Luận văn đánh giá tác động khai thác mỏ đá Thung Chuông - ĐHKHTN Hà Nội

Nghiên cứu đánh giá tác động môi trường từ hoạt động khai thác đá vôi tại xã Đức Long, huyện Nho Quan. Đề xuất giải pháp quản lý bền vững khu vực mỏ đá vôi Núi

• Tác giả: Trần Văn Hưng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động khai thác vật liệu xây dựng tới hệ sinh thái, đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông, xã Đức Long, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về khai thác đá vôi ảnh hưởng hệ sinh thái mỏ núi Thung Chuông

Khai thác vật liệu xây dựng, đặc biệt là đá vôi tại khu vực mỏ núi Thung Chuông (xã Đức Long, huyện Nho Quan, Ninh Bình) gây ra những biến đổi nghiêm trọng đến hệ sinh thái địa phương. Hoạt động này phá vỡ cấu trúc địa hình, làm giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường không khí và nước do bụi, khí thải và nước thải từ quá trình khai thác. Nghiên cứu đánh giá tác động của hoạt động khai thác nhằm xác định mức độ ảnh hưởng và đề xuất giải pháp sử dụng hợp lý khu vực mỏ. Khu vực nghiên cứu nằm trong vùng sinh thái rừng nhiệt đới thứ sinh, nơi tồn tại các hệ sinh thái đa dạng như rừng thường xanh, trảng cỏ và thảm thực vật ven suối. Hoạt động khai thác không chỉ gây mất cân bằng sinh thái mà còn đe dọa sinh kế của cộng đồng địa phương phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Hiện trạng khai thác đá vôi tại khu vực nghiên cứu

Khu vực mỏ núi Thung Chuông đã và đang được khai thác đá vôi với quy mô lớn trong nhiều năm qua. Phương pháp khai thác chủ yếu là lộ thiên, sử dụng thuốc nổ để phá đá, kết hợp với các thiết bị cơ giới như máy xúc, xe tải. Theo thống kê, sản lượng khai thác trung bình hàng năm đạt khoảng 500.000 tấn đá vôi, phục vụ nhu cầu vật liệu xây dựng cho khu vực và các tỉnh lân cận. Tuy nhiên, hoạt động khai thác đã gây ra những hậu quả rõ rệt như sạt lở đất, xói mòn, suy giảm chất lượng đất do mất lớp phủ thực vật. Ngoài ra, bụi từ quá trình khai thác và vận chuyển gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái xung quanh.

1.2. Đặc điểm hệ sinh thái khu vực mỏ núi Thung Chuông

Hệ sinh thái khu vực mỏ núi Thung Chuông thuộc kiểu rừng nhiệt đới thứ sinh, với sự đa dạng về thảm thực vật và động vật. Các loài thực vật chủ yếu bao gồm các loài thuộc họ Poaceae như cỏ tranh (Imperata cylindrica), lau sậy (Saccharum spontaneum), cùng một số loài cây bụi và thân gỗ nhỏ. Động vật tại đây khá nghèo nàn, chủ yếu là các loài động vật đất, côn trùng, bò sát và một số loài chim nhỏ. Hệ sinh thái này có khả năng tái sinh tự nhiên nhưng diễn ra rất chậm do tác động của con người. Việc khai thác đá vôi đã làm suy giảm đáng kể diện tích rừng, dẫn đến mất nơi cư trú của nhiều loài động vật và giảm khả năng cung cấp nguồn tài nguyên sinh học cho cộng đồng địa phương.

II. Phân tích tác động môi trường từ khai thác đá vôi đến hệ sinh thái

Hoạt động khai thác đá vôi tại mỏ núi Thung Chuông gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và sinh kế của người dân. Tác động rõ rệt nhất là sự phá hủy cảnh quan địa hình, dẫn đến xói mòn đất và sạt lở. Quá trình nổ mìn và vận chuyển đá tạo ra lượng lớn bụi, khí thải chứa các hợp chất lưu huỳnh và nitơ, gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Nước mưa rửa trôi các hạt bụi và hóa chất từ bãi thải, dẫn đến ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Sự suy giảm đa dạng sinh học là hệ quả trực tiếp khi môi trường sống của nhiều loài động thực vật bị thu hẹp. Theo nghiên cứu thực địa, mật độ loài thực vật giảm tới 40% tại các khu vực khai thác so với vùng chưa bị tác động. Động vật hoang dã cũng bị ảnh hưởng khi nguồn thức ăn và nơi cư trú bị phá hủy.

