Luận văn thạc sĩ tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình, Đồng Tháp

Nghiên cứu về tuân thủ điều trị và yếu tố liên quan đến bệnh nhân tăng huyết áp ngoại trú tại trung tâm y tế huyện Thanh Bình năm 2020.

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Ấn
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Tuân Thủ Điều Trị Tăng Huyết Áp Tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về bệnh tăng huyết áp
• 1.1.1. Khái niệm về cách đo và phân loại tăng huyết áp
• 1.1.2. Phân loại huyết áp
• 1.1.3. Nguyên nhân THA
• 1.1.4. Điều trị THA
• 1.2. Tuân thủ điều trị (TTĐT)
• 1.2.1. Các phương pháp đánh giá tuân thủ điều trị THA
• 1.3. Các nghiên cứu về kiến thức, thái độ, thực hành tuân thủ điều trị và thực trạng tuân thủ điều trị bệnh THA trên Thế giới và ở Việt Nam
• 1.3.1. Thực trạng TTĐT ở các nước trên Thế giới
• 1.3.2. Thực trạng tuân thủ điều trị ở Việt Nam
• 1.3.3. Yếu tố liên quan đến điều trị
• 1.4. Thông tin về địa bàn nghiên cứu
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Công cụ, phương pháp thu thập số liệu
• 2.5.1. Công cụ thu thập số liệu
• 2.5.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Biến số trong nghiên cứu
• 2.6.1. Các biến số trong nghiên cứu
• 2.6.2. Các tiêu chuẩn đánh giá trong nghiên cứu
• 2.7. Tiêu chuẩn chọn điều tra viên, cộng tác viên
• 2.8. Khía cạnh y đức của nghiên cứu
• 2.9. Phân tích và xử lý số liệu
• 3. Chương 3: DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.1.1. Đặc điểm nhân khẩu học
• 3.1.2. Đặc điểm chỉ số cơ thể
• 3.2. Thực trạng tuân thủ điều trị
• 3.2.1. Thực trạng kiến thức về tuân thủ điều trị tăng huyết áp
• 3.2.2. Thực trạng thái độ về tuân thủ điều trị THA
• 3.2.3. Thực trạng thực hành tuân thủ điều trị THA
• 3.3. Các yếu tố liên quan đến tuân thủ điều trị
• 3.3.1. Mối liên quan giữa thực hành tuân thủ điều trị và các đặc tính nền
• 3.3.2. Mối liên quan giữa thực hành TTĐT và kiến thức TTĐT
• 3.3.3. Mối liên quan giữa thực hành TTĐT và thái độ chung
• 4. Chương 4: Dự kiến bàn luận
• Tài Liệu Tham Khảo
• PHỤ LỤC 1: Biến số nghiên cứu
• PHỤ LỤC 2: Đánh giá tuân thủ dùng thuốc theo thang điểm Morisky
• PHỤ LỤC 3: Bộ câu hỏi phỏng vấn
• PHỤ LỤC 4: Tiêu chuẩn đánh giá

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Tuân Thủ Điều Trị Tăng Huyết Áp

Nghiên cứu về tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng. Tăng huyết áp (THA) là một bệnh lý mạn tính phổ biến, đòi hỏi người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị. Việc không tuân thủ có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như đột quỵ, suy tim, và bệnh thận. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá thực trạng tuân thủ điều trị tăng huyết áp và xác định các yếu tố ảnh hưởng tuân thủ điều trị tại địa phương. Thông qua đó, đề xuất các giải pháp can thiệp nhằm nâng cao hiệu quả điều trị tăng huyết áp và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Báo cáo của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cho biết, TTĐT bệnh THA trên thế giới đạt tỷ lệ tƣơng đối thấp chỉ từ 20-30%[40].

