước một thực tế như vậy, con người ở đây hoặc đổ sụp xuống hoặc đứng vững lên và vượt qua.
Cuộc sống đối với họ là sự giành giật, chắt chiu từ thiên nhiên khắc nghiệt. Với họ, sống là không ngừng phấn đấu, ngừng nghỉ sẽ đồng nghĩa với diệt vong. Từ đó đã hình thành tính cách đáng quý của con người Quảng Nam: Cần cù lao động, ham học hỏi sáng tạo, cứng cỏi, ngang tàng, bộc trực thẳng thắn. Từ thời Quảng Nam mới thành lập đã được các chúa Nguyễn xem là “đất yết hầu của miền Thuận - Quảng”.
Cách nhìn đó xác lập cho Quảng Nam một vị trí chiến lược đặc biệt. Từ tương tranh giữa các thế lực phong kiến đến hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, lịch sử đã chọn Quảng Nam để thể hiện tinh thần dân tộc chống thù trong giặc ngoài. Con người Quảng Nam đã nhận vinh dự ấy và trưởng thành qua thử thách của lịch sử. Những anh hùng vô danh và hữu danh trong số thành phần cộng cư phức tạp đã tự lực cánh sinh, anh dũng chiến đấu.
Một thực tế khắc nghiệt mà cũng đầy tự hào: “Trong suốt lịch sử của mình, từ khi thành lập trong thời trung đại, cho đến thời hiện đại, xứ Quảng chưa bao giờ là hậu phương. Trong tất cả các thời kỳ, đây luôn luôn là tiền tuyến, là nơi đối đầu trước tiên mới mọi kẻ thù xâm lược, và lúc nào cũng đứng đầu sóng ngọn gió” [27, tr. Ra đi vì tìm đất để sinh tồn, nên hơn ai hết người Quảng Nam đã bám đất kiên cường.