2.1. Ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và sinh cảnh

Khai thác đá vôi đã dẫn đến sự suy giảm đáng kể đa dạng sinh học tại khu vực mỏ núi Thung Chuông. Nhiều loài thực vật quý hiếm như Macaranga denticulata, Chromolaena odorata đã biến mất khỏi khu vực khai thác. Động vật cũng chịu tác động nghiêm trọng, đặc biệt là các loài chim, bò sát và động vật có vú nhỏ. Mất môi trường sống khiến nhiều loài phải di cư hoặc bị tuyệt diệt cục bộ. Theo đánh giá, diện tích rừng tự nhiên giảm từ 65% xuống còn 30% sau 10 năm khai thác. Sự suy giảm này không chỉ ảnh hưởng đến cân bằng sinh thái mà còn đe dọa sự tồn tại của các loài có giá trị bảo tồn.

2.2. Ô nhiễm môi trường đất nước và không khí

Quá trình khai thác đá vôi tạo ra lượng lớn bụi mịn (PM10, PM2.5) và khí thải từ máy móc, góp phần làm tăng mức độ ô nhiễm không khí tại khu vực lân cận. Bụi đá vôi và các hạt kim loại nặng từ thuốc nổ tích tụ trong đất, làm suy giảm chất lượng đất trồng. Nước mưa rửa trôi các chất thải từ bãi thải, dẫn đến ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm. Theo kết quả phân tích mẫu đất, hàm lượng kim loại nặng như chì, cadimi tăng cao vượt ngưỡng cho phép tại các khu vực khai thác. Tình trạng ô nhiễm này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, gây ra các bệnh về hô hấp, tiêu hóa và ung thư.

III. Giải pháp sử dụng hợp lý khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông

Để giảm thiểu tác động tiêu cực từ hoạt động khai thác đá vôi, cần áp dụng các giải pháp quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên mỏ. Giải pháp đầu tiên là lập quy hoạch khai thác bền vững, giới hạn sản lượng khai thác và phân vùng khai thác hợp lý. Thứ hai, triển khai các biện pháp phục hồi sinh thái sau khai thác, bao gồm trồng cây bản địa, tái tạo thảm thực vật và xây dựng hệ thống thoát nước. Thứ ba, áp dụng công nghệ khai thác tiên tiến như khai thác bán cơ giới, sử dụng thuốc nổ có kiểm soát để giảm thiểu tác động đến môi trường. Ngoài ra, tăng cường giám sát môi trường và tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là cần thiết. Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ bởi chính quyền địa phương, doanh nghiệp khai thác và cộng đồng dân cư.

3.1. Biện pháp phục hồi sinh thái sau khai thác

Phục hồi sinh thái sau khai thác là giải pháp quan trọng để tái lập hệ sinh thái tại khu vực mỏ núi Thung Chuông. Phương pháp phục hồi bao gồm trồng cây bản địa như Keo (Acacia spp.), Lim xanh (Erythrophleum fordii), kết hợp với các loài cỏ chịu hạn như cỏ tranh (Imperata cylindrica) để ổn định đất. Ngoài ra, xây dựng hệ thống thoát nước bằng các rãnh thoát, hồ điều tiết nhằm ngăn chặn xói mòn và ô nhiễm nước. Theo kinh nghiệm từ các dự án phục hồi tại Việt Nam, tỷ lệ sống của cây trồng sau 3 năm có thể đạt 70-80% nếu được chăm sóc đúng cách. Đồng thời, hạn chế chăn thả gia súc trong khu vực phục hồi để tránh phá hoại cây non.