1.1. Tầm quan trọng của kiểm soát huyết áp hiệu quả

Kiểm soát huyết áp hiệu quả là yếu tố then chốt trong việc ngăn ngừa các biến chứng tim mạch và kéo dài tuổi thọ cho người bệnh tăng huyết áp. Việc tuân thủ điều trị, bao gồm cả dùng thuốc và thay đổi lối sống, đóng vai trò quyết định trong việc đạt được mục tiêu này. Nghiên cứu này hướng đến việc tìm hiểu sâu hơn về những thách thức và cơ hội trong việc nâng cao tuân thủ điều trị tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình, nơi chăm sóc sức khỏe ban đầu đóng vai trò quan trọng.

1.2. Giới thiệu về Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình và dân số huyện Thanh Bình

Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình là cơ sở y tế quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu cho cộng đồng. Với đặc điểm về dân số huyện Thanh Bình đa dạng và điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, việc nghiên cứu tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại đây sẽ cung cấp những thông tin hữu ích cho việc xây dựng các chương trình can thiệp phù hợp. Theo báo cáo hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm quí 4 năm 2019 của Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình. Ƣớc tính tổng số ngƣời trƣởng thành mắc tăng huyết áp của huyện là 21.339 ngƣời, chiếm tỷ lệ 13% dân số.

II. Thách Thức Trong Tuân Thủ Điều Trị Tăng Huyết Áp Hiện Nay

Mặc dù điều trị tăng huyết áp có nhiều tiến bộ, tỷ lệ tuân thủ điều trị tăng huyết áp vẫn còn thấp, đặc biệt ở các vùng nông thôn và các nhóm dân cư có thu nhập thấp. Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị, bao gồm: kiến thức về bệnh, thái độ đối với việc điều trị, chi phí thuốc men, tác dụng phụ của thuốc, và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng. Nghiên cứu này nhằm làm rõ các yếu tố này tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình để có cơ sở xây dựng các giải pháp can thiệp hiệu quả. Tại Việt Nam, một nghiên cứu năm 2016 của tác giả Phạm Hoài Nam cho thấy việc không TTĐT bệnh THA là khá cao 66,7%, riêng tuân thủ sử dụng thuốc của ngƣời bệnh lại chiếm không quá 50% [19].

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng tuân thủ điều trị Vai trò của kiến thức và thái độ

Nghiên cứu cần xem xét vai trò của kiến thức về tăng huyết áp và thái độ đối với điều trị tăng huyết áp trong việc cải thiện tuân thủ điều trị. Liệu người bệnh có hiểu rõ về bệnh tình của mình, tầm quan trọng của việc dùng thuốc đúng giờ, và những thay đổi lối sống cần thiết hay không? Thái độ tích cực và tin tưởng vào hiệu quả của điều trị tăng huyết áp có thể thúc đẩy người bệnh tuân thủ tốt hơn.

2.2. Ảnh hưởng của tác dụng phụ của thuốc và chi phí điều trị

Tác dụng phụ của thuốc và chi phí điều trị tăng huyết áp là những rào cản lớn đối với tuân thủ điều trị. Nhiều người bệnh có thể ngừng thuốc do không chịu đựng được các tác dụng phụ hoặc không đủ khả năng chi trả. Nghiên cứu cần đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này và tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ người bệnh.

2.3. Vai trò của hỗ trợ xã hội trong cải thiện tuân thủ điều trị

Sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp người bệnh tăng huyết áp tuân thủ điều trị. Các hoạt động hỗ trợ có thể bao gồm nhắc nhở uống thuốc, cùng nhau thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh, và tham gia các hoạt động thể dục thể thao. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả của các chương trình hỗ trợ xã hội hiện có tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tuân Thủ Điều Trị tại Thanh Bình

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng để đánh giá tuân thủ điều trị tăng huyết áp và xác định các yếu tố liên quan. Mẫu nghiên cứu bao gồm người bệnh tăng huyết áp đang điều trị ngoại trú tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp sử dụng bộ câu hỏi chuẩn hóa. Phân tích thống kê được thực hiện để xác định mối liên quan giữa tuân thủ điều trị và các yếu tố như tuổi, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập, kiến thức về bệnh, thái độ đối với việc điều trị, và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng. Theo kết quả nghiên cứu của tác giả Trần Công Trƣởng ở Bệnh viện quận 2 Thành phố Hồ Chí Minh năm 2018, tỷ lệ tuân thủ điều trị tăng huyết áp của bệnh nhân là 41,2%. Nên trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng giá trị p=0,412[34].

