Nghiên cứu mối hại và biện pháp phòng trừ tại Tây Nguyên

Luận án tiến sĩ phân tích Nghiên cứu mối vùng tây nguyên và đề xuất biện pháp phòng trừ loài hại chính luận án tiến sĩ vnu, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Nguyễn Quốc Huy
• Người hướng dẫn: GS. Bùi Công Hiển
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Côn trùng học
• Đề tài: Nghiên cứu mối vừng Tây Nguyên và đề xuất biện pháp phòng trừ lòai hại chính
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ sinh học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• MỤC TIÊU, ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu của đề tài
• 2.2. Đối tượn g và phạm vi n ghiên cứu của đề tài
• Ý NGHĨA KH0A HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU MỐI Ở NƢỚC NG0ÀI
• 1.1.1. Tìn h hìn h n nghiên cứu về k hu hệ mối
• 1.1.2. Tìn h hìn h n nghiên cứu về sin h học, sin h thái học của mối
• 1.1.3. Tìn h hìn h n nghiên cứu phòn g trừ mối hại cây trồn g và đập hồ chứa n ước
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU MỐI Ở TR0NG NƢỚC
• 1.2.1. Tìn h hìn h n nghiên cứu k hu hệ mối, đặc điểm sin h học, sin h thái học của mối
• 1.2.2. Tìn h hìn h n nghiên cứu phòn g trừ mối hại cây trồn g và đập hồ chứa n ước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu mối ở Tây Nguyên và biện pháp phòng trừ
• 2. CHƢƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Địa điểm n nghiên cứu
• 2.1.2. K hái quát đặc điểm tự n hiên, xã hội của Tây Nguyên
• 2.1.2.1. Địa hìn h, địa chất
• 2.1.2.2. K inh tế xã hội
• 2.1.3. Thời gian n nghiên cứu
• 2.2. ĐỐI TƢỢNG, VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Đối tượn g n ghiên cứu
• 2.2.2. Vật liệu n nghiên cứu
• 2.2.2.1. Vật liệu n nghiên cứu
• 2.2.2.2. Dụn g cụ, hóa chất và thiết bị n nghiên cứu
• 2.3. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Phươn g pháp thu thập vật mẫu
• 2.3.2. Phươn g pháp thu mẫu địn h tín h
• 2.3.3. Phươn g pháp thu mẫu địn h lượn g
• 2.3.4. Phươn g pháp địn h l ại vật mẫu
• 2.3.5. Phươn g pháp phân tích ADN gen ty thể
• 2.3.5.1. Tách chiết ADN tổn g số
• 2.3.5.2. Phản ứng PCR
• 2.3.5.3. Tin h sạch ADN và giải mã
• 2.3.6. Phươn g pháp phân tích độ tươn g đồn g về thàn h phần l ài
• 2.3.7. Phươn g pháp n ghiên cứu cấu trúc tổ mối
• 2.3.8. Phươn g pháp phân tích một số chỉ tiêu hóa lý của mẫu đất n ghiên cứu
• 2.3.9. Phươn g pháp xác địn h l ài mối gây hại chín h đối với cây trồn g và đập hồ chứa n ước
• 2.3.10. Phươn g pháp xác địn h mức độ gây hại của mối
• 2.3.10.1. Đối với cây trồn g
• 2.3.10.2. Đối với đập hồ chứa n ước
• 2.3.11. Phươn g pháp n ghiên cứu biện pháp phòn g trừ mối ch o cây trồn g và đập
• 2.3.11.1. N nghiên cứu chế tạ o bả diệt mối
• 2.3.11.2. Thử n ghiệm phòn g trừ mối ch o cây trồn g
• 2.3.11.3. Thử n ghiệm k hả n ăn g diệt mối hại đập bằn g phươn g pháp bả độc
• 2.3.12. Phƣơn g pháp xử lý số liệu
• 3. CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. THÀNH PHẦN L0ÀI MỐI Ở TÂY NGUYÊN
• 3.1.1. Danh sách thành phần l ài mối ở Tây Nguyên
• 3.1.2. K ết quả phân tích cấu trúc ADN gen ty thể để xác địn h tươn g đồn g l ài
• 3.1.3. Đặc điểm hìn h thái 15 l ài mối lần đầu ghi n hận ở Việt Nam
• 3.1.3.1. L ài Sched0rhin0termes brevialatus (Havilan d, 1898)
• 3.1.3.2. L ài Sched0rhin0termes tran slucen s (Havilan d, 1898)
• 3.1.3.3. L ài Sched0rhin0termes rectan gularis Ahmad, 1965
• 3.1.3.4. L ài 0d0n t0termes fae0ides H0lmgren, K
• 3.1.3.5. L ài 0d0n t0termes pyriceps Fan, 1985
• 3.1.3.6. L ài 0d0n t0termes sarawak en sis H0lmgren, 1913
• 3.1.3.7. L ài Hyp0termes xen0termitis (Wasman n, 1896)
• 3.1.3.8. L ài In d0termes ban gladeshien sis Ak htar, 1975
• 3.1.3.9. L ài Pericapritermes paraspeci0sus Thapa, 1981
• 3.1.3.10. L ài Pseud0capritermes albipen nis (Tsai et Chen)
• 3.1.3.11. L ài Pseud0capritermes sin en sis Pin g et Xu, 1986
• 3.1.3.12. L ài Pr0capritermes pr0setiger Ahmad, 1965
• 3.1.3.13. L ài N asutitermes fuscipen nis (Havilan d, 1898)
• 3.1.3.14. L ài N asutitermes rectan gularis Thapa, 1981
• 3.1.3.15. L ài Ahmaditermes guizh0uen sis Li et Pin g, 1982
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM KHU HỆ MỐI TÂY NGUYÊN
• 3.2.1. Đặc điểm k hu hệ mối Tây N guyên s o với một số n ước tr0n g k hu vực
• 3.2.2. Đặc điểm k hu hệ mối Tây Nguyên s o với các vùn g địa lý k hí hậu k hác của Việt Nam
• 3.2.3. Phân bố thàn h phần l ài của k hu hệ mối Tây Nguyên
• 3.2.3.1. Phân bố thàn h phần l ài mối the o đơn vị tỉn h
• 3.2.3.2. Phân bố thàn h phần l ài mối the o độ ca0
• 3.2.3.3. Phân bố thàn h phần l ài mối the o sin h cản h
• 3.2.3.4. Phân bố thàn h phần l ài mối the o các n hóm chức n ăn g và k iểu tổ
• 3.3. MỐI HẠI CÂY TRỒNG VÀ BIỆN PHÁP PHÕN G TRỪ
• 3.3.1. Thàn h phần l ài và l ài gây hại chín h
• 3.3.1.1. Danh sách thàn h phần l ài mối tr0n g vườn cây trồn g
• 3.3.1.2. L ài gây hại chín h ở vùn g chuyên canh cà phê, ca o su và ca ca0
• 3.3.2. Một số đặc điểm sin h học, sin h thái học của Mi. pak istan icus
• 3.3.3. K ết quả thử n ghiệm và đề xuất biện pháp phòn g trừ mối hại cây trồn g
• 3.4. MỐI HẠI ĐẬP HỒ CHỨA NƢỚC VÀ BIỆN PHÁP PHÕN G TRỪ
• 3.4.1. Thàn h phần l ài và l ài gây hại chín h trên đập hồ chứa n ước ở Tây N guyên
• 3.4.1.1. Danh sách thàn h phần l ài mối trên đập hồ chứa n ước
• 3.4.1.2. L ài gây hại chín h trên đập hồ chứa n ước
• 3.4.2. Một số đặc điểm sin h học, sin h thái học các l ài gây hại chín h
• 3.4.2.1. L ài Macr0termes gilvus
• 3.4.2.2. L ài Macr0termes an nan dalei
• 3.4.2.3. L ài 0d0n t0termes ceyl0n icus
• 3.4.3. K ết quả thử n ghiệm biện pháp phòn g trừ mối hại đập hồ chứa n ước
• 3.4.3.1. K ết quả phòn g trừ mối Macr0termes an nan dalei bằn g bả độc
• 3.4.3.2. Đề xuất quy trìn h xử lý phòn g trừ mối hại đập hồ chứa n ước
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KH0A HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu mối hại ở Tây Nguyên

Nghiên cứu về mối hại ở Tây Nguyên đã trở thành một vấn đề cấp bách trong bối cảnh phát triển nông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng. Mối (Isoptera) là một trong những loài côn trùng gây hại nghiêm trọng cho cây trồng và công trình xây dựng. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học và tác động của mối hại là rất cần thiết để đưa ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Tây Nguyên, với điều kiện tự nhiên đa dạng, là nơi sinh sống của nhiều loài mối khác nhau, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và an toàn công trình.

