Nghiên cứu đa dạng sinh thái và giải pháp bảo tồn tại khu di tích Mỹ Sơn, Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái tại khu di tích mỹ sơn tỉnh quảng nam và đề xuất một số giải, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Đặng Ngọc Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Hương Mai
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam và đề xuất một số giải pháp bảo tồn gắn với phát triển bền vững
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu hệ sinh thái
• 0.2. Một số khái niệm về hệ sinh thái
• 0.3. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái
• 0.4. Các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái và vai trò của chúng
• 0.5. Dịch vụ sinh thái (Ecosystem services)
• 0.6. Tổng quan về tình hình nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái trên thế giới và ở Việt Nam
• 0.7. Bảo tồn và phát triển bền vững
• 0.8. THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.8.1. Thời gian, địa điểm và đối tƣợng nghiên cứu
• 0.8.2. Thời gian nghiên cứu
• 0.8.3. Địa điểm nghiên cứu
• 0.8.4. Đối tƣợng nghiên cứu
• 0.8.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.8.5.1. Phƣơng pháp hồi cứu
• 0.8.5.2. Phƣơng pháp khảo sát thực địa
• 0.8.5.3. Phƣơng pháp phỏng vấn
• 0.8.5.4. Phƣơng pháp xử lý số liệu
• 0.8.5.5. Phƣơng pháp phân loại hệ sinh thái
• 0.8.5.6. Phƣơng pháp thành lập bản đồ
• 0.8.5.7. Phƣơng pháp đánh giá dịch vụ sinh thái của các HST
• 0.8.5.8. Phƣơng pháp chuyên gia
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu hệ sinh thái
• 1.1. Một số khái niệm về hệ sinh thái
• 1.2. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái
• 1.3. Các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái và vai trò của chúng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 3.1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.2. Hiện trạng đa dạng sinh học tại Khu di tích Mỹ Sơn
• 3.2.1. Hiện trạng đa dạng loài
• 3.2.2. Hiện trạng đa dạng hệ sinh thái
• 3.2.3. Bản đồ phân bố các hệ sinh thái
• 3.3. Đánh giá các dịch vụ sinh thái của các hệ sinh thái ở Khu di tích Mỹ Sơn
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn Khu di tích Mỹ Sơn gắn với phát triển bền vững
• 3.4.1. Giải pháp bảo tồn chung
• 3.4.2. Giải pháp đối với từng hệ sinh thái
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn

Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới với giá trị kiến trúc và văn hóa đặc trưng. Tuy nhiên, sự đa dạng sinh thái tại đây cũng cần được nghiên cứu và bảo tồn. Việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì giá trị văn hóa mà còn bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên xung quanh. Đa dạng sinh thái tại khu vực này bao gồm nhiều loài thực vật và động vật quý hiếm, đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và văn hóa của khu di tích Mỹ Sơn

Khu di tích Mỹ Sơn nằm trong thung lũng hẹp, được bao quanh bởi núi rừng. Đặc điểm địa hình và khí hậu đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài sinh vật. Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa của người Champa cổ cũng gắn liền với cảnh quan thiên nhiên nơi đây.

1.2. Tầm quan trọng của đa dạng sinh thái tại khu di tích

Đa dạng sinh thái không chỉ mang lại giá trị về mặt sinh học mà còn có ý nghĩa lớn trong việc phát triển du lịch sinh thái. Việc bảo tồn đa dạng sinh thái sẽ góp phần nâng cao giá trị văn hóa lịch sử của khu di tích Mỹ Sơn.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh thái tại Mỹ Sơn

Mặc dù khu di tích Mỹ Sơn có nhiều giá trị, nhưng việc bảo tồn đa dạng sinh thái đang gặp phải nhiều thách thức. Các hoạt động du lịch không kiểm soát, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của các hệ sinh thái tại đây. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo vệ và phát triển bền vững khu vực này.

2.1. Tác động của du lịch đến đa dạng sinh thái

Du lịch phát triển mạnh mẽ tại khu di tích Mỹ Sơn, nhưng nếu không được quản lý tốt, nó có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường và suy giảm đa dạng sinh học. Cần có các biện pháp quản lý du lịch bền vững để bảo vệ hệ sinh thái.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài sinh vật. Việc nghiên cứu và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu là rất cần thiết để có những giải pháp bảo tồn hiệu quả.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn

Để nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm khảo sát thực địa, phân tích mẫu sinh vật và đánh giá dịch vụ sinh thái. Việc áp dụng các công nghệ mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc bảo tồn.

3.1. Khảo sát thực địa và thu thập dữ liệu

Khảo sát thực địa là bước đầu tiên trong nghiên cứu đa dạng sinh thái. Việc thu thập dữ liệu về các loài sinh vật, điều kiện môi trường sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho việc đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học.