3.1. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu phù hợp

Việc lựa chọn thiết kế nghiên cứu phù hợp và xác định cỡ mẫu đủ lớn là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả. Nghiên cứu này sử dụng thiết kế cắt ngang để đánh giá thực trạng tuân thủ điều trị tại một thời điểm cụ thể. Cỡ mẫu được tính toán dựa trên tỷ lệ tuân thủ điều trị ước tính và mức độ sai số chấp nhận được.

3.2. Công cụ thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích

Bộ câu hỏi phỏng vấn được thiết kế dựa trên các thang đo đã được kiểm chứng về độ tin cậy và giá trị, bao gồm thang đo Morisky để đánh giá tuân thủ dùng thuốc. Dữ liệu thu thập được phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS để xác định mối liên quan giữa tuân thủ điều trị và các yếu tố nghiên cứu. Nhập liệu phần mềm Epidata 3.1, xử lý số liệu SPSS 20. Về Cấu phần định lƣợng: Phỏng vấn trực tiếp do nhóm nghiên cứu tham khảo bộ câu hỏi và thiết kế (phụ lục 1) từ luận văn tác giả Võ Thanh Phong, về phƣơng pháp nghiên cứu chúng tôi đƣa vào thang điểm của Morisky DE năm 1986.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tuân Thủ Điều Trị Tăng Huyết Áp ở Thanh Bình

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình còn thấp. Nhiều người bệnh không tuân thủ đúng phác đồ điều trị, bỏ thuốc, hoặc không thực hiện các thay đổi lối sống cần thiết. Các yếu tố như kiến thức về bệnh, thái độ đối với việc điều trị, chi phí thuốc men, và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng có liên quan đáng kể đến tuân thủ điều trị. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, ngƣời bệnh có kiến thức chung đạt về tuân thủ điều trị bệnh tăng huyết áp chiếm 80% ( ≥ 9/12 nội dung), ngƣời bệnh có thái độ tích cực về tuân thủ điều trị chiếm 96% (6/8 nội dung).

4.1. Thực trạng tuân thủ dùng thuốc và thay đổi lối sống

Nghiên cứu cần phân tích chi tiết thực trạng tuân thủ dùng thuốc (uống đúng liều, đúng giờ) và tuân thủ thay đổi lối sống (chế độ ăn uống, vận động thể lực) của người bệnh. Những khó khăn và rào cản nào khiến người bệnh không thể tuân thủ tốt các khuyến nghị này?

4.2. Mối liên quan giữa kiến thức và tuân thủ điều trị tăng huyết áp

Kết quả nghiên cứu cho thấy kiến thức về bệnh tăng huyết áp có ảnh hưởng đáng kể đến tuân thủ điều trị. Người bệnh có kiến thức tốt hơn thường có xu hướng tuân thủ tốt hơn. Tuy nhiên, kiến thức không phải là yếu tố duy nhất quyết định tuân thủ điều trị, cần có sự kết hợp với thái độ tích cực và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng. Bênh cạnh đó nghiên cứu chỉ tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê về kiến thức chung của ngƣời bệnh với thực hành tuân thủ điều trị đạt với p<0,001, ngƣời bệnh có kiến thức đạt thì TTĐT cao gấp 0,18 lần so với ngƣời bệnh có kiến thức không đạt với khoảng tin cậy 95% (0,061-0,523).