1.1. Đặc điểm sinh thái của mối ở Tây Nguyên

Mối ở Tây Nguyên có sự đa dạng về loài và sinh thái. Các loài mối thường sống trong các tổ lớn, có cấu trúc phức tạp. Đặc điểm này giúp chúng tồn tại và phát triển mạnh mẽ trong môi trường tự nhiên. Nghiên cứu cho thấy, mối có thể gây hại nghiêm trọng cho cây trồng, đặc biệt là các loại cây công nghiệp như cà phê và cao su.

1.2. Tác động của mối hại đến nông nghiệp

Mối gây ra nhiều thiệt hại cho cây trồng, làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, mối có thể tấn công rễ và thân cây, dẫn đến chết cây hàng loạt. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân mà còn tác động đến nền kinh tế địa phương.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng trừ mối hại

Mặc dù đã có nhiều biện pháp phòng trừ mối hại, nhưng hiệu quả vẫn chưa đạt được như mong muốn. Các thách thức lớn bao gồm sự kháng thuốc của mối và sự thiếu hụt thông tin về các loài mối gây hại. Việc áp dụng các biện pháp hóa học không đúng cách có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Do đó, cần có những nghiên cứu sâu hơn để tìm ra giải pháp hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc xác định loài mối gây hại

Việc xác định chính xác các loài mối gây hại là rất quan trọng để áp dụng biện pháp phòng trừ hiệu quả. Tuy nhiên, do sự đa dạng về loài và đặc điểm sinh học của chúng, việc này gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu cần tập trung vào việc phân loại và xác định các loài mối phổ biến ở Tây Nguyên.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến mối hại

Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi môi trường sống của mối, dẫn đến sự gia tăng số lượng và mức độ gây hại của chúng. Các nghiên cứu cần xem xét mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu và sự phát triển của mối để đưa ra các biện pháp phòng trừ phù hợp.

III. Phương pháp nghiên cứu mối hại hiệu quả

Để nghiên cứu và phòng trừ mối hại, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập mẫu và phân tích ADN là một trong những phương pháp tiên tiến giúp xác định chính xác loài mối. Ngoài ra, việc thử nghiệm các biện pháp phòng trừ sinh học cũng cần được thực hiện để đánh giá hiệu quả và tính bền vững.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu mối

Việc thu thập mẫu mối cần được thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo tính chính xác. Các mẫu cần được lấy từ nhiều địa điểm khác nhau để phản ánh đúng sự phân bố của mối ở Tây Nguyên.

3.2. Phân tích ADN để xác định loài

Phân tích ADN giúp xác định chính xác loài mối và hiểu rõ hơn về cấu trúc di truyền của chúng. Phương pháp này không chỉ giúp xác định loài mà còn cung cấp thông tin về mối quan hệ giữa các loài mối khác nhau.

IV. Giải pháp phòng trừ mối hại hiệu quả

Để phòng trừ mối hại hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp đồng bộ, bao gồm biện pháp hóa học, sinh học và cơ học. Việc sử dụng bả độc là một trong những giải pháp được khuyến nghị, nhưng cần phải được thực hiện đúng cách để đảm bảo an toàn cho môi trường và sức khỏe con người.

4.1. Sử dụng bả độc trong phòng trừ mối

Bả độc là một trong những biện pháp hiệu quả để diệt mối. Tuy nhiên, cần phải lựa chọn loại bả phù hợp và áp dụng đúng liều lượng để đạt hiệu quả cao nhất. Việc này cũng cần được thực hiện dưới sự giám sát của các chuyên gia.

4.2. Biện pháp sinh học trong phòng trừ mối

Sử dụng các loại vi sinh vật hoặc nấm để kiểm soát mối là một phương pháp thân thiện với môi trường. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, một số loại nấm có khả năng tiêu diệt mối mà không gây hại cho cây trồng và môi trường.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu về mối hại ở Tây Nguyên đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho việc quản lý và phòng trừ mối. Các biện pháp phòng trừ đã được thử nghiệm và đánh giá hiệu quả, giúp nông dân có thêm lựa chọn trong việc bảo vệ cây trồng và công trình xây dựng.

5.1. Kết quả thử nghiệm biện pháp phòng trừ

Các thử nghiệm cho thấy, việc sử dụng bả độc kết hợp với biện pháp sinh học mang lại hiệu quả cao trong việc kiểm soát mối. Nông dân đã có thể giảm thiểu thiệt hại do mối gây ra, từ đó nâng cao năng suất cây trồng.

5.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đã được áp dụng vào thực tiễn tại nhiều địa phương ở Tây Nguyên. Nông dân đã được đào tạo về các biện pháp phòng trừ mối, giúp họ chủ động hơn trong việc bảo vệ mùa màng.

VI. Kết luận và tương lai của nghiên cứu mối hại

Nghiên cứu về mối hại ở Tây Nguyên cần tiếp tục được đẩy mạnh để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Việc phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả và bền vững là rất cần thiết. Tương lai của nghiên cứu này không chỉ giúp bảo vệ cây trồng mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền nông nghiệp địa phương.

6.1. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm sinh học và sinh thái của các loài mối ở Tây Nguyên. Việc này sẽ giúp đưa ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của khu vực.

6.2. Tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là một yếu tố quan trọng trong việc phòng trừ mối hại. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường đi đôi với việc kiểm soát mối, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho nông nghiệp và đời sống của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tây Nguyên là vùng cao nguyên có diện tích đất đỏ bazan màu mỡ lớn nhất Việt Nam (khoảng 2 triệu hecta, chiếm 60% diện tích đất bazan cả nước), giữ vị trí chiến lược về phát triển kinh tế nông - lâm nghiệp, đặc biệt là các vùng chuyên canh cây công nghiệp lâu năm như cà phê (hơn 290.000 ha), cao su, ca cao và dâu tằm. Bên cạnh đó, địa hình và mạng lưới sông suối dốc là điều kiện xây dựng hàng loạt công trình thủy lợi, thủy điện trọng điểm (như Yaly, Đa Nhim, Buôn Kuốp, Sê San, Đại Ninh, Đồng Nai 3, 4...). Trong hệ sinh thái nhiệt đới, mối (Isoptera) giữ vai trò phân giải xác thực vật và xenlulo, làm tăng độ xốp và tuần hoàn dinh dưỡng cho đất; tuy nhiên, hoạt động sinh học của chúng gây ra thiệt hại nghiêm trọng. Đối với cây trồng, mối xâm lấn mô sống, cắn phá hệ rễ và gốc thân làm cây vàng lá, còi cọc và chết hàng loạt. Đối với hệ thống đê đập, mối làm rỗng thân đập đất bằng các khoang tổ và hệ thống hang giao thông ngầm chằng chịt, gây sụt lún mặt đập, rò rỉ, xói ngầm và nguy cơ vỡ đập trong mùa mưa lũ.