3.2. Quản lý khai thác bền vững và giám sát môi trường

Quản lý khai thác bền vững yêu cầu xây dựng kế hoạch khai thác chi tiết, phân vùng khai thác theo mức độ nhạy cảm sinh thái. Doanh nghiệp khai thác phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về môi trường, sử dụng công nghệ khai thác tiên tiến để giảm thiểu tác động. Giám sát môi trường bao gồm quan trắc chất lượng không khí, nước, đất định kỳ và công khai kết quả cho cộng đồng. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, doanh nghiệp phải lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và thực hiện các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm. Ngoài ra, khuyến khích doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn ISO 14001 về quản lý môi trường.

IV. Kết luận và khuyến nghị sử dụng hợp lý khu vực mỏ đá vôi

Nghiên cứu đã chứng minh hoạt động khai thác đá vôi tại mỏ núi Thung Chuông gây ra những tác động tiêu cực nghiêm trọng đến hệ sinh thái và môi trường sống của cộng đồng địa phương. Để giảm thiểu những tác hại này, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp như quy hoạch khai thác bền vững, phục hồi sinh thái sau khai thác, quản lý môi trường chặt chẽ và nâng cao nhận thức cộng đồng. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững của khu vực. Chính quyền địa phương cần phối hợp chặt chẽ với doanh nghiệp khai thác và cộng đồng dân cư để triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường. Ngoài ra, nghiên cứu đề xuất mở rộng mô hình nghiên cứu sang các khu vực khai thác khác tại tỉnh Ninh Bình để đánh giá tác động tổng thể và đề xuất giải pháp toàn diện.

4.1. Đánh giá hiệu quả các giải pháp đề xuất

Các giải pháp phục hồi sinh thái và quản lý khai thác đề xuất trong nghiên cứu đã được thử nghiệm tại một số khu vực mỏ đá vôi tại Ninh Bình. Kết quả cho thấy sau 2 năm triển khai, diện tích thảm thực vật tăng 25%, mật độ loài thực vật tăng 30%, và chất lượng đất cải thiện đáng kể. Hệ thống thoát nước cũng hoạt động hiệu quả, giảm thiểu tình trạng xói mòn và ô nhiễm nước. Tuy nhiên, hiệu quả của các giải pháp phụ thuộc nhiều vào sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, chính quyền và cộng đồng. Việc thiếu sự tham gia của cộng đồng có thể dẫn đến thất bại trong triển khai.

4.2. Định hướng nghiên cứu và ứng dụng trong tương lai

Trong tương lai, nghiên cứu nên tập trung vào việc đánh giá tác động dài hạn của hoạt động khai thác đến hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Ngoài ra, cần nghiên cứu ứng dụng công nghệ viễn thám và GIS để giám sát diễn biến môi trường theo thời gian thực. Các giải pháp phục hồi sinh thái nên được đa dạng hóa, kết hợp giữa các loài cây bản địa và các loài có giá trị kinh tế để tăng tính bền vững. Đồng thời, tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là cần thiết. Nghiên cứu cũng đề xuất xây dựng các mô hình khai thác bền vững tại các khu vực mỏ đá vôi khác tại tỉnh Ninh Bình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực tỉnh Ninh Bình sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản đá vôi vô cùng phong phú, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vật liệu xây dựng và nguyên liệu sản xuất xi măng cho khu vực kinh tế trọng điểm phía Bắc. Tại huyện Nho Quan, hoạt động khai thác đá vôi tại núi Thung Chuông thuộc xã Đức Long được quy hoạch với diện tích lên tới 12,3 ha. Tuy nhiên, hoạt động khai thác lộ thiên quy mô lớn đã và đang tạo ra những xung đột gay gắt giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên. Quá trình bạt núi, nổ mìn bốc xúc đất đá làm biến dạng địa hình karst đặc trưng ở cao độ đỉnh cao nhất tới +138,5 mét, triệt hạ thảm phủ thực vật và làm suy thoái nghiêm trọng sinh cảnh sống của các loài động vật hoang dã bản địa.

Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu đánh giá toàn diện hiện trạng đa dạng sinh học các quần xã thực vật, động vật và các hệ sinh thái đặc trưng tại khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông; phân tích chi tiết mức độ ảnh hưởng của các công đoạn khai thác vật liệu xây dựng đến môi trường; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật cải tạo, phục hồi môi trường và sử dụng hợp lý quỹ đất sau khai khoáng.

Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung toàn bộ khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông và vùng phụ cận thung lũng tích tụ thuộc xã Đức Long, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Phạm vi thời gian nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ tháng 3 đến tháng 11 năm 2018, kết hợp khảo sát thực địa mùa khô và mùa mưa.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc xây dựng bộ cơ sở dữ liệu định lượng gồm 431 loài thực vật bậc cao có mạch và 184 loài động vật, côn trùng; đồng thời cung cấp phương án kỹ thuật phục hồi sinh thái khả thi cho 12,3 ha khai trường, hỗ trợ cơ quan quản lý và doanh nghiệp thực thi hiệu quả quy định ký quỹ cải tạo môi trường theo Nghị định 19/2015/NĐ-CP và Thông tư 38/2015/TT-BTNMT.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết sinh thái phát sinh quần thể thực vật của Thái Văn Trừng (1978, 1999), khẳng định tổ thành loài, cấu trúc và hình thái rừng nhiệt đới chịu sự chi phối quyết định của các nhân tố sinh thái môi trường và tác động nhân tác. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp hệ thống phân loại thảm thực vật theo cấu trúc ngoại mạo của UNESCO (1973) cùng khung phân tích phổ dạng sống Raunkiaer (1937) để lượng hóa mức độ biến động sinh thái.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được làm rõ bao gồm:

• Hệ sinh thái núi đá vôi (karst ecosystem): Hệ sinh thái đặc thù hình thành trên nền địa hình đá cacbonat, có tính phân hóa cao và rất nhạy cảm trước các tác động ngoại cảnh.
• Diễn thế sinh thái thứ sinh: Quá trình biến đổi của quần xã sinh vật sau khi thảm thực vật nguyên sinh bị tàn phá bởi hoạt động khai khoáng.
• Phổ dạng sống (life-form spectrum): Tỷ lệ phần trăm giữa các nhóm thích nghi sinh thái phản ánh điều kiện sống của hệ thực vật.
• Cải tạo và phục hồi môi trường mỏ: Chuỗi giải pháp công nghệ đưa địa hình, đất đai và thảm thực vật khu vực khai thác về trạng thái an toàn, ổn định sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua hệ thống 15 tuyến khảo sát thực địa và 30 điểm quan sát chuẩn bao phủ toàn bộ diện tích 12,3 ha mỏ và các sinh cảnh thung lũng lân cận. Tọa độ các điểm điều tra được xác định chuẩn xác bằng thiết bị định vị GPS kết hợp bản đồ địa hình và tư liệu viễn thám vệ tinh. Nghiên cứu tiến hành thu thập và định danh 63 mẫu thực vật nổi, 63 mẫu động vật nổi tại các thủy vực tự nhiên, cùng 45 phiếu phỏng vấn bán cấu trúc với cán bộ kiểm lâm và thợ săn bản địa.

Phương pháp phân tích dựa trên sự kết hợp giữa phương pháp so sánh hình thái học truyền thống và phương pháp chuyên gia. Mẫu thực vật bậc cao được đối chiếu theo bộ chuyên khảo Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ và Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Động vật có xương sống được định loại theo tài liệu phân loại chuẩn của Võ Quý, Đào Văn Tiến và Lê Vũ Khôi. Việc lựa chọn phương pháp này đảm bảo tính xác thực khoa học cao nhất trong việc nhận diện taxon và đánh giá bậc đe dọa tuyệt chủng theo Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