V. Giải Pháp Cải Thiện Tuân Thủ Điều Trị Tăng Huyết Áp Hiệu Quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần xây dựng các giải pháp can thiệp nhằm nâng cao tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình. Các giải pháp này có thể bao gồm: tăng cường giáo dục sức khỏe cho người bệnh, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giảm chi phí thuốc men, và xây dựng các chương trình hỗ trợ xã hội. Đề giúp nâng cao sự giáo dục, tăng cƣờng tƣ vấn sức khỏe cho ngƣời bệnh, giúp ngƣời bệnh nâng cao kiến thức về bệnh, tuân thủ dùng thuốc huyết áp, thay đổi lối sống, thƣờng xuyên theo dõi huyết áp và đi khám định kỳ đúng hẹn.

5.1. Tăng cường giáo dục sức khỏe và tư vấn cá nhân

Giáo dục sức khỏe đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của người bệnh về tăng huyết áp và tầm quan trọng của việc tuân thủ điều trị. Các buổi tư vấn sức khỏe cá nhân có thể giúp người bệnh hiểu rõ hơn về bệnh tình của mình, giải đáp thắc mắc, và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp. Tăng cƣờng công tác quản lý ngƣời bệnh tăng huyết áp tại cộng đồng, các trạm Y tế tăng cƣờng quản lý và điều trị bệnh tăng huyết áp tại công đồng để giúp giảm tải cho tuyến trên.

5.2. Hỗ trợ chi phí điều trị và giảm tác dụng phụ của thuốc

Cần có các chính sách hỗ trợ chi phí điều trị tăng huyết áp cho người bệnh có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, cần tìm kiếm các loại thuốc ít gây tác dụng phụ hơn để cải thiện khả năng tuân thủ của người bệnh. Đánh giá và quản lý các tác dụng phụ của thuốc cần được thực hiện thường xuyên.

5.3. Phát triển các chương trình hỗ trợ cộng đồng

Cần phát triển các chương trình hỗ trợ cộng đồng, bao gồm các nhóm tự giúp đỡ, câu lạc bộ sức khỏe, và các hoạt động thể dục thể thao. Các chương trình này có thể giúp người bệnh chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau, và tạo động lực để tuân thủ điều trị tốt hơn. Ngoài ra còn tìm thấy mối liên quan về sự hỗ trợ của các tổ chức xã hội với tuân thủ điều trị, mối liên hệ có ý nghĩa thống kê (p<0,05), bệnh nhân không có hỗ trợ từ các tổ chức xã hội tuân thủ đạt cao gấp 2,37 lần so với nhóm còn lại.

VI. Kết Luận Triển Vọng Nghiên Cứu Tuân Thủ Điều Trị THA

Nghiên cứu về tuân thủ điều trị tăng huyết áp tại Trung Tâm Y Tế Huyện Thanh Bình cung cấp những thông tin quan trọng cho việc cải thiện hiệu quả điều trị tăng huyết áp và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, bao gồm cán bộ y tế, người bệnh, gia đình, và cộng đồng, để xây dựng và triển khai các giải pháp can thiệp hiệu quả. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp và tìm kiếm các phương pháp mới để nâng cao tuân thủ điều trị tăng huyết áp.

6.1. Đánh giá hiệu quả của các can thiệp hiện tại

Cần có các nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các can thiệp hiện tại, như các chương trình giáo dục sức khỏe và các nhóm hỗ trợ cộng đồng, để xác định những can thiệp nào mang lại hiệu quả tốt nhất và cần được nhân rộng.

6.2. Nghiên cứu các phương pháp mới để cải thiện tuân thủ điều trị

Cần có các nghiên cứu tìm kiếm các phương pháp mới để cải thiện tuân thủ điều trị tăng huyết áp, như sử dụng công nghệ thông tin (ứng dụng di động, tin nhắn nhắc nhở), hoặc các phương pháp can thiệp hành vi (thưởng, khuyến khích).