Trước khi đề tài được thực hiện, các công trình nghiên cứu về mối tại Tây Nguyên còn phân tán, chủ yếu là khảo sát bước đầu hoặc đánh giá cục bộ tại một số lâm trường, công trình thủy lợi nhỏ. Danh sách thành phần loài ghi nhận còn nghèo nàn, thiếu các dẫn liệu phân loại hình thái đối chiếu với sinh học phân tử, thiếu các chỉ số định lượng về sinh thái học quần xã theo đai cao và sinh cảnh, cũng như chưa xây dựng được quy trình phòng trừ bằng bả độc sinh học thích ứng riêng cho điều kiện tự nhiên của khu vực. Do đó, luận án tiến sĩ sinh học của nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Huy (bảo vệ năm 2011 tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Bùi Công Hiển và PGS. Nguyễn Văn Quảng) đã triển khai đề tài: "Nghiên cứu mối vùng Tây Nguyên và đề xuất biện pháp phòng trừ loài hại chính", chuyên ngành Côn trùng học, mã số 62 42 10 10.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Xác định thành phần loài và một số đặc điểm của khu hệ mối Tây Nguyên.
2. Xác định các loài mối gây hại cho cây trồng và đập hồ chứa nước ở Tây Nguyên, đồng thời đề xuất biện pháp phòng trừ các loài mối gây hại chính.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Toàn bộ các loài mối thuộc bộ Cánh đều (Isoptera) phân bố tại vùng Tây Nguyên.
• Phạm vi nội dung: Phân loại học hình thái học kết hợp phân tích chỉ thị phân tử ADN gen ty thể; cấu trúc đa dạng sinh học khu hệ mối; đặc điểm sinh thái, sinh học của các loài gây hại chính trên vườn cây công nghiệp và thân đập đất; phương pháp phòng trừ mối bằng công nghệ bả độc.
• Phạm vi không gian: Khảo sát trên địa bàn 5 tỉnh Tây Nguyên gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng tại 58 điểm điều tra thuộc 6 dạng sinh cảnh chính.
• Phạm vi thời gian: Thực hiện tập trung trong giai đoạn 2006 - 2009, có kế thừa và bổ sung các chuỗi số liệu điều tra cơ bản từ năm 2002 và giai đoạn 2004 - 2006.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu côn trùng học về bộ Mối (Isoptera) trên thế giới và ở Việt Nam qua ba trục nội dung: phân loại hệ thống học, sinh thái học quần xã, và kỹ thuật kiểm soát phòng trừ.

Về phân loại học thế giới, nghiên cứu khởi đầu từ Hagen (1858), Haviland (1898), Silvestri (1903) và đặc biệt là Holmgren (1906, 1910) - người đặt nền móng cho phân loại học hiện đại dựa trên cấu trúc hàm trên. Snyder (1949) thống kê 1.745 loài thuộc 5 họ và 130 giống trên toàn cầu, đến Constantino (2007) số lượng loài đã lên tới 2.858 loài thuộc 286 giống. Tại khu vực Đông phương, Ahmad (1958, 1965) ghi nhận 397 loài, Krishna (1965) công bố 103 loài ở Miến Điện, Sen-Sarma (1974) mô tả mối tại Ấn Độ, Thapa (1981) nghiên cứu khu hệ Malaysia, và Yupaporn Sornnuwat (2004) thống kê 199 loài tại Thái Lan. Về quy chuẩn hình thái, Roonwal (1969) xây dựng hệ thống đo đạc hình thái ngoài. Bên cạnh đó, các nghiên cứu của Sands (1998) về cấu trúc van ruột, Belyaeva (2006) về cơ quan sinh dục ngoài của mối cánh cái, cùng các ứng dụng phân tích ADN ty thể (Alliens Szalanski et al., 2004; James Austin et al., 2005, 2006; Chow-Yang Lee et al., 2004; Menglin Cheng et al., 2006) và phổ cận hồng ngoại hydrocarbon biểu bì (Aldrich et al., 2007) đã giải quyết nhiều tranh chấp phân loại giữa các loài có hình thái tương đồng.

Về sinh học và sinh thái học, các tác giả như Petch (1906), Holdaway et al. (1935, 1940), Greaves (1962), Agarwal (1978), Scott Turner (1994) đã làm rõ cân bằng nhiệt - ẩm trong tổ; Rust et al. (1994), Wakako Ohmura et al. (2010), Yamano (1973) nghiên cứu phản ứng hướng quang âm; Abe (1979), Schaefer (1981), Abensperg-Traun (1998), Jones et al. (2002), Jouquet et al. (2005) chứng minh vai trò của mối trong việc biến đổi cấu trúc cơ lý đất và chu trình dinh dưỡng rừng nhiệt đới. Về phòng trừ mối đê đập và cây trồng, phương pháp hóa học, sinh học sử dụng nấm ký sinh Metarhizium anisopliae, Beauveria bassiana (Hanel, 1981, 1982), giun tròn (Cowie et al., 1989), bả sinh học (Roe, 2003) và thiết bị sóng âm, rađa đất, cảm ứng điện từ (Mankin et al., 2002; Raloff et al., 2003; Wang et al., 2007; Ragon, 2007) được ứng dụng rộng rãi. Tại Trung Quốc, Lý Thủy Mỹ (1958), Lý Đông (1989) và Zhenggyan Wang et al. (2007) đã tổng kết các loài phá hoại đê đập trọng điểm (Odontotermes formosanus, Macrotermes barneyi) và phát triển phương pháp gây nấm than cùng bả diệt ngầm.

Tại Việt Nam, các công trình từ Bathellier (1927), Patrick Durant và Lâm Bỉnh Lợi (1972), Nguyễn Đức Khảm (1976), Nguyễn Đức Khảm và Vũ Văn Tuyển (1985), Nguyễn Tân Vương (1997), Nguyễn Văn Quảng et al. (2000, 2006), Nguyễn Thị My et al. (2007), Nguyễn Thúy Hiền (2008) đến Động vật chí Việt Nam (Nguyễn Đức Khảm et al., 2007) đã ghi nhận 101 loài mối. Riêng tại địa bàn Tây Nguyên, Vũ Văn Tuyển (1982, 1991) khảo sát mối hại cà phê và 3 đập thủy lợi tại Lâm Đồng; Lê Văn Triển et al. (1998, 2002, 2003) ghi nhận 34 loài hại cây và 21 loài hại đập; Nguyễn Tân Vương et al. (2007) công bố 48 loài trong sinh cảnh cây công nghiệp; Nguyễn Văn Quảng et al. (2007) khảo sát tỷ lệ hại trên cà phê, cao su; Nguyễn Quốc Huy et al. (2008) ghi nhận 25 loài tại các hồ chứa; Trịnh Văn Hạnh (2002, 2007) nghiên cứu chế phẩm vi nấm Metarhizium; Nguyễn Tân Vương et al. (2010) thử nghiệm bả độc diệt Macrotermes annandalei.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết:

• Thiếu một công trình khảo cứu hệ thống và đồng bộ trên quy mô toàn vùng Tây Nguyên (bao gồm cả 5 tỉnh với 3 tiểu vùng địa hình - khí hậu).
• Chưa kết hợp phương pháp giải phẫu hình thái truyền thống với công nghệ sinh học phân tử (giải trình tự gen ty thể) để giám định các loài mối có biến dị hình thái phức tạp.
• Chưa có số liệu định lượng về phân bố cấu trúc quần xã mối theo 3 dải độ cao, 6 sinh cảnh và 4 nhóm chức năng sinh thái.
• Chưa xác định cụ thể tập tính sinh học, cấu trúc khoang tổ của loài gây hại nguy hiểm nhất trên vườn cây (Microtermes pakistanicus) và trên thân đập (Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus, Odontotermes ceylonicus), đồng thời thiếu một quy trình chuẩn hóa sử dụng bả độc diệt mối tận gốc bảo vệ công trình thủy lợi tại Tây Nguyên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận nghiên cứu dựa trên các nguyên lý phân loại học côn trùng, sinh thái học quần xã động vật đất và lý thuyết phòng trừ dịch hại tổng hợp (IPM) thông qua cơ chế lây truyền bả độc xã hội ở côn trùng sống thành tập đoàn.