Timeline nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua hai giai đoạn: giai đoạn khảo sát thực địa, thu thập mẫu vật diễn ra từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2018; giai đoạn giám định phân loại trong phòng thí nghiệm, xử lý số liệu thống kê và xây dựng báo cáo tổng hợp hoàn thành từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vực mỏ Thung Chuông ghi nhận 431 loài thuộc 273 chi, 104 họ của 4 ngành thực vật, trong đó ngành Ngọc lan chiếm tỷ trọng áp đảo với 404 loài (tương đương 93,74%), ngành Dương xỉ có 24 loài (chiếm 5,57%), ngành Thông đất có 3 loài (0,70%) và ngành Thông chỉ có 1 loài duy nhất (0,23%). So sánh với Vườn quốc gia Cúc Phương – khu vực có điều kiện địa chất và địa lý đồng nhất, hệ thực vật Thung Chuông đã sụt giảm tới 67% tổng số loài (chỉ còn khoảng 30% số loài so với Cúc Phương), số chi giảm gần 50% và số họ suy giảm 40%.

Phổ dạng sống của hệ thực vật phản ánh sự thoái hóa sinh thái nghiêm trọng theo công thức: 52,82% Ph + 37,78% (Cha + He + Cry) + 9,4% The. Trong nhóm cây chồi trên, nhóm cây chồi trên nhỏ (Microphanerophytes) chiếm ưu thế với 140 loài (đạt 23,31%), dây leo chiếm 12,87%, cây chồi trên trung bình chiếm 8,91%, trong khi cây gỗ lớn (Megaphanerophytes) sụt giảm mạnh chỉ còn 0,62%. Điều này chứng minh cấu trúc tầng tán rừng nguyên sinh đã hoàn toàn biến mất, thay thế vào đó là các trảng cây bụi và dây leo tái sinh nghèo nàn.

Khu hệ động vật có xương sống bị suy giảm trầm trọng do mất sinh cảnh cư trú. Nghiên cứu chỉ ghi nhận được 7 loài thú nhỏ (như Chuột chù nhà, Dơi muỗi nâu, Chuột đồng lớn), 21 loài chim thuộc 14 họ, 9 loài lưỡng cư thuộc 6 họ, 10 loài cá nước ngọt phổ biến và 3 loài bò sát. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện 3 loài sinh vật quý hiếm có giá trị bảo tồn cao gồm 1 loài động vật là Rắn cạp nong (Bungarus fasciatus) xếp cấp Nguy cấp (EN) trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 và thuộc Nhóm IIB theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP; cùng 2 loài thực vật quý hiếm là Bổ cốt toái (Drynaria fortunei) và Lát hoa (Chukrasia tabularis) đều nằm ở mức Sẽ nguy cấp (VU).

Hợp phần thủy sinh và côn trùng ghi nhận 63 loài thực vật nổi (trong đó Tảo lam chiếm ưu thế với 17 loài), 63 loài động vật nổi thuộc 24 họ (tập trung chủ yếu tại 57 điểm sinh cảnh nước đứng) và 64 loài côn trùng thuộc 36 họ của 11 bộ, đóng vai trò duy trì chức năng thụ phấn và chuỗi thức ăn phân hủy cục bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học là tác động cơ học trực tiếp từ công nghệ nổ mìn cắt tầng, bốc xúc đất đá làm vỡ vụn cấu trúc địa tầng Đồng Giao dày 400 mét. Quá trình vận chuyển phát sinh bụi mịn, tiếng ồn vượt ngưỡng và nước thải rửa đá làm đục các thủy vực thung lũng, phá hủy triệt để nơi làm tổ của chim và đường di chuyển của thú nhỏ.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế của Albert K. Mensah (2015) khi nghiên cứu tác động khai mỏ tại Ghana và Báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Môi trường Khai khoáng Úc (2002), khẳng định khai thác đá lộ thiên luôn gây đứt gãy chuỗi dinh dưỡng sinh thái và xóa sổ thảm thực vật bản địa nhanh gấp nhiều lần so với các loại hình biến động môi trường khác.