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tăng huyết áp đang là gánh nặng y tế công cộng hàng đầu trên phạm vi toàn cầu với xu hướng trẻ hóa rõ rệt. Thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận toàn cầu có khoảng 1,13 tỷ người mắc tăng huyết áp năm 2015 và con số này ước tính sẽ gia tăng lên 1,56 tỷ người vào năm 2025, chiếm khoảng 29,2% dân số thế giới. Tại Việt Nam, báo cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam chỉ ra tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên tại 8 tỉnh thành đã chạm ngưỡng 47,3%, ước tính có khoảng 25 triệu người mắc bệnh vào năm 2025.

Mặc dù các tiến bộ y học đã cung cấp nhiều giải pháp kiểm soát huyết áp hiệu quả, tỷ lệ tuân thủ điều trị của bệnh nhân vẫn ở mức đáng báo động. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, tỷ lệ tuân thủ điều trị tăng huyết áp toàn cầu chỉ đạt từ 20% đến 30%. Các nghiên cứu trong nước cũng cho thấy tỷ lệ không tuân thủ chiếm tới 66,7%, trong đó riêng mức độ tuân thủ sử dụng thuốc dao động dưới 50%.

Tại huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp, tổng số người trưởng thành mắc tăng huyết áp ước tính là 21.339 người, chiếm khoảng 13% dân số toàn huyện, với gần 2.956 bệnh nhân được quản lý và nhận thuốc ngoại trú hàng tháng tại Trung tâm Y tế huyện. Nhằm giải quyết thực trạng bỏ thuốc, quên liều và thiếu kiến thức tự chăm sóc, nghiên cứu được triển khai với mục tiêu kép: mô tả thực trạng tuân thủ điều trị trên 4 khía cạnh cốt lõi và xác định các yếu tố liên quan ở 210 bệnh nhân tăng huyết áp điều trị ngoại trú. Kết quả nghiên cứu đóng vai trò là cơ sở thực tiễn quan trọng giúp nâng tỷ lệ tuân thủ chung từ mức 31% hiện tại lên các mục tiêu cao hơn, hạn chế tối đa nguy cơ tai biến mạch máu não, suy tim và tổn thương thận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp theo Quyết định số 3192/QĐ-BYT của Bộ Y tế, cập nhật các khuyến cáo của Hội Tim mạch học Việt Nam cùng phân loại quốc tế JNC 7. Tăng huyết áp được định nghĩa khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên. Khung lý thuyết tuân thủ điều trị toàn diện bao gồm 4 trụ cột can thiệp: tuân thủ dùng thuốc, thay đổi hành vi lối sống, tự theo dõi huyết áp tại nhà và tái khám định kỳ.

Mô hình nghiên cứu phân tích sự tác động đa chiều từ 3 nhóm yếu tố:

• Yếu tố cá nhân: Đặc điểm nhân khẩu học (tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập, tình trạng hôn nhân), kiến thức về bệnh và thái độ đối với việc kiểm soát huyết áp lâu dài.
• Yếu tố gia đình và xã hội: Sự quan tâm, nhắc nhở từ người thân cùng sự hỗ trợ từ các chương trình y tế quốc gia, Hội Người cao tuổi.
• Yếu tố cung cấp dịch vụ y tế: Khả năng tiếp cận dịch vụ, khoảng cách địa lý, thời gian chờ khám và tinh thần phục vụ, tư vấn của cán bộ y tế.

Đánh giá tuân thủ dùng thuốc áp dụng thang đo chuẩn hóa Morisky 8 mục (MMAS-8) với ngưỡng điểm đạt từ 0 đến 2 điểm. Tiêu chuẩn thay đổi lối sống lành mạnh bao gồm duy trì chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 18,5 đến 22,9 kg/m2, chế độ ăn giảm muối dưới 6 gram NaCl mỗi ngày, hạn chế rượu bia, ngừng hút thuốc lá và tập luyện thể dục đều đặn từ 30 đến 60 phút mỗi ngày.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế cắt ngang có phân tích, thực hiện từ tháng 6/2020 đến tháng 3/2021 tại Khoa Khám bệnh thuộc Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp. Đối tượng nghiên cứu gồm bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên, đã được chẩn đoán và theo dõi điều trị ngoại trú liên tục từ 6 tháng trở lên.