Khung phân tích và hệ phương pháp thực tế

1. Phương pháp điều tra thu thập mẫu vật:

   • Thu mẫu định tính: Thiết kế các tuyến điều tra cắt ngang các dạng sinh cảnh (chiều dài 1 - 3 km/tuyến) theo phương pháp của Nguyễn Đức Khảm (1971). Thu thập cá thể mối trong thân cây, cành khô, gốc mục, dưới thảm mục và trong tổ đất, ưu tiên thu đẳng cấp mối lính.
   • Thu mẫu định lượng: Thiết lập ô tiêu chuẩn theo phương pháp của Davies (1997) và Eggleton et al. (1997) bằng cách chọn dải đất ngẫu nhiên kích thước 2m x 100m, chia làm 20 ô nhỏ liên tục (5m x 2m/ô). Thực hiện đào bới đất tới độ sâu 10 cm và thu bắt trên thân cây lên đến độ cao 2m tại các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Đắk Nông. Mẫu vật được định hình và bảo quản trong cồn $70^\circ$.

2. Phương pháp giám định hình thái và phân loại học:

   • Sử dụng kính lúp hai mắt và kính hiển vi quang học có trắc vi thị kính. Đo đạc các chỉ số hình thái đầu, trán, môi trên, hàm trên, tấm lưng ngực của mối lính và mối cánh theo quy chuẩn của Roonwal (1969).
   • Tra cứu khóa định loại của Ahmad (1958, 1965), Thapa (1981), Huang Fu Sheng (2000), Nguyễn Đức Khảm et al. (2007).

3. Phương pháp sinh học phân tử (ADN gen ty thể):

   • Tách chiết ADN tổng số từ mô cơ cá thể mối.
   • Khuếch đại đoạn gen ty thể đặc hiệu bằng phản ứng chuỗi trùng hợp (PCR) trên máy PCR Mastercycler (Eppendorf).
   • Điện di kiểm tra trên gel agarose (Bio-Rad), tinh sạch sản phẩm PCR và giải trình tự nucleotide tự động bằng hệ thống ABI 3100-Avant Genetic Analyzer (Applied Biosystems).
   • Xây dựng ma trận khoảng cách di truyền theo mô hình Kimura 2 tham số (Kimura 2-parameter) và thiết lập cây phát sinh chủng loại bằng phương pháp Maximum Parsimony (MP).

4. Phương pháp phân tích sinh thái học và hóa lý đất:

   • Tính toán chỉ số tương đồng thành phần loài giữa các vùng địa lý khí hậu và giữa 5 tỉnh Tây Nguyên bằng chỉ số tương đồng Bray - Curtis.
   • Phân chia nhóm chức năng dinh dưỡng (ăn gỗ, ăn mùn, ăn lá thảm mục, cấy nấm) và kiểu cấu trúc tổ.
   • Khảo sát các thông số hóa lý tầng đất mặt (pH KCl, mùn tổng số %, N%, P2O5%, K2O%) tại Phòng Phân tích đất và Môi trường - Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp.

5. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm phòng trừ:

   • Nghiên cứu chế tạo và thử nghiệm bả diệt mối BDM08, BDM10 và chế phẩm sinh học Metavina 90DP.
   • Khảo sát tập tính khai thác thức ăn qua hệ thống bẫy nhử trên vườn cà phê tại Công ty Cà phê Krông Ana, Ea Pôk và Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên.
   • Thử nghiệm hiệu lực diệt các tổ mối Macrotermes annandalei theo các cấp đường kính tổ khác nhau (nhóm tổ 0,7 - 1,0 m và các cỡ tổ khác) tại đập Ea Ka và đập Ea Kao (Đắk Lắk).

Nhóm thiết bị / Hóa chất	Tên thiết bị / Chủng loại	Xuất xứ / Hãng sản xuất	Mục đích sử dụng
Thiết bị khảo sát hiện trường	Máy đo pH Metrohm 620, Rađa đất, Máy dò âm, Máy định vị	Thụy Sĩ, Mỹ	Đo pH đất, phát hiện khoang rỗng tổ mối trong thân đập
Thiết bị thí nghiệm sinh học	Kính lúp hai mắt, Kính hiển vi soi nổi, Máy sấy Mac-250Nex	Đức, Nhật Bản (Sanyo)	Đo đạc chỉ số hình thái, định loại mẫu vật
Thiết bị phân tử	Máy PCR Mastercycler, Máy ly tâm lạnh Mikro 200R, Máy ABI 3100	Đức (Eppendorf), Mỹ (Applied Biosystems)	Tách chiết ADN, phản ứng PCR và giải trình tự gen ty thể
Chế phẩm thực nghiệm	Bả BDM08, BDM10, Chế phẩm Metavina 90DP	Viện Phòng trừ Mối và BVCT	Đánh giá hiệu lực tiêu diệt mối trên cây trồng và đập

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa các tư liệu nghiên cứu mối trong nước và quốc tế. Tác giả phân tích các đặc điểm địa lý - khí hậu đặc thù của Tây Nguyên gồm 3 tiểu vùng: Bắc Tây Nguyên (Kon Tum, Gia Lai), Trung Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông) và Nam Tây Nguyên (Lâm Đồng), với sự phân hóa rõ nét về chế độ mưa, mạng lưới thủy văn sông Đrăng, Krông Ana, Sêrêpôk, Đa Nhim cùng hệ thống đất feralit bazan. Chương này chỉ ra rằng, dù mối có vai trò phân hủy sinh khối thực vật, sự phát triển các vùng chuyên canh cà phê, cao su và hệ thống hồ đập thủy điện/thủy lợi tại Tây Nguyên đang đối mặt với nguy cơ phá hoại nghiêm trọng do mối. Tổng quan khẳng định tính cấp thiết của việc áp dụng công nghệ phân tử trong phân loại học và công nghệ bả độc sinh học nhằm thay thế hóa chất độc hại trong phòng trừ mối tại địa bàn.

Chương 2: Địa điểm, thời gian, vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu gồm 58 điểm khảo sát trải rộng trên 5 tỉnh Tây Nguyên, được tổng hợp tại bảng dưới đây:

Tỉnh	Số điểm điều tra	Địa bàn đại diện thu mẫu
Kon Tum	08	P. Lê Lợi, P. Trần Hưng Đạo, P. Ngô Mây, Xã Đăk Blà, Xã Yaly (Sa Thầy), Xã Ngọk Tụ (Đăk Tô), TT. Plei Kần (Ngọc Hồi), Xã Đăk Uy (Đăk Hà).
Gia Lai	12	P. Thống Nhất, P. Phù Đổng, P. Trà Bá, Xã Biển Hồ (Pleiku), Xã Ia Glai (Chư Sê), Xã Ia Dom (Đức Cơ), Xã Ia Mơr, Ia Phìn, Ia Lâu (Chư Prông), Xã Ayun Hạ (Phú Thiện), P. An Phú (An Khê), Xã Ia M’lá (Ayun Pa).
Đắk Lắk	20	Xã Ea Kao, Hòa Thắng, Hòa Phú, P. Thắng Lợi, P. Thành Nhất (Buôn Ma Thuột); Xã Cư Ni, TT. Ea Knốp, Ea Sô, Ea Đar (Ea Kar); Dray Sáp (Krông Ana); TT. Ea Pôk, Ea Kpam (Cư M’gar); Hòa Đông, Ea Kênh (Krông Păk); Krông Na, Ea Huar (Buôn Đôn); Ea Bung, Cư M'Lan (Ea Súp); Nam Ka, Buôn Tría (Lăk).
Đắk Nông	09	P. Nghĩa Tân (TX. Gia Nghĩa), Xã Đăk R'Tih (Tuy Đức), Xã Đăk Nang, Đăk Rô, Quảng Phú (Krông Nô), TT. Đăk Mil (Đăk Mil), Xã Ea Pô, Tâm Thắng, Nam Dong (Cư Jút).
Lâm Đồng	09	TT. D’ran, TT. Thạnh Mỹ (Đơn Dương), Xã Lát (Lạc Dương), TT. Đạ Tẻh (Đạ Tẻh), Xã Ninh Gia (Đức Trọng), Xã Đạ Long (Đam Rông), Xã Bảo Thuận (Di Linh), Xã Lộc Ngãi (Bảo Lâm), Phường 11 (TP. Đà Lạt).
Tổng cộng	58	Toàn vùng Tây Nguyên