3.2. Phân tích dịch vụ sinh thái

Đánh giá dịch vụ sinh thái giúp xác định giá trị mà các hệ sinh thái mang lại cho con người. Việc này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của bảo tồn mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch phát triển bền vững.

IV. Giải pháp bảo tồn đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn

Để bảo tồn đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn, cần có những giải pháp cụ thể và đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm việc xây dựng các khu bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

4.1. Xây dựng khu bảo tồn sinh thái

Việc xây dựng khu bảo tồn sinh thái sẽ giúp bảo vệ các loài sinh vật quý hiếm và duy trì sự đa dạng sinh học. Khu bảo tồn cần được quản lý chặt chẽ để đảm bảo hiệu quả bảo tồn.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái bền vững

Du lịch sinh thái bền vững không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình giáo dục và nâng cao nhận thức cho du khách về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh thái.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại khu di tích Mỹ Sơn

Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn đã chỉ ra rằng khu vực này có nhiều loài sinh vật quý hiếm và các hệ sinh thái phong phú. Những kết quả này sẽ được ứng dụng vào việc xây dựng các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững cho khu di tích.

5.1. Đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học

Đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học giúp xác định các loài sinh vật đang bị đe dọa và cần được bảo vệ. Thông tin này sẽ là cơ sở để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

5.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Việc này không chỉ giúp bảo vệ đa dạng sinh học mà còn nâng cao giá trị văn hóa lịch sử của khu di tích.

VI. Tương lai của nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh thái tại Mỹ Sơn

Tương lai của nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh thái tại khu di tích Mỹ Sơn phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu. Cần có những chính sách hỗ trợ và đầu tư cho các hoạt động bảo tồn để đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực này.

6.1. Hợp tác giữa các bên liên quan

Sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là rất quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh thái. Các bên cần cùng nhau xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

6.2. Đầu tư cho nghiên cứu và bảo tồn

Đầu tư cho nghiên cứu và bảo tồn sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Cần có các chương trình hỗ trợ tài chính cho các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn tại khu di tích Mỹ Sơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu di tích Mỹ Sơn thuộc tỉnh Quảng Nam là Di sản Văn hóa Thế giới được UNESCO công nhận vào năm 1999, sở hữu quần thể hơn 70 công trình kiến trúc đền tháp Chăm pa cổ kính nằm trọn trong một thung lũng khép kín có diện tích quy hoạch 1.158,00 ha. Không gian di sản này được bao bọc bởi địa hình đồi núi hiểm trở với đỉnh Hòn Đền cao xấp xỉ 750 m so với mực nước biển, đồng thời là khởi nguồn của hệ thống suối Khe Thẻ uốn lượn trước khi đổ ra hồ Thạch Bàn. Trong nhiều thập kỷ qua, các hoạt động nghiên cứu và dự án bảo tồn hầu như chỉ tập trung cục bộ vào công tác trùng tu, gia cố các khối gạch đá của đền tháp mà chưa có một công trình khoa học toàn diện nào đánh giá mối quan hệ tương hỗ giữa di tích lịch sử với cảnh quan rừng và mạng lưới thủy văn bao quanh.

Vấn đề suy giảm chất lượng rừng đầu nguồn, nguy cơ ngập lụt tại các chân tháp và áp lực từ hoạt động kinh tế vùng phụ cận đòi hỏi phải có cơ sở dữ liệu sinh thái học chuẩn xác. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học của tác giả Đặng Ngọc Bích được thực hiện nhằm giải quyết ba mục tiêu trọng tâm: đánh giá hiện trạng đa dạng hệ sinh thái và thành phần loài, lượng hóa giá trị các dịch vụ sinh thái cung cấp, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp bảo tồn liên ngành gắn kết chặt chẽ với phát triển bền vững.

Nghiên cứu được triển khai trong phạm vi không gian 1.158,00 ha tại xã Duy Phú, huyện Duy Xuyên giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2018. Kết quả nghiên cứu không chỉ thiết lập bức tranh toàn cảnh về 5 kiểu hệ sinh thái đặc trưng mà còn cung cấp luận cứ khoa học quan trọng hỗ trợ chính quyền địa phương và cơ quan quản lý chuyển dịch sinh kế cho hơn 70% dân số nông nghiệp, đảm bảo sự toàn vẹn của di sản thiên nhiên và văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết sinh thái học hiện đại và các khung quản trị tài nguyên bền vững quốc tế. Trọng tâm của nghiên cứu là lý thuyết hệ sinh thái của Arthur Tansley từ năm 1935 và các nguyên lý cấu trúc chức năng của Eugene Odum từ năm 1971, khẳng định hệ sinh thái là một thể thống nhất hoàn chỉnh gồm quần xã sinh vật và sinh cảnh vô sinh tương tác qua các chu trình vật chất và dòng năng lượng.