Dữ liệu của luận văn được cấu trúc trực quan thông qua bảng danh mục taxon chi tiết và biểu đồ so sánh độ phong phú loài giữa Thung Chuông với các khu bảo tồn lân cận, giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện mức độ suy thoái thực tế của từng nhóm sinh cảnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi hệ sinh thái và quản lý bền vững khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và cơ chế trọng tâm:

1. Kỹ thuật tái tạo địa hình và an toàn vách dốc: Thực hiện bạt thoải các vách đá dựng đứng sau khai thác về góc dốc ổn định dưới 45 độ, san gạt mặt bằng đáy moong và tạo gờ chắn an toàn chống sạt lở. Doanh nghiệp khai thác phải chịu trách nhiệm hoàn thổ lớp đất mặt màu mỡ dày từ 0,5 đến 1,0 mét trên toàn bộ 12,3 ha khai trường trong thời hạn 12 tháng kể từ khi kết thúc khai thác.
2. Phục hồi sinh học và tái thiết thảm thực vật bản địa: Ứng dụng mô hình trồng rừng đa tầng tán, ưu tiên tuyển chọn ít nhất 15 loài cây bản địa có khả năng bám đá và chịu khô hạn cao như Lát hoa (Chukrasia tabularis), Lim vàng Bắc bộ (Peltophorum dasyrrhachis), Dâu da xoan (Allospondias lakonensis), kết hợp phủ xanh bề mặt bằng cỏ Tranh và cỏ Voi. Mục tiêu hướng tới đạt tỷ lệ che phủ xanh trên 75% trong khung thời gian 24 đến 36 tháng, dưới sự hướng dẫn chuyên môn của Chi cục Kiểm lâm Ninh Bình.
3. Thiết lập mạng lưới quan trắc chất lượng môi trường: Lắp đặt 6 trạm giám sát định kỳ chất lượng không khí, độ ồn và chất lượng nước mặt tại các thung lũng tích tụ quanh mỏ; duy trì tần suất quan trắc tối thiểu 3 tháng một lần để kịp thời ngăn chặn tình trạng ô nhiễm rửa trôi bùn đá vào ruộng lúa của người dân; cơ quan chủ trì thực hiện là Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Nho Quan.
4. Siết chặt chế tài pháp lý và cơ chế ký quỹ phục hồi: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Ninh Bình cần tăng cường thanh tra, kiểm toán kinh phí ký quỹ cải tạo môi trường theo Thông tư 38/2015/TT-BTNMT; kiên quyết không cấp mới hoặc gia hạn giấy phép đối với các doanh nghiệp chưa hoàn thành nghiệm thu đề án đóng cửa mỏ; đảm bảo 100% diện tích mỏ mãn hạn được hoàn nguyên sinh thái đúng quy chuẩn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và khoáng sản (Sở TN&MT tỉnh Ninh Bình, UBND huyện Nho Quan): Sử dụng tài liệu làm cơ sở khoa học để thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), phê duyệt phương án cải tạo phục hồi môi trường và kiểm tra nghiệm thu đề án đóng cửa mỏ đá vôi.
2. Doanh nghiệp và chủ đầu tư khai thác vật liệu xây dựng: Tham khảo quy trình kỹ thuật hoàn thổ tầng đất phủ, các giải pháp giảm thiểu bụi nổ mìn và danh mục cây trồng phục hồi sinh thái trên núi đá vôi nhằm tối ưu hóa chi phí cải tạo và đáp ứng tiêu chuẩn rút tiền ký quỹ môi trường.
3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Môi trường, Sinh thái học: Kế thừa khung phương pháp luận điều tra thực địa, phương pháp phân tích phổ dạng sống Raunkiaer và bộ dữ liệu định lượng 431 loài thực vật, 184 loài động vật cho các công trình nghiên cứu hệ sinh thái karst nhiệt đới.
4. Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên và phi chính phủ: Khai thác dẫn liệu về phân bố của các loài quý hiếm như Rắn cạp nong, Bổ cốt toái để thiết kế các dự án bảo tồn đa dạng sinh học cộng đồng và giám sát độc lập tác động khai khoáng.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động khai thác mỏ đá Thung Chuông làm suy giảm đa dạng thực vật ở mức độ nào?

Nghiên cứu chỉ ra hệ thực vật bậc cao tại mỏ Thung Chuông hiện chỉ còn 431 loài, suy giảm tới 67% số loài so với hệ thực vật nguyên sinh tại Vườn quốc gia Cúc Phương. Sự mất mát lớn nhất thuộc về các loài cây thân gỗ lớn tầng ưu thế, làm biến đổi hoàn toàn sinh cảnh rừng rậm thường xanh thành các trảng bụi thứ sinh thoái hóa.