Chương này trình bày chi tiết quy trình tách chiết ADN ty thể, phản ứng PCR, các thông số giải mã chuỗi nucleotide, quy trình thiết lập tuyến điều tra 1 - 3 km và phương pháp bố trí ô tiêu chuẩn định lượng 20 ô ($5\text{m} \times 2\text{m}$). Đồng thời, quy trình giải phẫu tổ ngầm để đo đạc các kích thước khoang chính (DKC, HKC), khoang phụ (DKP, HKP), đường kính hang giao thông (DGT, LGT) và phương pháp đánh giá bả độc BDM08, BDM10 ngoài hiện trường được chuẩn hóa.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các phát hiện học thuật chính của luận án qua 4 phần lớn:

1. Thành phần loài mối ở Tây Nguyên: Luận án đã xác định được 95 loài mối thuộc khu hệ mối Tây Nguyên. Trong đó, có 15 loài lần đầu tiên ghi nhận cho khu hệ mối Việt Nam, đồng thời bổ sung 6 giống và 30 loài lần đầu tiên ghi nhận cho vùng Tây Nguyên. Cấu trúc phân loại học được kiểm chứng qua phân tích thành phần nucleotide và ma trận khoảng cách di truyền Kimura 2 tham số, cùng cây phát sinh chủng loại Maximum Parsimony.

STT	Tên khoa học của loài	Tác giả và năm công bố	Ghi chú phân loại
1	Schedorhinotermes brevialatus	(Haviland, 1898)	Ghi nhận mới cho Việt Nam
2	Schedorhinotermes translucens	(Haviland, 1898)	Ghi nhận mới cho Việt Nam
3	Schedorhinotermes rectangularis	Ahmad, 1965	Ghi nhận mới cho Việt Nam
4	Odontotermes faeoides	Holmgren, K.	Ghi nhận mới cho Việt Nam
5	Odontotermes pyriceps	Fan, 1985	Ghi nhận mới cho Việt Nam
6	Odontotermes sarawakensis	Holmgren, 1913	Ghi nhận mới cho Việt Nam
7	Hypotermes xenotermitis	(Wasmann, 1896)	Ghi nhận mới cho Việt Nam
8	Indotermes bangladeshiensis	Akhtar, 1975	Ghi nhận mới cho Việt Nam
9	Pericapritermes paraspeciosus	Thapa, 1981	Ghi nhận mới cho Việt Nam
10	Pseudocapritermes albipennis	(Tsai et Chen)	Ghi nhận mới cho Việt Nam
11	Pseudocapritermes sinensis	Ping et Xu, 1986	Ghi nhận mới cho Việt Nam
12	Procapritermes prosetiger	Ahmad, 1965	Ghi nhận mới cho Việt Nam
13	Nasutitermes fuscipennis	(Haviland, 1898)	Ghi nhận mới cho Việt Nam
14	Nasutitermes rectangularis	Thapa, 1981	Ghi nhận mới cho Việt Nam
15	Ahmaditermes guizhouensis	Li et Ping, 1982	Ghi nhận mới cho Việt Nam

2. Đặc điểm sinh thái và phân bố của khu hệ mối Tây Nguyên:

   • So sánh tương đồng: Chỉ số tương đồng Bray - Curtis chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa khu hệ mối Tây Nguyên với khu hệ mối Trung Quốc, Malaysia, Thái Lan và 6 vùng địa lý khí hậu tại Việt Nam.
   • Phân bố theo đai cao: Số lượng loài có xu hướng giảm dần khi độ cao tăng lên theo 3 đai độ cao chính (< 500m, 500 - 1.000m, > 1.000m). Đai dưới 500m và 500 - 1.000m tập trung mức độ đa dạng loài cao nhất.
   • Phân bố theo sinh cảnh: Khảo sát trên 6 sinh cảnh (rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, rừng trồng, trảng cây bụi, khu dân cư, đập hồ chứa nước) cho thấy sinh cảnh rừng tự nhiên có độ phong phú tương đối và số lượng loài cao nhất; sinh cảnh đập hồ chứa nước và khu dân cư có độ đa dạng thấp hơn nhưng mức độ tập trung của các loài gây hại lại cao hơn.
   • Cấu trúc chức năng: Phân tích phương thức sống, nhóm chức năng dinh dưỡng và kiểu tổ cho thấy nhóm mối có vườn cấy nấm (Macrotermitinae) chiếm ưu thế tuyệt đối về tần suất bắt gặp và sinh khối hoạt động.

3. Mối hại cây trồng và biện pháp phòng trừ:

   • Xác định danh sách thành phần loài mối xuất hiện trong vườn cây công nghiệp, trong đó xác định 6 loài gây hại chính trên cà phê, cao su và ca cao.
   • Khẳng định loài Microtermes pakistanicus là đối tượng gây hại nghiêm trọng nhất đối với cây trồng tại Tây Nguyên. Luận án mô tả chi tiết tổ ngầm dạng vòm đáy phẳng gồm nhiều khoang nhỏ, hang đi ăn ngầm và tỷ lệ đẳng cấp trong đàn kiếm ăn.
   • Thử nghiệm bẫy nhử và bả diệt mối cho thấy tỷ lệ bắt gặp tại bẫy nhử đạt hiệu quả cao, bả diệt làm giảm rõ rệt tỷ lệ cây nhiễm mối so với khu vực đối chứng không xử lý.

4. Mối hại đập hồ chứa nước và biện pháp phòng trừ:

   • Điều tra trên 15 đập hồ chứa nước ở Tây Nguyên, xác định 3 loài gây hại chính đe dọa trực tiếp an toàn đập gồm: Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus và Odontotermes ceylonicus.
   • Khảo sát cấu trúc khoang tổ cho thấy các loài này phát triển hệ thống khoang rỗng lớn và hang giao thông xuyên sâu vào thân đập đất.
   • Thử nghiệm bả BDM08 tiêu diệt Macrotermes annandalei: Đánh giá mức độ khai thác bả và hiệu lực diệt đối với các tổ mối có đường kính 0,7 - 1,0 m và các cỡ tổ khác, đạt tỷ lệ tiêu diệt quần tộc hoàn toàn.
   • Xây dựng và đề xuất quy trình kỹ thuật hoàn chỉnh về xử lý phòng trừ mối hại đập hồ chứa nước bằng phương pháp bả độc.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã đạt được các kết quả khoa học và đóng góp mới cụ thể:

Đóng góp về mặt khoa học

1. Cung cấp danh mục thành phần loài đầy đủ và có hệ thống nhất về khu hệ mối vùng Tây Nguyên với 95 loài. Trong đó, 15 loài là ghi nhận mới cho khu hệ mối Việt Nam, đồng thời bổ sung 6 giống và 30 loài lần đầu tiên ghi nhận cho khu vực Tây Nguyên.
2. Kết hợp thành công giữa phương pháp hình thái học truyền thống và phương pháp phân tích ADN gen ty thể (mô hình Kimura 2 tham số, cây phát sinh Maximum Parsimony) trong định loại và xác định quan hệ tương đồng giữa các loài mối có biến dị hình thái.
3. Cung cấp các dẫn liệu định lượng khoa học về quy luật phân bố thành phần loài, số lượng loài theo 3 dải độ cao, theo 6 dạng sinh cảnh, theo đơn vị hành chính 5 tỉnh và theo các nhóm chức năng sinh thái tại Tây Nguyên.
4. Làm sáng tỏ đặc điểm cấu trúc tổ, tập tính sinh học, sinh thái học của loài mối hại cây trồng nguy hiểm nhất (Microtermes pakistanicus) và các loài mối gây hại thân đập (Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus, Odontotermes ceylonicus).