Cỡ mẫu được tính toán dựa trên công thức ước lượng một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (hệ số Z bằng 1,96), sai số tuyệt đối cho phép d bằng 0,07, và tỷ lệ tuân thủ tham chiếu p bằng 41,2% thu được từ nghiên cứu trước đây tại Bệnh viện Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh. Cỡ mẫu tối thiểu tính toán là 190 bệnh nhân, sau khi cộng thêm 10% dự phòng từ chối tham gia hoặc phiếu không hợp lệ, cỡ mẫu chính thức được xác định là 210 bệnh nhân.

Phương pháp chọn mẫu thuận tiện liên tiếp được áp dụng tại phòng chờ phát thuốc ngoại trú. Dữ liệu được thu thập qua bộ câu hỏi phỏng vấn trực tiếp kết hợp trích xuất hồ sơ bệnh án để kiểm chứng số đo huyết áp và lịch sử tái khám. Số liệu sau khi làm sạch được nhập bằng phần mềm EpiData 3.1 và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS phiên bản 20.0. Lý do lựa chọn các kiểm định Chi-square và tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) kèm khoảng tin cậy 95% là nhằm xác định chính xác mối liên quan độc lập giữa các biến số nền, kiến thức, thái độ với kết quả tuân thủ điều trị ở mức ý nghĩa thống kê p dưới 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 210 bệnh nhân tăng huyết áp ngoại trú cho thấy tỷ lệ nữ giới chiếm 57,6% (121 người) và nam giới chiếm 42,4% (89 người). Độ tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu là 58 ± 11,62 tuổi, trong đó nhóm dưới 60 tuổi chiếm tỷ trọng cao hơn với 59,0% (124 người). Tỷ lệ bệnh nhân có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông chiếm ưu thế với 69,0%, và 97,1% bệnh nhân có thẻ bảo hiểm y tế.

Kết quả đánh giá 4 khía cạnh tuân thủ điều trị ghi nhận:

• Tỷ lệ tuân thủ tái khám định kỳ hàng tháng đạt mức rất cao là 98,6% (207/210 người).
• Tỷ lệ tuân thủ thực hành thay đổi lối sống đạt 72,4% (152/210 người), trong đó thực hành ăn giảm muối đạt 97,6%, không hút thuốc lá đạt 71,4%, nhưng tập thể dục thể thao đều đặn chỉ đạt 23,3%.
• Tỷ lệ tuân thủ tự theo dõi và đo huyết áp tại nhà tối thiểu 2 lần mỗi tuần đạt 65,7% (138/210 người).
• Tỷ lệ tuân thủ sử dụng thuốc theo thang điểm Morisky chỉ đạt 49,5% (104/210 người).
• Tỷ lệ bệnh nhân đạt đồng thời cả 4 tiêu chuẩn tuân thủ điều trị toàn diện chỉ đạt 31,0% (65/210 người).

Về nhận thức và thái độ, có 80,0% bệnh nhân đạt kiến thức chung đúng (trả lời đúng từ 9/12 nội dung), và 96,0% có thái độ tích cực (đạt từ 6/8 nội dung). Tuy nhiên, chỉ có 6,2% bệnh nhân hiểu đúng mục đích thực sự của việc theo dõi huyết áp tại nhà và 44,3% nắm rõ các phương pháp điều trị phối hợp.

Phân tích đa biến ghi nhận 3 yếu tố liên quan chặt chẽ nhất đến việc thực hành tuân thủ điều trị đạt chuