Nghiên cứu tuyển chọn và sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao

Nghiên cứu tuyển chọn và sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao, góp phần nâng cao năng suất cây trồng.

• Tác giả: Trần Thị Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Dung
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tuyển Chọn Và Sản Xuất Chế Phẩm Đơn Dòng Nấm Đối Kháng Trichoderma Phòng Trừ Tác Nhân Gây Bệnh Thối Đen Quả Ca Cao
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Nấm đối kháng Trichoderma spp.
• 1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của nấm Trichoderma spp.
• 1.2. Cơ chế tác động của nấm Trichoderma spp. lên các tác nhân gây bệnh cây trồng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp lấy mẫu
• 2.4.2. Phương pháp thực nghiệm trong phòng thí nghiệm
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả phân lập nấm Phytophthora sp. gây thối đen quả ca cao
• 3.2. Phân lập nấm Trichoderma sp. ở các vùng trồng ca cao của tỉnh Bình Phước, Đăk Lăk, Đăk Nông
• 3.3. Khả năng đối kháng của nấm Trichoderma sp. đối với nấm Phytophthora gây thối đen quả ca cao
• 3.4. Khả năng ký sinh của nấm Trichoderma sp.
• 3.5. Khả năng sinh kháng sinh bay hơi của nấm Trichoderma sp.
• 3.6. Nghiên cứu một số đặc điểm hình thái, sinh học và sinh thái của nấm Trichoderma sp.
• 3.7. Nghiên cứu các điều kiện tối ưu để sản xuất chế phẩm đơn dòng nấm Trichoderma sp. đối kháng với nấm Phytophthora palmivora gây thối đen quả ca cao
• 3.7.1. Nghiên cứu thành phần cơ chất của môi trường nhân sinh khối nấm Trichoderma sp.
• 3.7.2. Nghiên cứu lượng nước trong môi trường nhân sinh khối nấm Trichoderma sp.
• 3.7.3. Nghiên cứu xác định các thông số kỹ thuật tối ưu trong lên men nhân sinh khối của nấm Trichoderma (ánh sáng, chế độ cấp khí)
• 3.8. Đánh giá sức sống của nấm Trichoderma sp. sau bảo quản sản phẩm nhân sinh khối
• 3.9. Sản xuất chế phẩm đơn dòng nấm Trichoderma sp.
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu chế phẩm nấm Trichoderma phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao

Cây ca cao (Theobroma cacao) là một trong những cây trồng quan trọng, nhưng thường xuyên bị ảnh hưởng bởi bệnh thối đen quả do nấm Phytophthora palmivora gây ra. Bệnh này không chỉ làm giảm năng suất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng hạt ca cao. Nghiên cứu và sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma đã trở thành một giải pháp tiềm năng trong việc phòng trừ bệnh này. Nấm Trichoderma có khả năng đối kháng với nhiều loại nấm gây bệnh, nhờ vào các cơ chế như ký sinh, sản sinh kháng sinh và enzyme phân hủy vách tế bào nấm bệnh.

1.1. Đặc điểm sinh học của nấm Trichoderma và vai trò trong nông nghiệp

Nấm Trichoderma thuộc họ Moniliaceae, có khả năng phát triển mạnh mẽ trong môi trường đất. Chúng có thể sinh trưởng trên nhiều loại chất hữu cơ và có khả năng tiết ra các enzyme như chitinase và glucanase, giúp phân hủy vách tế bào của nấm bệnh. Điều này làm cho Trichoderma trở thành một lựa chọn lý tưởng trong việc phát triển chế phẩm sinh học phòng trừ bệnh hại cây trồng.

1.2. Tình hình nghiên cứu và ứng dụng chế phẩm nấm Trichoderma tại Việt Nam

Tại Việt Nam, việc nghiên cứu và ứng dụng chế phẩm nấm Trichoderma trong phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao vẫn còn hạn chế. Tuy nhiên, một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng Trichoderma có thể giảm thiểu thiệt hại do bệnh thối đen gây ra, đồng thời nâng cao năng suất cây trồng. Việc phát triển các chế phẩm sinh học từ nấm Trichoderma sẽ góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe con người.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao

Bệnh thối đen quả ca cao là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất đối với ngành trồng ca cao. Nấm Phytophthora palmivora không chỉ gây hại cho quả mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ cây trồng. Thiệt hại do bệnh này gây ra có thể lên đến 90%, tùy thuộc vào điều kiện môi trường và giống cây trồng. Việc tìm kiếm các biện pháp phòng trừ hiệu quả là rất cần thiết để bảo vệ năng suất và chất lượng ca cao.