Luận văn ứng dụng khung phân loại chức năng của chương trình Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ MEA năm 2005 nhằm phân nhóm 4 loại dịch vụ sinh thái chính gồm: dịch vụ cung cấp, dịch vụ điều tiết, dịch vụ hỗ trợ và dịch vụ văn hóa - xã hội. Thêm vào đó, nghiên cứu tích hợp mô hình tam giác phát triển bền vững của Ngân hàng Thế giới năm 2002, kết hợp cân bằng giữa ba trụ cột: tăng trưởng kinh tế hiệu quả, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được vận dụng xuyên suốt bao gồm: đa dạng hệ sinh thái theo quan điểm của Norse và McManus năm 1980, thảm thực vật rừng nhiệt đới theo phân loại của Thái Văn Trừng năm 1978, hệ thống kiểu hệ sinh thái cạn và nước ở Việt Nam theo Mai Đình Yên năm 1994, cùng các chỉ số thích ứng môi trường của Chương trình Nghị sự 21 theo Quyết định 153/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp từ đề tài khoa học cấp quốc gia mã số ĐTĐL.CN-11/16, bản đồ kiểm kê rừng xã Duy Phú tỷ lệ 1:5.000 năm 2016 và số liệu khí tượng thủy văn trạm Giao Thủy giai đoạn 2006-2016. Quá trình thu thập dữ liệu sơ cấp được tiến hành thông qua đợt khảo sát thực địa chuyên sâu từ ngày 22/8/2016 đến ngày 10/9/2016, áp dụng các tuyến khảo sát không gian theo tiêu chuẩn Thông tư 34/2009/TT-BNNPTNT và Thông tư 23/2016/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 301 phiếu phỏng vấn người dân bản địa, được thực hiện bằng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên tại 3 thôn tiếp giáp khu di sản: thôn Mỹ Sơn với 112 phiếu, thôn Bàn Sơn với 98 phiếu và thôn Trung Sơn với 91 phiếu. Phương pháp chọn mẫu này bảo đảm tính đại diện cao cho các nhóm cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ quy hoạch di sản.

Để xử lý không gian, nghiên cứu ứng dụng phần mềm GIS MapInfo phiên bản 10.0 nhằm số hóa, biên tập bản đồ và chồng lớp thông tin địa lý, giúp xác định chính xác ranh giới các mảng sinh thái. Thang đo bán định lượng gồm 4 mức điểm từ 0 đến 3 (tương ứng không quan trọng, thấp, vừa và cao) theo phương pháp chuyên gia được sử dụng để đánh giá tầm quan trọng của các dịch vụ sinh thái. Toàn bộ số liệu thống kê được phân tích trên phần mềm Microsoft Excel 2013 nhằm kiểm định sự biến động kinh tế và cơ cấu sinh học trong suốt khung thời gian nghiên cứu từ tháng 8/2016 đến tháng 12/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã phân chia toàn bộ diện tích 1.158,00 ha của Khu di tích Mỹ Sơn thành 5 hệ sinh thái riêng biệt với cấu trúc phân bố rõ nét:

• Hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh giữ diện tích lớn nhất với 684,85 ha, chiếm tỷ lệ tuyệt đối 59,14% tổng diện tích, phân bố tập trung ở vùng lõi và sườn núi phía Nam Hòn Đền.
• Hệ sinh thái rừng trồng chiếm 339,78 ha, tương đương 29,34%, chủ yếu là các lâm phần keo lai thương phẩm phục vụ công nghiệp giấy với diện tích khoảng 45 ha và rải rác một số dải bạch đàn tại vùng trung, hạ lưu.
• Hệ sinh thái trảng cỏ, cây bụi chiếm 114,45 ha, tương ứng 9,88%, phản ánh giai đoạn diễn thế phục hồi sau nương rẫy tại các chân đồi thấp.
• Hệ sinh thái dân cư và công trình kiến trúc chiếm 15,13 ha, đạt 1,31%, gồm 1.901 m2 công trình kiên cố, 670 m2 công trình bán kiên cố, 540 m2 nhà tạm và tuyến đường giao thông dài 3 km nối từ cổng vào khu tháp.
• Hệ sinh thái suối Khe Thẻ chiếm 3,79 ha, chiếm 0,33%, giữ vai trò trục cảnh quan và tiêu thoát nước mặt.

Về thành phần loài, khu vực ghi nhận 238 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 168 chi và 82 họ (ngành Ngọc lan Magnoliophyta chiếm ưu thế vượt trội với 81,55% số loài), 23 loài rêu, 30 loài nấm, 179 loài côn trùng cạn, 36 loài thú, 62 loài chim, 43 loài lưỡng cư, 97 loài bò sát và 205 loài động vật đáy. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận nhiều loài có giá trị bảo tồn toàn cầu như Tê tê Java (Manis javanica) ở cấp cực kỳ nguy cấp CR, Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) ở cấp sắp nguy cấp VU, Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons) cấp CR và cây gỗ quý Giền trắng (Xylopia pierrei) cấp VU.

Về kinh tế xã hội, tổng thu nhập xã Duy Phú tăng trưởng 125,76% trong giai đoạn 2012-2017, từ 45.962 triệu đồng lên 103.766 triệu đồng, nâng mức thu nhập bình quân từ 9,50 triệu đồng/người/năm lên 20,39 triệu đồng/người/năm. Tỷ trọng ngành dịch vụ du lịch tăng từ 41,35% lên 45,73% (đạt 47.454 triệu đồng), trong khi sản xuất nông - lâm nghiệp giảm từ 40,38% xuống 25,38%. Khảo sát 301 hộ dân cho thấy 91,36% (275 người) nhận thức rõ vai trò của di tích, 79,73% (240 người) tình nguyện tham gia bảo vệ rừng, nhưng vẫn có 27,91% (84 người) xác nhận còn tình trạng săn bắt, khai thác lâm sản trái phép.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về diện tích của hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh với 684,85 ha bắt nguồn từ các chính sách bảo vệ nghiêm ngặt khu bảo vệ di tích theo Quyết định 1915/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Thảm thực vật rừng tự nhiên đóng vai trò như bể chứa nước khổng lồ, giữ ổn định lớp phủ thổ nhưỡng trên nền địa chất đồi núi có độ dốc từ 10% đến 15%. Tuy nhiên, đặc điểm khí hậu với lượng mưa tập trung từ tháng 10 đến tháng 11 (đạt cực đại 545 mm/tháng) thường xuyên đẩy mức ngập lụt tại suối Khe Thẻ lên cốt 37,8 m, cao hơn nền tháp nhóm D từ 0,3 m đến 0,4 m. Điều này giải thích tại sao hệ sinh thái rừng đầu nguồn lại có điểm số dịch vụ điều tiết nguồn nước và chống xói mòn ở mức cao nhất (mức 3).

So sánh với các nghiên cứu bảo tồn cảnh quan di sản tại Côn Đảo của Lê Xuân Ái năm 2013 hay Vườn Quốc gia Bidoup - Núi Bà của Lê Thị Lệ Quyên năm 2013, kết quả tại Mỹ Sơn củng cố quy luật: việc bảo vệ nguyên vẹn thảm thực vật bản địa là điều kiện tiên quyết để bảo tồn các giá trị khảo cổ và sinh thái bền vững. Các dữ liệu phân loại hệ sinh thái có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu diện tích 5 kiểu sinh cảnh, kết hợp biểu đồ cột kép phản ánh xu hướng tăng trưởng của khối dịch vụ so với nông nghiệp từ năm 2012 đến năm 2017. Bảng ma trận cho điểm dịch vụ sinh thái theo 4 cấp độ làm nổi bật giá trị văn hóa và điều hòa sinh quyển của 684,85 ha rừng thường xanh đối với quần thể kiến trúc Chăm pa cổ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng đa dạng sinh học và hiện trạng kinh tế xã hội, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tái cấu trúc và phục hồi rừng đầu nguồn: Tiến hành khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa như Sao đen, Giền trắng, Chò đen trên 114,45 ha trảng cỏ cây bụi và thay thế dần 45 ha rừng keo lai quanh đỉnh Hòn Đền. Mục tiêu nâng độ che phủ rừng tự nhiên chất lượng cao từ 59,14% lên trên 70% trong lộ trình 2019-2025 do Ban Quản lý Di sản Văn hóa Mỹ Sơn chủ trì phối hợp Hạt Kiểm lâm huyện Duy Xuyên.
• Xây dựng công trình chỉnh trị thủy văn sinh thái suối Khe Thẻ: Ứng dụng giải pháp kè mềm bằng thảm thực vật ven bờ kết hợp nạo vét khơi thông dòng chảy 3,79 ha mặt nước suối Khe Thẻ, nhằm khống chế mức lũ ngập dưới cốt an toàn 37,7 m vào mùa mưa bão tháng 10 hàng năm. Thời gian thực hiện từ năm 2020 đến năm 2023, do Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình phối hợp Ủy ban nhân dân huyện Duy Xuyên triển khai.
• Chuyển đổi mô hình sinh kế cộng đồng vùng đệm: Thiết lập các chuỗi giá trị du lịch sinh thái nông thôn, dịch vụ homestay và canh tác nông nghiệp sạch, ưu tiên hỗ trợ nguồn vốn sản xuất cho 46 hộ nghèo tại thôn Bàn Sơn. Hướng tới mục tiêu gia tăng thu nhập bình quân đầu người của xã Duy Phú vượt mốc 35 triệu đồng/người/năm vào năm 2025, dưới sự quản lý của Ủy ban nhân dân xã Duy Phú và Sở Du lịch Quảng Nam.
• Tăng cường tuần tra và giám sát đa dạng sinh học thông minh: Lắp đặt 30 bẫy ảnh kỹ thuật số tại các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nhằm giám sát các loài thú quý hiếm như Tê tê Java và Cu li lớn, phấn đấu triệt tiêu 100% các vụ vi phạm khai thác gỗ và săn bắt động vật hoang dã trái phép trong giai đoạn 2020-2030, do lực lượng bảo vệ rừng chuyên trách phối hợp cùng tổ tuần tra cộng đồng 3 thôn phụ cận thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban Quản lý Di sản Văn hóa Mỹ Sơn và các cơ quan quản lý di tích: Cung cấp bản đồ phân bố 5 kiểu hệ sinh thái và cơ sở dữ liệu định lượng 1.158,00 ha làm căn cứ xây dựng quy hoạch không gian bảo tồn di sản tích hợp, dung hòa giữa tôn tạo kiến trúc và bảo vệ môi trường.
• Các nhà nghiên cứu và chuyên gia sinh thái học, bảo tồn thiên nhiên: Tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp điều tra đa dạng sinh học, danh lục 238 loài thực vật, 97 loài bò sát và khung đánh giá 4 nhóm dịch vụ sinh thái theo chuẩn mực quốc tế MEA tại các khu vực nhạy cảm miền Trung.
• Chính quyền địa phương xã Duy Phú và huyện Duy Xuyên: Hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển kinh tế xã hội, tối ưu hóa cơ cấu ngành nghề khi dịch vụ chiếm trên 45% tổng thu ngân sách, đồng thời triển khai các chương trình an sinh cho người dân vùng đệm di sản.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Lâm nghiệp, Quản lý Tài nguyên: Cẩm nang phương pháp luận kết hợp công nghệ viễn thám GIS MapInfo 10.0, xử lý mẫu điều tra xã hội học 301 phiếu và ứng dụng giải pháp công nghệ sinh thái thủy lợi trong bảo tồn bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần bảo vệ hệ sinh thái rừng quanh khu di tích thay vì chỉ tập trung vào các đền tháp?

Hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh rộng 684,85 ha đóng vai trò lá chắn phòng hộ đầu nguồn, giữ đất trên các sườn dốc 15% và điều hòa nguồn nước mặt suối Khe Thẻ. Nếu rừng bị tàn phá, các đợt lũ quét cực đoan với lượng mưa vượt 500 mm sẽ gây sạt lở nền móng, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của hơn 70 ngôi đền tháp Chăm pa cổ.

Nghiên cứu đã ghi nhận những loài động thực vật quý hiếm nào có nguy cơ tuyệt chủng cao tại Mỹ Sơn?

Luận văn đã xác định nhiều loài đặc hữu có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Nổi bật gồm có Tê tê Java (Manis javanica) ở mức cực kỳ nguy cấp CR, Cu li lớn (Nycticebus bengalensis) ở mức VU, Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons) cấp CR, cùng các loài thực vật gỗ quý nguy cấp như Giền trắng (Xylopia pierrei) và Chò đen (Parashorea stellata).

Cơ cấu kinh tế của người dân vùng cận di sản đã thay đổi như thế nào trong giai đoạn khảo sát?

Theo số liệu thống kê giai đoạn 2012-2017 tại xã Duy Phú, tổng thu nhập toàn xã tăng từ 45.962 triệu đồng lên 103.766 triệu đồng. Cơ cấu kinh tế có sự dịch chuyển mạnh mẽ khi ngành dịch vụ thương mại tăng lên chiếm 45,73%, vượt qua sản xuất nông - lâm nghiệp (giảm xuống 25,38%), giúp thu nhập bình quân đầu người tăng hơn gấp đôi, từ 9,50 triệu lên 20,39 triệu đồng/năm.

Phương pháp phân loại và thành lập bản đồ hệ sinh thái trong luận văn được thực hiện ra sao?

Tác giả đã kết hợp phân loại thảm thực vật theo tiêu chuẩn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với việc giải đoán ảnh viễn thám trên phần mềm GIS MapInfo phiên bản 10.0. Bản đồ kiểm kê rừng năm 2016 tỷ lệ 1:5.000 được sử dụng làm nền tảng chồng xếp các lớp dữ liệu không gian, từ đó khoanh định chính xác ranh giới của 5 kiểu hệ sinh thái.

Khung đánh giá dịch vụ sinh thái MEA 2005 được áp dụng như thế nào trong nghiên cứu?

Luận văn tiến hành phân loại toàn bộ chức năng môi trường của 5 hệ sinh thái thành 4 nhóm dịch vụ: cung cấp, điều tiết, hỗ trợ và văn hóa - xã hội. Sau đó, phương pháp chuyên gia được sử dụng để chấm điểm bán định lượng theo 4 bậc từ 0 đến 3, giúp xác định hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh có giá trị tổng hợp cao nhất đối với cảnh quan di sản.

Kết luận

• Xác lập cơ sở khoa học toàn diện về 5 kiểu hệ sinh thái tại không gian di sản Mỹ Sơn, trong đó hệ sinh thái rừng phục hồi thường xanh chiếm ưu thế với 684,85 ha (tỷ lệ 59,14%).
• Thống kê chi tiết danh lục đa dạng sinh học phong phú gồm 238 loài thực vật bậc cao có mạch cùng hàng chục loài động vật quý hiếm nằm trong Danh lục Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam.
• Khẳng định mối quan hệ cộng sinh giữa bảo tồn sinh thái rừng đầu nguồn với sự an toàn lâu dài của hơn 70 công trình đền tháp và sự tăng trưởng kinh tế dịch vụ của địa phương.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp tích hợp từ kỹ thuật lâm sinh, chỉnh trị sinh thái thủy văn suối Khe Thẻ đến hỗ trợ sinh kế cho các hộ nghèo tại thôn Bàn Sơn.
• Xác định lộ trình hành động ưu tiên giai đoạn 2020-2030 nhằm đưa Mỹ Sơn trở thành mô hình điểm về bảo tồn di sản văn hóa gắn liền với bảo vệ đa dạng sinh thái bền vững.

Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý quan tâm có thể khai thác toàn bộ dữ liệu chi tiết của luận văn để ứng dụng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch di sản bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam đƣợc UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 1999 với những giá trị nổi bật về kiến trúc, văn hóa đặc trƣng và chiều dày lịch sử. Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng hẹp có núi rừng bao quanh, phía Nam là núi Hòn Đền hay Núi Chùa là ngọn núi thiêng của ngƣời dân Champa cổ. Từ ngọn núi này, khởi nguồn của dòng suối Khe Thẻ chảy qua giữa thung lũng rồi theo hƣớng Bắc đổ ra sông Thu Bồn. Giá trị Khu di tích Mỹ Sơn không chỉ nằm ở khu vực trung tâm với khoảng 70 ngôi đền tháp mà giá trị đó còn gắn liền với một không gian văn hóa và tự nhiên xung quanh.

Những cánh rừng tự nhiên và những dòng suối đã tạo nên cảnh quan đặc biệt cho Khu di tích Mỹ Sơn. Theo Quyết định số 1915/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ ngày 30/12/2008 về Phê duyệt dự án quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2008 - 2020, quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Mỹ Sơn bao gồm toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn giới hạn bằng các đỉnh núi bao quanh thung lũng nhƣ đỉnh núi Văn Chỉ, đỉnh núi Hòn Ngang, đỉnh núi Đá Bèo, đỉnh núi Kỳ Vĩ, đỉnh núi Mật Mã. Trong đó, phạm vi nghiên cứu quy hoạch là toàn bộ Khu di tích Mỹ Sơn, các cánh rừng trên sƣờn núi phía trong thung lũng Mỹ Sơn, khu vực xây dựng các công trình quản lý và dịch vụ thuộc khu Mỹ Sơn - Thạch Bàn, có tổng diện tích phạm vi nghiên cứu quy hoạch là 11. Hiện nay, các nghiên cứu về bảo tồn chủ yếu tập trung vào khu vực đền tháp nhằm tôn tạo, ngăn chặn quá trình hủy hoại của toàn bộ các di tích hiện còn ở Mỹ Sơn, đặc biệt là các di tích gốc; các công trình nghiên cứu chƣa chú trọng đến bảo tồn cảnh quan thiên nhiên tại thung lũng Mỹ Sơn.

Ngoài bảo tồn khu vực đền tháp, việc bảo tồn khu vực quanh khu di tích cũng rất quan trọng. Tuy nhiên, cho đến nay, tại khu di tích này vẫn chƣa có công trình nghiên cứu tổng hợp nào liên quan đến cảnh quan thiên nhiên và hệ sinh thái quanh khu di tích. Vì vậy, rất cần những nghiên cứu về hệ sinh thái ở Khu di tích Mỹ Sơn, từ đó giúp cho địa phƣơng và các nhà nghiên cứu có biện pháp bảo tồn phù hợp góp phần duy trì và phát huy giá trị di sản nhƣng vẫn đảm bảo hài hòa giữa phát triển và gìn giữ nét văn hóa, lịch sử của ngƣời Champa. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trƣớc những thực tế nhƣ trên, đề tài: “Nghiên cứu đa dạng hệ sinh thái tại Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam và đề xuất một số giải pháp bảo tồn gắn với phát triển bền vững” đƣợc thực hiện với mục tiêu: - Đánh giá đa dạng HST tại Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam; - Đánh giá tầm quan trọng của DVST mà các HST mang lại; - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn Khu di tích Mỹ Sơn gắn với phát triển bền vững.

Để thực hiện đƣợc những mục tiêu trên, đề tài đƣợc hỗ trợ và sử dụng số liệu của đề tài độc lập cấp Quốc gia: “Nghiên cứu, đề xuất và xây dựng mô hình ứng dụng giải pháp sinh thái, thủy lợi nhằm bảo tồn gắn với phát triển bền vững Khu di tích Mỹ Sơn, tỉnh Quảng Nam” (mã số: ĐTĐL.CN-11/16), cụ thể là kế thừa số liệu về hiện trạng đa dạng sinh học, số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội; ngoài ra, học viên đã tham gia khảo sát thực địa, thực hiện một số chuyên đề của đề tài cấp Quốc gia. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1. Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu hệ sinh thái 1. Một số khái niệm về hệ sinh thái Khái niệm HST đƣợc ra đời ở cuối thế kỷ thứ XIX dƣới các tên gọi khác nhau nhƣ “Sinh vật quần lạc” (Dakuchaev, 1846, 1903; Mobius, 1877).

Thuật ngữ “Hệ sinh thái” (Ecosystem) đƣợc A. Tansley nêu ra vào năm 1935 và trở thành phổ biến, đƣợc sử dụng rộng rãi nhất vì nó không chỉ bao hàm các HST tự nhiên mà cả các HST nhân tạo, kể cả con tàu vũ trụ. Thuật ngữ hệ sinh thái của A. Tansley còn chỉ ra những hệ cực bé (Microecosystem), đến các hệ lớn nhƣ một khu rừng, cánh đồng rêu (Tundra), biển, đại dƣơng và hệ cực lớn nhƣ sinh quyển 41.

Theo Odum (1971), sinh vật và thế giới vô sinh ở xung quanh có quan hệ khăng khít với nhau và thƣờng xuyên có tác động qua lại. Đơn vị bất kỳ nào bao gồm tất cả các sinh vật (có nghĩa là quần xã) của một khu vực nhất định đều tác động qua lại với môi trƣờng vật lý bằng các dòng năng lƣợng tạo nên cấu trúc dinh dƣỡng xác định, sự đa dạng về loài và chu trình tuần hoàn vật chất (tức là trao đổi giữa các phần tử vô sinh và hữu sinh) trong mạng lƣới đƣợc gọi là hệ thống sinh thái hoặc HST 44. Năm 1990, Mai Đình Yên định nghĩa ngắn gọn về HST, đó là hệ thống bao gồm sinh vật và môi trƣờng tác động lên nhau mà ở đó thực hiện vòng tuần hoàn vật chất và dòng năng lƣợng 32. Theo Dƣơng Hữu Thời (1998), HST là một đơn vị chức năng và cấu trúc cơ sở.

Nó gồm 2 thành phần chính: sinh vật và môi trƣờng mà trong đó sinh vật hoạt động sống 24. Năm 2000, Vũ Trung Tạng đã đƣa ra khái niệm HST là tổ hợp của một quần xã sinh vật với môi trƣờng vật lý mà quần xã đó tồn tại, trong đó các sinh vật tƣơng tác với nhau và với môi trƣờng để tại nên chu trình vật chất và sự chuyển hóa của năng lƣợng. HST lại trở lại thành một bộ phận cấu trúc của một HST duy nhất toàn cầu hay còn gọi là sinh quyển (biosphere) 20. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khái niệm HST đã phát triển từ quần lạc sinh vật đến tổ hợp của quần xã sinh vật với môi trƣờng sống và bao gồm cả mối quan hệ giữa chúng.

Theo Lê Vũ Khôi (2017), HST có thể có quy mô khác nhau: HST nhỏ (ví dụ nhƣ một chậu hoa cảnh), HST vừa (ví dụ nhƣ một hồ chứa nƣớc, một thảm rừng), HST lớn (ví dụ nhƣ một đại dƣơng, một khu rừng) 9. Cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái Mỗi HST gồm các thành phần cấu trúc là thành phần vô sinh và thành phần hữu sinh. Thành phần vô sinh (sinh cảnh) bao gồm các yếu tố nhƣ ánh sáng, khí hậu, đất, nƣớc… Thành phần hữu sinh là các quần xã sinh vật. Thành phần cấu trúc của HST rất đa dạng, đƣợc tổ chức theo thứ bậc chặt chẽ, cùng với các mối quan hệ và thông tin, trên cơ sở đó, hệ thực hiện trọn vẹn chu kỳ sinh học của mình.

Bởi vậy, HST đƣợc xem là một đơn vị cấu trúc rất hoàn chỉnh của tự nhiên. Không những thế, HST còn có những thuộc tính rất cơ bản khác quyết định đến thành phần cấu trúc và hoạt động, chức năng của nó nhƣ không gian, thời gian và các mối quan hệ tƣơng tác với các HST khác 20. Nếu xét theo cấu trúc thành phần thì một HST điển hình đƣợc cấu trúc bởi các thành phần sau đây 20: - Sinh vật sản xuất; - Sinh vật tiêu thụ; - Sinh vật phân hủy; - Các chất hữu cơ; - Các chất vô cơ; - Các yếu tố khí hậu. Thực chất ba thành phần đầu chính là quần xã sinh vật, còn ba thành phần sau là môi trƣờng vật lý và hóa học mà quần xã đó sử dụng để tồn tại và phát triển.

Sinh vật sản xuất (Producer - P) là những sinh vật tự dƣỡng (autotrophy), gồm các loài thực vật có màu xanh và một số nấm, vi khuẩn có khả năng quang hợp hoặc hóa tổng hợp. Chúng là thành phần không thể thiếu đƣợc trong bất kỳ HST hoàn chỉnh nào. Nhờ hoạt động quang hợp và hóa tổng hợp của chúng mà nguồn thức ăn ban đầu đƣợc tạo thành để nuôi sống, trƣớc tiên chính những sinh vật sản xuất sau đó, nuôi sống cả thế giới sinh vật còn lại, trong đó kể cả con ngƣời. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sinh vật tiêu thụ (Consumer - C) là những sinh vật dị dƣỡng (heterotrophy) bao gồm tất cả các loài động vật và những vi sinh vật không có khả năng quang hợp và hóa tổng hợp, nói một cách khác, chúng tồn tại đƣợc là dựa vào nguồn thức ăn ban đầu do các sinh vật tự dƣỡng tạo ra.

Tuỳ theo đặc điểm tiêu thụ của chúng, đƣợc chia ra: - Sinh vật tiêu thụ bậc 1 (C1): bao gồm những loài động vật ăn thực vật. - Sinh vật tiêu thụ bậc 2 (C2): Bao gồm sinh vật ăn thịt, sử dụng sinh vật tiêu thụ bậc 1 làm thức ăn. - Sinh vật tiêu thụ bậc 3 và bậc 4 (C3 và C4) có thể là sinh vật ăn thịt, sử dụng sinh vật tiêu thụ bậc 2 làm thức ăn. Cũng có thể là ký sinh trùng sống ký sinh trên sinh vật tiêu thụ bậc 1 hoặc bậc 2 hoặc động vật ăn xác chết.

Sinh vật phân hủy (Decomposer - D) là tất cả các vi sinh vật dị dƣỡng, sống hoại sinh (saprophy). Trong quá trình phân hủy các chất, chúng tiếp nhận nguồn lƣợng hóa học để tồn tại và phát triển, đồng thời giải phóng các chất từ các hợp chất hữu cơ phức tạp ra môi trƣờng dƣới dạng những khoáng chất đơn giản hoặc các nguyên tố hóa học ban đầu tham gia vào chu trình (nhƣ CO2, O2, N2. Trong tự nhiên, HST không tồn tại độc lập mà còn liên hệ mật thiết với các hệ khác bằng các hệ chuyển tiếp. HST là một hệ động lực mở và có khả năng tự điều chỉnh.

Theo Odum (1971), Ngoài cấu trúc theo kiểu thành phần, HST còn có kiểu cấu trúc theo chức năng 44, cấu trúc của HST bao gồm: - Quá trình chuyển hóa năng lƣợng của hệ; - Xích thức ăn trong hệ; - Các chu trình sinh địa hóa diễn ra trong hệ; - Sự phân hóa trong không gian và theo thời gian; - Các quá trình phát triển và tiến hóa của hệ; - Các quá trình tự điều chỉnh. Một HST cân bằng là một hệ trong đó 4 quá trình đầu tiên đạt đƣợc trạng thái cân bằng động tƣơng đối với nhau.