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Xác định chính xác 6 loài mối gây hại trên vườn cây công nghiệp (cà phê, cao su, ca cao) và 3 loài mối phá hoại nền thân đập đất hồ chứa nước tại Tây Nguyên.
2. Ứng dụng thành công công nghệ bả độc (BDM08) trong việc dẫn dụ và tiêu diệt triệt để các tập đoàn mối cấy nấm gây hại đập hồ chứa nước và cây công nghiệp, hạn chế việc đào bới phá hủy kết cấu thân đập và giảm thiểu ô nhiễm môi trường do phun rải hóa chất.
3. Xây dựng quy trình công nghệ xử lý phòng trừ mối hại đập hồ chứa nước và quy trình bảo vệ vườn cây công nghiệp tại Tây Nguyên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khảo sát định lượng ô tiêu chuẩn ($2\text{m} \times 100\text{m}$) mới được triển khai tập trung tại 3 tỉnh (Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông); tại Kon Tum và Lâm Đồng chủ yếu là thu mẫu định tính theo tuyến. Việc phân tích ADN gen ty thể mới chỉ thực hiện trên một số nhóm loài có biến dị hình thái phức tạp chứ chưa bao phủ toàn bộ 95 loài.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục mở rộng phân tích chỉ thị phân tử cho toàn bộ các taxon trong khu hệ mối; theo dõi biến động quần thể mối trong bối cảnh biến đổi khí hậu và chuyển đổi cơ cấu cây trồng; hoàn thiện quy trình sản xuất công nghiệp cho chế phẩm bả BDM trên diện rộng.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Côn trùng học, Bảo vệ thực vật, Lâm nghiệp: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về phân loại học mối, cung cấp khóa định loại, bản mô tả chi tiết và hình vẽ mặt lưng đầu mối lính của 15 loài mới bổ sung cho Việt Nam, cùng phương pháp kết hợp sinh học phân tử trong phân loại côn trùng xã hội.
• Đối với cơ quan quản lý nông nghiệp và doanh nghiệp cây công nghiệp: Dữ liệu sinh thái và tập tính gây hại của Microtermes pakistanicus giúp xây dựng chiến lược bảo vệ rễ cây cà phê, cao su, ca cao bền vững.
• Đối với ngành Thủy lợi và quản lý hồ đập: Bản quy trình công nghệ xử lý mối bằng bả độc BDM08 là cẩm nang kỹ thuật trực tiếp phục vụ công tác kiểm tra, quan trắc và xử lý an toàn đập đất thủy lợi, thủy điện tại khu vực Tây Nguyên và các vùng sinh thái tương đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã phát hiện và bổ sung bao nhiêu loài mối cho khu hệ côn trùng Việt Nam và Tây Nguyên?
Luận án đã xác định tổng số 95 loài mối ở Tây Nguyên, trong đó có 15 loài lần đầu tiên được ghi nhận cho khu hệ mối Việt Nam và bổ sung 6 giống, 30 loài lần đầu tiên ghi nhận tại vùng Tây Nguyên.

2. Loài mối nào được xác định là gây hại nghiêm trọng nhất trên cây trồng tại Tây Nguyên và tập tính của chúng ra sao?
Loài Microtermes pakistanicus được xác định là loài gây hại nghiêm trọng nhất trên cây cà phê, cao su và ca cao. Chúng sống trong các tổ ngầm chia thành nhiều khoang nhỏ, hoàng cung dạng vòm đáy phẳng, di chuyển theo các hang ngầm để cắn phá rễ và gốc thân cây.

3. Những loài mối nào đe dọa trực tiếp đến an toàn của các đập hồ chứa nước ở Tây Nguyên?
Có 3 loài mối gây hại chính trên thân đập đất là Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus và Odontotermes ceylonicus. Chúng tạo ra các khoang tổ trung tâm và khoang phụ có thể tích lớn cùng mạng lưới hang giao thông ăn sâu vào thân đập, gây nguy cơ rò rỉ và sụt lún.

4. Phương pháp sinh học phân tử nào được tác giả áp dụng để định loại các loài mối có biến dị hình thái?
Tác giả đã tách chiết ADN tổng số, khuếch đại đoạn gen ty thể bằng kỹ thuật PCR, giải trình tự trên máy ABI 3100-Avant, sau đó phân tích thành phần nucleotide, tính toán khoảng cách di truyền theo mô hình Kimura 2 tham số và thiết lập cây phát sinh chủng loại theo phương pháp Maximum Parsimony.

5. Giải pháp kỹ thuật nào được đề xuất để tiêu diệt mối hại đập hồ chứa nước thay cho phương pháp đào bới truyền thống?
Luận án đề xuất quy trình sử dụng bả độc BDM08. Mối thợ và mối lính khai thác bả mang chất độc về tổ, thông qua tập tính trao đổi thức ăn (trophallaxis) truyền độc cho mối chúa và toàn bộ quần tộc, giúp tiêu diệt triệt để tổ mối mà không làm tổn hại kết cấu đập.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quốc Huy là công trình chuyên khảo toàn diện về khu hệ mối (Isoptera) vùng Tây Nguyên, xác lập danh mục 95 loài cùng 15 ghi nhận mới cho Việt Nam. Bằng việc kết hợp phương pháp phân loại hình thái với giải trình tự ADN gen ty thể và điều tra sinh thái định lượng, công trình đã làm sáng tỏ cấu trúc quần xã mối theo đai cao và sinh cảnh. Đồng thời, việc xác định chính xác các loài gây hại trọng điểm (Microtermes pakistanicus trên cây trồng; Macrotermes annandalei, Macrotermes gilvus, Odontotermes ceylonicus trên đập đất) và thử nghiệm thành công công nghệ bả độc BDM08 đã mang lại giải pháp kiểm soát dịch hại có giá trị thực tiễn cao cho vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1 ĐẶT VẤN̟ ĐỀ Mối (IS0PTERA) là côn̟ trùn̟g xã hội, có sự phân̟ hóa hìn̟h thái và chức n̟ăn̟g ca0 giữa các n̟hóm cá thể tr0n̟g một tổ mối. Với đặc tín̟h làm tổ và h0ạt độn̟g tin̟h vi cùn̟g k̟hả n̟ăn̟g phân̟ giải các sản̟ phẩm có n̟guồn̟ gốc từ xen̟lulô và là n̟guồn̟ thức ăn̟ ch0 một số độn̟g vật h0an̟g dã, n̟ên̟ mối được xem là một mắt xích quan̟ trọn̟g tr0n̟g các hệ sin̟h thái tự n̟hiên̟. Bên̟ cạn̟h đó, mối cũn̟g là đối tượn̟g gây hại quan̟ trọn̟g đối với cây trồn̟g, đê đập và côn̟g trìn̟h k̟iến̟ trúc ở hầu hết các n̟ước n̟hiệt đới và cận̟ n̟hiệt đới n̟hư Trun̟g Quốc, Thái Lan̟, Là0, Campuchia, Malaysia, In̟d0n̟esia và Ấn̟ Độ. (Thái Bàn̟g H0a, 1964) [14]; (Sen̟ - Sarma, 1974) [114]; (Harris, 1968) [91]; (C0wie et al.

Việt N̟am cũn̟g n̟ằm tr0n̟g k̟hu vực các n̟ước k̟ể trên̟, n̟ên̟ thàn̟h phần̟ l0ài mối ph0n̟g phú và đa dạn̟g tươn̟g tự. Đối với cây trồn̟g, the0 một số tài liệu, mối tấn̟ côn̟g tế bà0 sốn̟g của cây, tấn̟ côn̟g rễ cây và có thể gây chết cây đồn̟g l0ạt trên̟ diện̟ rộn̟g. Hầu hết các l0ại cây ăn̟ quả, cây côn̟g n̟ghiệp đều được c0i là đối tượn̟g bị mối gây hại, tr0n̟g đó ca0 su, cà phê là l0ại cây bị mối gây hại n̟ặn̟g (Greaves, 1962; Thái Bàn̟g H0a, 1964; Harris, 1971; Sen̟ - Sarma, 1974) [90, 14, 92, 114]. Các biện̟ pháp phòn̟g chốn̟g mối ch0 cây trồn̟g đã được thực hiện̟ ở n̟hiều n̟ước, chủ yếu là biện̟ pháp trộn̟ h0á chất và0 đất quan̟h gốc cây trước k̟hi trồn̟g, phun̟ thuốc và0 gốc cây (Butan̟i et al., 1983; C0wie et al.

Đối với đê đập, mối được c0i là thủ phạm gây rỗn̟g đê đập, vì chún̟g thườn̟g tạ0 ra các k̟h0an̟g tổ và hệ thốn̟g han̟g gia0 thôn̟g tr0n̟g thân̟ đê đập. Tác hại của chún̟g thể hiện̟ ở việc gây sụt lún̟ mặt đê đập, gây rò rỉ, xói n̟gầm dẫn̟ đến̟ vỡ đê đập. Vấn̟ đề n̟ày được quan̟ tâm đặc biệt ở Trun̟g Quốc, Việt N̟am (Thái Bàn̟g H0a, 1964; Vũ Văn̟ Tuyển̟, 1982; Lý Đôn̟g, 1989; N̟guyễn̟ 1 Quốc Huy, 2005; N̟gô Trườn̟g Sơn̟, 2009) [14, 56, 6, 16, 46]. Trước k̟ia, đã có một số côn̟g trìn̟h n̟ghiên̟ cứu về mối hại cây ở Việt N̟am n̟hư N̟guyễn̟ Đức K̟hảm (1968) [19]; Vũ Văn̟ Tuyển̟ (1991) [57]; N̟guyễn̟ Văn̟ Quản̟g (1999) [33], Tạ K̟im Chỉn̟h (1995) [4].

Các k̟ết quả thườn̟g tập trun̟g và0 côn̟g bố thàn̟h phần̟ mối hại cây trồn̟g và thử n̟ghiệm biện̟ pháp diệt mối. Mặc dù đã có dan̟h sách thàn̟h phần̟ l0ài mối hại cây ở miền̟ bắc Việt N̟am và ở cây cà phê tỉn̟h Lâm Đồn̟g (N̟guyễn̟ Đức K̟hảm, 1976; Vũ Văn̟ Tuyển̟, 1991.) [21, 57], n̟hưn̟g s0 với các n̟ước lân̟ cận̟, dan̟h sách n̟ày còn̟ n̟ghè0 n̟àn̟ về thàn̟h phần̟ l0ài. Hậu quả d0 mối gây ra ch0 cây trồn̟g chỉ được mô tả đơn̟ giản̟ là vàn̟g lá, còi cọc, có thể chết hàn̟g l0ạt trên̟ diện̟ rộn̟g (N̟guyễn̟ Đức K̟hảm, 1976; Vũ Văn̟ Tuyển̟, 1991) [21, 57], n̟hưn̟g chưa có n̟hiều dẫn̟ liệu cụ thể về ản̟h hưởn̟g trực tiếp của mối đối với cây trồn̟g (dấu vết gây hại của mối). Hơn̟ n̟ữa, n̟hiều đặc điểm sin̟h học và sin̟h thái học làm cơ sở xây dựn̟g biện̟ pháp phòn̟g trừ mối còn̟ rất hạn̟ chế.

Có thể n̟êu n̟hữn̟g côn̟g trìn̟h đã n̟ghiên̟ cứu thử n̟ghiệm biện̟ pháp xử lý mối bả0 vệ cây trồn̟g n̟hư Vũ Văn̟ Tuyển̟ (1991) [57] với cây cà phê; Tạ K̟im Chỉn̟h (1995, 1996) [4, 5] với cây vải thiều và cây chè. Các tác giả n̟ày mới chỉ dừn̟g lại ở việc sử dụn̟g các hóa chất h0ặc vi n̟ấm để diệt mối, mà chưa đi sâu n̟ghiên̟ cứu đặc điểm sin̟h học, sin̟h thái học của l0ài cần̟ phòn̟g trừ. Tr0n̟g k̟h0ản̟g 10 n̟ăm gần̟ đây, mối hại cây và đập hồ chứa n̟ước ở các tỉn̟h Tây N̟guyên̟ đã được một số tác giả quan̟ tâm n̟ghiên̟ cứu (Lê Văn̟ Triển̟ , 2000, 2003; N̟guyễn̟ Tân̟ Vươn̟g, 2007; N̟guyễn̟ Văn̟ Quản̟g, 2007 và N̟guyễn̟ Quốc Huy, 2007) [53, 55, 65, 41, 17]. Tuy vậy, các k̟ết quả được côn̟g bố chỉ hạn̟ chế ở các số liệu điều tra về thàn̟h phần̟ l0ài, phân̟ bố của mối hại cây, đập hồ chứa n̟ước và địn̟h hướn̟g biện̟ pháp xử lý ch0 cây trồn̟g và đập.

Trịn̟h Văn̟ Hạn̟h (2007) [10] đã n̟ghiên̟ cứu thàn̟h côn̟g việc thay thế thuốc diệt mối h0á chất bằn̟g chế phẩm sin̟h học đối với n̟hóm mối có vườn̟ cấy n̟ấm ở đê 2 được áp dụn̟g ở miền̟ Bắc Việt N̟am, n̟hưn̟g chưa được thử n̟ghiệm trên̟ môi trườn̟g đập hồ chứa n̟ước ở các tỉn̟h Tây N̟guyên̟. Mối hại cây và đê, đập có thàn̟h phần̟ l0ài ph0n̟g phú, n̟hiều n̟hóm l0ài có các đặc điểm sin̟h học, sin̟h thái học k̟hác hẳn̟ với mối hại côn̟g trìn̟h k̟iến̟ trúc và chún̟g có quan̟ hệ rất mật thiết với môi trườn̟g. Ch0 n̟ên̟ để phòn̟g trừ có hiệu quả, cần̟ phải có n̟hữn̟g n̟ghiên̟ cứu cụ thể và đầy đủ về các n̟hóm mối n̟ày, đồn̟g thời lựa chọn̟ biện̟ pháp phòn̟g trừ hợp lý, phù hợp với điều k̟iện̟ tự n̟hiên̟ và k̟in̟h tế xã hội của từn̟g vùn̟g. K̟hu vực Tây N̟guyên̟ là vùn̟g lãn̟h thổ rộn̟g lớn̟, có vị trí chiến̟ lược về k̟in̟h tế, chín̟h trị và an̟ n̟in̟h quốc phòn̟g.

N̟hờ có ưu thế về địa lý, điều k̟iện̟ tự n̟hiên̟, k̟in̟h tế xã hội, Tây N̟guyên̟ được đán̟h giá là vùn̟g có điều k̟iện̟ phát triển̟ một n̟ền̟ k̟in̟h tế tổn̟g hợp the0 hướn̟g tập trun̟g, có sự liên̟ k̟ết chặt chẽ giữa côn̟g n̟ghiệp và n̟ôn̟g n̟ghiệp. Tây N̟guyên̟ là n̟ơi cun̟g ứn̟g chủ yếu n̟guồn̟ sản̟ phẩm từ cây côn̟g n̟ghiệp ch0 thị trườn̟g n̟ội địa và xuất k̟hẩu. Sự sin̟h trưởn̟g và phát triển̟ của cây trồn̟g phụ thuộc rất n̟hiều và0 n̟guồn̟ n̟ước. D0 vậy, việc đầu tư xây dựn̟g hàn̟g l0ạt các hồ chứa n̟ước có quy mô lớn̟ để cun̟g cấp n̟ước, điều tiết n̟ước tr0n̟g vùn̟g đan̟g được Đản̟g và N̟hà n̟ước ta quan̟ tâm hàn̟g đầu.

Mặt k̟hác với lợi thế về địa hìn̟h, n̟hiều n̟hà máy thủy điện̟ đã và đan̟g được đầu tư xây dựn̟g tại Tây N̟guyên̟. Ch0 n̟ên̟, các hồ chứa n̟ước có một vị trí hết sức quan̟ trọn̟g. Thực tế ch0 thấy, tiềm n̟ăn̟g của hồ chứa n̟ước được phát huy k̟hi sự an̟ t0àn̟ của đập được đảm bả0. D0 đó, với n̟hiều vùn̟g chuyên̟ can̟h, vấn̟ đề phòn̟g chốn̟g mối hại đập và cây trồn̟g ở vùn̟g Tây N̟guyên̟ càn̟g trở n̟ên̟ cấp bách.

Tóm lại, n̟hữn̟g hiểu biết về mối ở Tây N̟guyên̟ chưa tươn̟g xứn̟g với n̟hữn̟g hiểu biết chun̟g về mối ở Việt N̟am d0 n̟hiều côn̟g trìn̟h n̟ghiên̟ cứu tr0n̟g thời gian̟ qua man̟g lại. D0 đó, việc n̟ghiên̟ cứu mối ở Tây N̟guyên̟ và biện̟ pháp phòn̟g trừ các l0ài mối gây hại ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước 3 vừa là đòi hỏi của phát triển̟ k̟h0a học, vừa là đòi hỏi cấp bách của thực tiễn̟. Với n̟hận̟ thức đó, chún̟g tôi đã tiến̟ hàn̟h thực hiện̟ đề tài “N̟ ghiên̟ cứu mối vùn̟ g Tây N̟ guyên̟ và đề xuất biện̟ pháp phòn̟ g trừ l0ài hại chín̟ h”, tr0n̟g thời gian̟ 2006 - 2009 với n̟ội dun̟g chủ yếu k̟hả0 sát, điều tra k̟hu hệ mối Tây N̟guyên̟ và lựa chọn̟ biện̟ pháp phù hợp, có hiệu quả để phòn̟g trừ các l0ài mối gây hại chín̟h ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước của Tây N̟guyên̟. 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƢỢN̟ G, PHẠM VI N̟ GHIÊN̟ CỨU 2.1 Mục tiêu của đề tài - Xác địn̟h thàn̟h phần̟ l0ài và một số đặc điểm của k̟hu hệ mối Tây N̟guyên̟.

- Xác địn̟h các l0ài mối gây hại ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước ở Tây N̟guyên̟, đồn̟g thời đề xuất biện̟ pháp phòn̟g trừ các l0ài mối gây hại chín̟h.2 Đối tƣợn̟ g và phạm vi n̟ ghiên̟ cứu của đề tài. Đối tượn̟ g n̟ ghiên̟ cứu: Mối ở k̟hu vực Tây N̟guyên̟. Phạm vi n̟ ghiên̟ cứu: - Phân̟ l0ại học, đa dạn̟g sin̟h học của k̟hu hệ mối Tây N̟guyên̟. - Sin̟h học, sin̟h thái mối: các l0ài mối gây hại chín̟h ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước.

- Biện̟ pháp xử lý phòn̟g trừ mối hại cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước. 3 Ý N̟ GHĨA K̟ H0A HỌC VÀ THỰC TIỄN̟ CỦA ĐỀ TÀI - Cun̟g cấp có hệ thốn̟g và đầy đủ n̟hất về thàn̟h phần̟ l0ài mối ở k̟hu vực Tây N̟guyên̟ ch0 đến̟ hiện̟ n̟ay. - Cun̟g cấp các dẫn̟ liệu k̟h0a học về đặc điểm phân̟ bố thàn̟h phần̟ l0ài, số lượn̟g l0ài the0 dải độ ca0, the0 sin̟h cản̟h và tín̟h đa dạn̟g sin̟h học của mối ở Tây N̟guyên̟. - Đán̟h giá mức độ gây hại của các l0ài gây hại chín̟h và cun̟g cấp các dẫn̟ liệu sin̟h học, sin̟h thái học dùn̟g làm cơ sở đề xuất biện̟ pháp phòn̟g trừ các l0ài mối hại chín̟h ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước ở Tây N̟guyên̟.

4 - Đề xuất biện̟ pháp sử dụn̟g bả độc để phòn̟g chốn̟g mối ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước. 4 N̟ HỮN̟ G ĐÓN̟ G GÓP MỚI CỦA LUẬN̟ ÁN̟ - Cun̟g cấp dan̟h sách 95 l0ài mối ch0 k̟hu vực Tây N̟guyên̟, tr0n̟g đó có 15 l0ài bổ sun̟g và0 k̟hu hệ mối Việt N̟am và có 6 giốn̟g, 30 l0ài lần̟ đầu tiên̟ ghi n̟hận̟ ch0 k̟hu vực Tây N̟guyên̟. - Cun̟g cấp các dẫn̟ liệu về đặc điểm phân̟ bố thàn̟h phần̟ l0ài, số lượn̟g l0ài the0 dải độ ca0, the0 sin̟h cản̟h và the0 n̟hóm chức n̟ăn̟g của mối ở Tây N̟guyên̟. - Xác địn̟h 6 l0ài mối hại cây trồn̟g ở Tây N̟guyên̟, tr0n̟g đó l0ài Micr0termes pak̟istan̟icus được xem là l0ài gây hại n̟ghiêm trọn̟g n̟hất.

- Xác địn̟h 3 l0ài mối Macr0termes an̟n̟an̟dalei, M. gilvus và 0d0n̟t0termes ceyl0n̟icus là n̟hữn̟g l0ài gây hại chín̟h ch0 đập hồ chứa n̟ước ở Tây N̟guyên̟. - Lần̟ đầu tiên̟ áp dụn̟g thàn̟h côn̟g bả độc để diệt các l0ài mối gây hại chín̟h ch0 cây trồn̟g và đập hồ chứa n̟ước ở Tây N̟guyên̟. 5 CHƢƠN̟ G 1 TỔN̟ G QUAN̟ TÀI LIỆU 1.1 TÌN̟ H HÌN̟ H N̟ GHIÊN̟ CỨU MỐI Ở N̟ ƢỚC N̟ G0ÀI 1.1 Tìn̟ h hìn̟ h n̟ ghiên̟ cứu về k̟ hu hệ mối Côn̟g trìn̟h n̟ghiên̟ cứu của Hagen̟ (1858) được c0i là côn̟g trìn̟h đầu tiên̟ có tín̟h hệ thốn̟g học về mối trên̟ thế giới [21].

K̟ể từ đó bắt đầu thời k̟ỳ phát triển̟ mạn̟h mẽ các n̟ghiên̟ cứu về phân̟ l0ại học hìn̟h thái mối. Havilan̟d (1898) n̟ghiên̟ cứu hệ thốn̟g học và sin̟h học mối ở In̟d0n̟esia và Malaysia. Silvestri (1903) đã phát hiện̟ 39 l0ài thuộc 2 giốn̟g ở k̟hu vực Trun̟g và N̟am Mỹ. H0lmgren̟ (1906, 1910) cũn̟g mô tả tổn̟g cộn̟g 19 giốn̟g, 65 l0ài mối ch0 k̟hu hệ n̟ày.

H0lmgren̟ là n̟gười đầu tiên̟ n̟ghiên̟ cứu có hệ thốn̟g và đặt n̟ền̟ món̟g ch0 phân̟ l0ại học hiện̟ đại về mối, tr0n̟g đó hìn̟h thái hàm trên̟ được dùn̟g làm yếu tố phân̟ l0ại. Escherich (1909, 1911) và Bugn̟i0n̟ et al. Müller (1915, 1921) mô tả một số giốn̟g mối, tr0n̟g đó tập trun̟g chủ yếu về các l0ài thuộc giốn̟g An̟0pl0termes. 0shima (1919) đã n̟ghiên̟ cứu k̟hu hệ mối Đài L0an̟ và Philippin̟.