2.1. Tác động của bệnh thối đen đến năng suất ca cao

Bệnh thối đen quả ca cao gây ra thiệt hại lớn cho nông dân, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và sinh kế của họ. Nấm Phytophthora palmivora có khả năng tấn công từ giai đoạn quả non đến khi quả chín, làm giảm năng suất và chất lượng hạt ca cao. Việc phát hiện sớm và áp dụng biện pháp phòng trừ kịp thời là rất quan trọng.

2.2. Các phương pháp phòng trừ bệnh thối đen hiện tại

Hiện nay, các phương pháp phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao chủ yếu dựa vào hóa chất, tuy nhiên, việc sử dụng hóa chất có thể gây hại cho môi trường và sức khỏe con người. Do đó, việc nghiên cứu và phát triển các chế phẩm sinh học từ nấm Trichoderma là một giải pháp bền vững hơn, giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

III. Phương pháp nghiên cứu chế phẩm nấm Trichoderma hiệu quả

Nghiên cứu chế phẩm nấm Trichoderma bao gồm nhiều bước từ phân lập, tuyển chọn đến sản xuất chế phẩm. Việc xác định các điều kiện tối ưu cho sự phát triển của nấm Trichoderma là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả phòng trừ bệnh. Các yếu tố như pH, nhiệt độ, và thành phần dinh dưỡng cần được nghiên cứu kỹ lưỡng.

3.1. Phân lập và tuyển chọn chủng nấm Trichoderma

Quá trình phân lập nấm Trichoderma từ đất và các mẫu bệnh là bước đầu tiên trong nghiên cứu. Các chủng nấm được phân lập sẽ được đánh giá khả năng đối kháng với nấm Phytophthora palmivora thông qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.

3.2. Nghiên cứu điều kiện tối ưu cho sản xuất chế phẩm

Các điều kiện như nhiệt độ, độ ẩm, và pH sẽ được tối ưu hóa để đảm bảo nấm Trichoderma phát triển tốt nhất. Việc nghiên cứu này sẽ giúp tạo ra chế phẩm có hiệu quả cao trong việc phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao.

IV. Ứng dụng thực tiễn của chế phẩm nấm Trichoderma trong nông nghiệp

Chế phẩm nấm Trichoderma đã được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực nông nghiệp, đặc biệt là trong việc phòng trừ bệnh hại cây trồng. Việc sử dụng chế phẩm này không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh thối đen quả ca cao mà còn nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng chế phẩm nấm Trichoderma có thể giảm thiểu thiệt hại do nấm bệnh gây ra một cách hiệu quả.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của chế phẩm nấm Trichoderma

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng chế phẩm nấm Trichoderma có thể giảm thiểu đáng kể thiệt hại do bệnh thối đen quả ca cao. Các thử nghiệm thực địa cho thấy, năng suất ca cao tăng lên rõ rệt khi áp dụng chế phẩm này, đồng thời chất lượng hạt cũng được cải thiện.

4.2. Lợi ích kinh tế từ việc sử dụng chế phẩm nấm Trichoderma

Việc áp dụng chế phẩm nấm Trichoderma không chỉ giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại do bệnh mà còn tiết kiệm chi phí cho việc sử dụng hóa chất. Điều này góp phần nâng cao lợi nhuận cho nông dân và thúc đẩy phát triển bền vững trong ngành trồng ca cao.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu chế phẩm nấm Trichoderma

Nghiên cứu và sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma là một hướng đi tiềm năng trong việc phòng trừ bệnh thối đen quả ca cao. Với những lợi ích rõ rệt về hiệu quả phòng trừ và bảo vệ môi trường, chế phẩm này có thể trở thành một giải pháp bền vững cho ngành nông nghiệp. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị cho nông dân và ngành trồng ca cao.

5.1. Triển vọng phát triển chế phẩm nấm Trichoderma trong tương lai

Với sự phát triển của công nghệ sinh học, việc nghiên cứu và sản xuất chế phẩm nấm Trichoderma sẽ ngày càng được mở rộng. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả của chế phẩm và mở rộng ứng dụng trong nhiều loại cây trồng khác nhau.

5.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu chế phẩm sinh học trong nông nghiệp bền vững

Nghiên cứu chế phẩm sinh học như nấm Trichoderma không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Việc phát triển các giải pháp sinh học sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững trong nông nghiệp, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về thực phẩm an toàn và chất lượng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Nấm đối kháng Trichoderma spp. Đặc điểm sinh học và sinh thái của nấm Trichoderma spp. Giống nấm Trichoderma Pers.

thuộc họ Moniliaceae, bộ moniliales, lớp nấm bất toàn Deuteromycetes. Nấm Trichoderma có sợi nấm dạng bò lan, không màu hay sáng màu. Sợi nấm sinh trưởng, phát triển thành những tảng nấm nhỏ dạng gối phẳng, có cành bào tử đơn bào không mầu. Cành bào tử phân nhánh và các nhánh này thường mọc đối xứng nhau hoặc theo nhiều phía.

Trên cành bào tử thường có cuống đính bào tử. Cuống đính bào tử hình chai. Bào tử hình tròn hoặc hình trứng, sáng màu, có cấu tạo đơn bào. Bào tử có thành dầy.

Kích thước bào tử thay đổi tùy loài phổ biến từ 3,0 µm đến 4,0 µm. Đây là các nấm đối kháng sống trong đất. Thường quan sát thấy nấm Trichoderma tồn tại trong đất ở dạng sợi nấm hoăc bào tử. Bào tử có rất nhiều trong đất ẩm.

Trên cùng một môi trường nuôi cấy, mỗi loài Trichoderma có hình dạng khuẩn lạc khác nhau. Đây là một trong những đặc điểm để nhận dạng và phân biệt. Khuẩn lạc Trichoderma phát triển rất nhanh và thành thục trong vòng 5 - 7 ngày. Trên môi trường PDA khi ủ ở nhiệt độ ở 250C, khuẩn lạc nấm Trichoderma ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu xanh đậm hoặc xanh vàng khi có bào tử xuất hiện.

Ở một số loài Trichoderma còn có khả năng tiết ra sắc tố có màu vàng trên môi trường PGA. Một số loài Trichoderma còn tạo mùi đặc trưng như Trichoderma viride tạo mùi dừa. Trichoderma có thể phát triển và hình thành bào tử trên môi trường có nhiều cellulose như: bã đậu phụ, lõi ngô, cám gạo, thóc, bã bia. Hầu hết các loài Trichoderma phát triển mạnh ở nhiệt độ 25 - 300C, một số loài phát triển tốt ở 350C thậm chí ở 400C.

Thủy phần của môi trường lên men xốp sinh khối của Trichoderma thích hợp là 54 - 56 %. pH thích hợp để nấm Trichoderma phát triển 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sỹ Trần Thị Thúy – KHMTK19 là 5 - 6, khi pH > 6 sinh trưởng của nấm yếu, pH < 4 sinh trưởng của nấm rất yếu. Trong thời gian nhân nuôi, nấm Trichoderma cần có điều kiện thoáng khí vì vậy sau khi vô trùng cần làm cho môi trường nhân nuôi xốp bằng cách lắc để chúng không kết lại thành mảng. Nếu bị kết mảng bào tử hình thành rất ít thậm chí sợi nấm không lan vào được.

Hình thái nấm Trichoderma sp. Cơ chế tác động của nấm Trichoderma spp. lên các tác nhân gây bệnh cây trồng [35, 40, 48]. Nấm đối kháng Trichoderma có nhiều trong đất và được biết rõ đến hiệu quả trong việc kiểm soát các nấm gây bệnh như Rhizoctonia solani, Pythium ultimum và Botrytis cinerea.

Cơ chế trực tiếp liên quan đến hiệu quả đối kháng là sự cạnh tranh, sinh kháng sinh và ký sinh. Tùy thuộc vào loài nấm Trichoderma mà tạo ra các loại kháng sinh khác nhau. Nấm Trichoderma viride sinh ra kháng sinh: viridin, trichodermin, xosukacylin, almatecin hoặc các vitamin, cacbonhydrat, nitơ nhờ vậy làm đất tốt. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sỹ Trần Thị Thúy – KHMTK19 Các chất kháng sinh này có thể ở dạng bay hơi hoặc không bay hơi, khi tiết ra đều ức chế sự phát triển của sợi nấm gây bệnh ở mức độ khác nhau.

Nhiều nghiên cứu cho thấy Trichoderma có khả năng sản sinh các enzym Chitinase và -glucanase với hàm lượng cao, đây là 2 enzym thủy phân vách tế bào của các loài nấm gây bệnh rất mạnh. Theo Jollès và Muzzarelli, 1999, các loài nấm mốc như Trichoderma, Gliocladium. cho hàm lượng chitinase cao. Chitinase giữ vai trò chính trong hoạt động ký sinh của các loài nấm này với các loài nấm gây bệnh cho cây trồng.

Nấm Trichoderma khi ký sinh nấm gây bệnh sẽ tiết ra hệ enzyme phân hủy chitin của vách tế bào nấm gây bệnh bao gồm 6 enzyme: 2 enzyme -1,4-N-acetylglucosaminidase và 4 enzyme endochitinase. Các chủng nấm mốc Trichoderma, Aspergillus, Candida albicans, Sclerotium glucanicum.có khả năng sản sinh -glucanase cao, đặc biệt là nấm Trichoderma. -glucanase của Trichoderma giữ vai trò chính trong hoạt động ký sinh để đối kháng nấm gây bệnh cây trồng. -1,3-glucanase ở Trichoderma kìm hãm quá trình sinh tổng hợp -1,3- glucan vách tế bào, ức chế sự phát triển của nấm gây bệnh.

Tác động đối kháng của nấm Trichoderma đối với vi sinh vật gây bệnh cây được thông qua bởi một số cơ chế sau đây: - Cơ chế ký sinh: Theo R.Weindling mô tả từ năm 1932 (Adams, 1990; Snyder và cộng sự, 1976), tác giả gọi đó là hiện tượng "giao thoa sợi nấm". Trước tiên sợi nấm Trichoderma vây xung quanh sợi nấm gây bệnh cây, sau đó các sợi nấm Trichoderma thắt chặt lấy các sợi nấm bệnh, cuối cùng mới thấy nấm Trichoderma xuyên qua sợi nấm bệnh làm thủng màng ngoài của nấm bệnh, gây nên sự phân huỷ các chất nguyên sinh bên trong sợi nấm bệnh. Những nghiên cứu chi tiết gần đây bằng kính hiển vi điện tử về vùng "giao thoa sợi nấm" cho thấy cơ chế chính của hiện tượng ký sinh ở nấm Trichoderma trên nấm gây bệnh là sự xoắn của sợi nấm Trichoderma quanh sợi nấm vật chủ, sau đó xảy ra hiện tượng thủy phân thành sợi nấm vật chủ, nhờ đó mà nấm Trichoderma xâm nhập vào bên trong sợi nấm vật chủ. Điều này dẫn đến hiện tượng chất nguyên sinh ở sợi nấm vật chủ bị phá hủy từng phần hoặc hoàn toàn.

Cuối cùng, nguyên sinh chất bị mất đi và sợi nấm vật chủ bị phá vỡ, giải phóng các 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sỹ Trần Thị Thúy – KHMTK19 sợi nấm đang sinh sản của nấm Trichoderma. Hiện tượng tan rã Kitin có ở vùng xung quanh nơi xâm nhập của nấm Trichoderma (Dubey, 1995; Inbar và cộng sự, 1996; Mikala-Doukaga và cộng sự, 1979; Rousseau và cộng sự, 1996). Một điều quan trọng cho sự ký sinh của nấm Trichoderma trên nấm gây bệnh cây là các bào tử đính của nấm Trichoderma sau khi mọc mầm tạo thành sợi nấm phải tiếp xúc được với nấm vật chủ và phải hình thành được thể giác bám. Thể giác bám này sẽ bám chắc và xâm nhập vào trong thành tế bào của nấm vật chủ.

Tỉ lệ ký sinh sẽ tăng lên khi tăng sự tiếp xúc trực tiếp của nấm Trichoderma với nấm vật chủ (Inbar và cộng sự, 1996; Pereverzeva và cộng sự, 1995). - Cơ chế kháng sinh: Nấm Trichoderma có khả năng sinh ra một số kháng sinh. Khả năng sinh ra chất kháng sinh của các loài, các chủng là khác nhau giống. Một số chất kháng sinh do Trichoderma sinh ra bao gồm: + Gliotoxin: là chất kháng sinh được R.

Emerson mô tả năm 1936 do nấm Trichoderma lignorum tạo thành. Trichoderma sinh kháng sinh Gliotoxin với điều kiện hàm lượng oxy phải cao. Chất Gliotoxin được tích luỹ nhiều trong dịch môi trường. Sự tích luỹ tối đa chất Gliotoxin thường ở giai đoạn phát triển sớm của nấm Trichoderma.

Chất Gliotoxin có phổ tác động rộng lên nhiều vi sinh vật: vi khuẩn, nấm (Ascochyta, pisi; Botrytis, R. + Viridin: là chất kháng sinh thứ hai do nấm Trichoderma tạo thành trong hoạt động sống của chúng (Bilai, 1974; Martin và cộng sự, 1975; Seiketov, 1982). Chất kháng sinh này được phát hiện vào năm 1945 ( Seiketov, 1982). Viridin độc hơn rất nhiều so với Gliotoxin và có hoạt tính chống nấm cao.

Ngoài ra, đã xác định được một số chất kháng sinh khác do nấm Trichoderma sinh ra như: chất kháng sinh U-21693 được Meyer phát hiện năm 1996. Năm 1975, ở Nhật Bản, các tác giả Atsushi, Shunsuke đã phát hiện được 2 chất kháng sinh: Trichoderma và Dermadin có trong dịch nuôi cấy loài T. Nấm Trichoderma còn có khả năng sinh ra một số chất kháng sinh dễ bay hơi có hoạt tính sinh lý cao. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sỹ Trần Thị Thúy – KHMTK19 - Tác động của men: Nhiều loài Trichoderma có khả năng sinh ra men phân giải (như men laminarinaza, chitinaza,…) (Score và cộng sự, 1994).

Khi phát triển ở trên thành tế bào nấm vật chủ thì nấm Trichoderma có thể tiết ra những loại men gây suy biến thành tế bào nấm gây bệnh cho cây như men  -(1-3)-glukanase và chitinaza (Chet và cộng sự, 1981 và Jones &Watson, 1969-dẫn theo Martin và cộng sự, 1985; Chet và cộng sự, 1981, 1983). - Cơ chế cạnh tranh: nấm Trichoderma có thể biểu hiện tính đối kháng thông qua việc cạnh tranh với nấm gây bệnh cây về dinh dưỡng, nơi cư trú. Nấm Trichoderma thường định cư trước so với các nấm gây bệnh cây. Do đó, chúng chiếm các chỗ định cư cũng như dinh dưỡng của nấm gây bệnh (Green và cộng sự, 1996; Martin và cộng sự, 1985).

Khả năng phòng trừ của nấm Trichoderma spp. đối với các loài nấm gây bệnh cây trồng [35, 40, 48]. Năm 1952, Wood thông báo về tính đối kháng của nấm Trichoderma viride đối với nấm bệnh trên rau diếp là Botrytis cinerea. Ngày nay, người ta còn biết sử dụng nấm Trichoderma để bảo vệ cây trồng khỏi các bệnh nấm ở rễ (như Pythium, Fusarium, Rhizoctonia; Phytophthora,.) và cả các bệnh ở các phần trên mặt đất (như Botrytis cinerea).

Bliss (1959); Ohr và cộng sự (1973), cung cấp bằng chứng thuyết phục nhất, quần thể Trichoderma trong đất có khả năng phòng trừ nấm Armillaria mellea trên đất đã được xử lý xông hơi bằng methyl bromide. Well và các cộng sự (1962) lần đầu tiên công bố sử dụng một số lượng lớn Trichoderma được nuôi trồng trên môi trường rắn ra thử nghiệm ngoài đồng ruộng để kiểm soát nấm Sclerotium rolfsii trên cà chua. Barkman và Rodriguez Kabano (1975) nuôi trồng T.harzianum bằng phương pháp thương mại, các giá thể chứa nấm được rải xuống đất dọc theo các hàng đậu với lượng 112 – 140 kg/ha sau 70 - 100 ngày sau khi gieo đậu. Với lượng 140 kg/ha, T.harzianum có tác dụng phòng chống S.rolfsii và tăng năng suất lên trong khoảng 3 năm.

Nấm Trichodema hamatum có rất nhiều trong đất hữu cơ tại vườn ươm ở Colombia có khả năng ngăn chặn nấm R.solani (Chet và Baker, 1980; 1981) và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn Thạc sỹ Trần Thị Thúy – KHMTK19 phân lập từ đất tại Mexico có khả năng ngăn chặn nhiều loại nấm đất (Lumsden, 1977). Nhiệt độ và tia phóng xạ gamma không thể diệt nấm R.solani nhưng trong môi trường T.harzianum diệt được nấm này (Nelson và cộng sự, 1983), đây là vai trò chính của Trichoderma trong việc phòng trừ sinh học. Tình hình nghiên cứu, sản xuất, sử dụng chế phẩm nấm Trichoderma phòng trừ bệnh hại trên cây trồng.