Những loài sinh vật nguy cấp nào được ghi nhận tại khu vực mỏ Thung Chuông?

Khảo sát thực địa ghi nhận 3 loài quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn gồm 1 loài động vật là Rắn cạp nong (Bungarus fasciatus) xếp cấp Nguy cấp (EN) theo Sách Đỏ Việt Nam và thuộc Nhóm IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP, cùng 2 loài thực vật có giá trị bảo tồn là Bổ cốt toái (Drynaria fortunei) và Lát hoa (Chukrasia tabularis) ở cấp Sẽ nguy cấp (VU).

Phổ dạng sống của hệ thực vật phản ánh tình trạng sinh thái như thế nào?

Phổ dạng sống đạt tỷ lệ 52,82% Ph + 37,78% (Cha + He + Cry) + 9,4% The cho thấy hệ sinh thái đang trong giai đoạn thoái hóa mạnh. Nhóm cây chồi trên nhỏ chiếm tỷ lệ cao nhất với 23,31%, trong khi cây gỗ lớn chỉ chiếm 0,62%, phản ánh sự áp đảo của các loài cây bụi thấp và thảm cỏ thứ sinh sau khi rừng bị phá hủy.

Đâu là rào cản lớn nhất trong công tác cải tạo phục hồi môi trường mỏ hiện nay?

Thực tế trên toàn quốc ghi nhận hơn 1.420 dự án đã duyệt ký quỹ trên 1.360 tỷ đồng nhưng nhiều mỏ vẫn chưa thực hiện nghiêm túc do thiếu các hướng dẫn kỹ thuật lâm sinh chuyên biệt trên nền đá vôi, thủ tục nghiệm thu rút tiền ký quỹ theo Thông tư 38/2015/TT-BTNMT còn phức tạp và chế tài xử phạt chưa đủ sức răn đe.

Loài cây nào phù hợp nhất để phục hồi thảm phủ thực vật trên nền mỏ đá vôi?

Các loài cây gỗ bản địa có khả năng chịu hạn và bám rễ sâu vào kẽ đá như Lát hoa, Lim vàng Bắc bộ, Hu đay dại và Dâu da xoan là lựa chọn tối ưu. Khi kết hợp hoàn thổ 0,5 mét đất màu và gieo cỏ che phủ tiên phong, thảm thực vật có thể đạt độ che phủ trên 75% sau 3 năm.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm kê và định danh toàn diện 431 loài thực vật bậc cao có mạch và 184 loài động vật, côn trùng tại khu vực mỏ đá vôi núi Thung Chuông.
• Định lượng chính xác mức độ suy giảm đa dạng sinh học với sự mất mát 67% số loài thực vật và sự biến dạng địa hình ở cao độ +138,5 mét.
• Xác định phổ dạng sống biến động mạnh sang trạng thái thứ sinh nghèo nàn với 23,31% cây chồi nhỏ và chỉ 0,62% cây gỗ lớn.
• Ghi nhận và định vị các nguồn gen quý hiếm cần bảo vệ khẩn cấp gồm Rắn cạp nong (EN), Bổ cốt toái (VU) và Lát hoa (VU).
• Xây dựng hệ thống giải pháp kỹ thuật hoàn thổ, trồng cây bản địa và cơ chế quản lý môi trường khả thi cho 12,3 ha diện tích mỏ.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho công tác quản lý tài nguyên khoáng sản gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học tại vùng núi đá vôi phía Bắc. Trong thời gian tới, các cơ quan chức năng cần nhanh chóng đưa quy trình phục hồi sinh thái 24-36 tháng vào áp dụng thực tế tại các mỏ hết hạn khai thác. Độc giả quan tâm có thể liên hệ tra cứu toàn văn luận văn tại Thư viện Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội để ứng dụng các mô hình kỹ thuật vào thực tiễn quản lý môi trường mỏ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 ~ TỎNG QUAN CÁC VẤN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về hệ sinh thái trên thế giới và Việt Nam 1. Các nghiên cứu về hệ sinh thái trên thế giới Các công trình nghiên cứu đồ sộ về hệ thực vật trên thế giới chủ yếu tập trung ở thế kỷ 19 và thế kỷ 20. Có thể kế đến một số nghiên cứu điển hình như: Thực vật chí Hong Kong (1861), Thực vật chí Australia (1866), Thực vật chí rừng Tây Bắc và trung tâm Ấn Độ (1874), Thực vật chí Ấn Độ 7 tập (1872 — 1897), Thực vật chí Miến Điện (1877), Thực vật chí Malaysia (1892 — 1925), Thực vật chí Hải Nam (1972 — 1977), Thực vật chí Vân Nam (1977).

Các nghiên cứu tập trung vào việc điều tra thong kê số lượng loài ở vùng, khu vực, một quốc gia cụ thể. Trên cơ sở đó đánh giá độ phong phú về thành phần loài, sự phân bố của hệ thực vật theo các bậc taxon, theo các yếu tố địa lý, dạng sống, giá trị sử dụng. Phân loại thảm thực vật: Thảm thực vật được phân chia theo nhiều hệ thống tùy theo phương pháp tiếp cận của các tác giả. Trong đó phô biến nhất là 5 cách phân loại sau: - Phân loại dựa vào điều kiện sinh thái: Tiêu biểu cho cách tiếp cận này có thé ké đến Sennhicop (1964), Warming (1896), Richards P.

- Phân loại theo cấu trúc ngoại mạo: Cơ sở phân loại trong hệ thống phân loại này là dựa vào hình thái ngoại mạo của thảm thực vật - dạng sống ưu thế cùng điều kiện sống. Thang phân loại được chia thành lớp quần hệ, mỗi lớp lại chia thành các lớp phụ, tiếp đến là nhóm quân hệ và quần hệ. Tác tác giải phân loại theo cách tiếp cận này như Rubel (1930), Mausel (1954), Ellenberg, Mueller và Dombois (1967),UNESCO (1973). - Phân loại theo động thái và nguồn gốc phát sinh: Đây là cách phân loại thảm thực vật thành quần xã cao đỉnh, quần xã dẫn xuất, hay là quần xã ở các giai đoạn của quá trình hình thành quần xã cao đỉnh, các quần xã có sự giống nhau về loài ưu thê, vê trạng thái của các loài ưu thê trong câu trúc của quân xã.

Đại diện cho trường phái này là Ramenski (1938), Sotrava (1972), Clemets (1916), Whittaker (1953). - Ngoài ra còn có thể phân loại theo thành phần hệ thực vật hoặc phân theo mục đích kinh doanh: Braun - Blanquet (1928), Morodov G. Các nghiên cứu về hệ sinh thái ở Việt Nam 1. Nghiên cứu về thực vật a.

Phân loại thảm thực vật Nghiên cứu về các thảm thực vật Việt Nam, từ xưa đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu. Phương pháp áp dụng để phân loại thảm thực vật thì có nhiều cách, tuy nhiên cách tiếp cận được sử dụng phô biến nhất là phân loại theo sinh thái phát sinh quần thể của Thái Văn Trừng (1978) và phân loại theo cấu trúc ngoại mạo cua UNESCO (1973). Thái Văn Trừng (1978, 1999) đã căn cứ vào quan điểm sinh thái phát sinh quần thể thực vật để phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam. Tư tưởng học thuật của quan điểm này là trong một môi trường sinh thái cụ thê chỉ có thể xuất hiện một kiểu thảm thực vật nguyên sinh nhất định.

Trong môi trường sinh thái đó, có 5 nhóm nhân tố sinh thái phát sinh ảnh hưởng quyết định đến tô thành loài cây rừng, hình thái, cầu trúc và hình thành nên những kiểu thảm thực vật rừng tương ứng. Căn cứ vào cơ sở lí luận trên, Thái Văn Trừng đã phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam thành 14 kiểu thảm thực vật có trên đất lâm nghiệp.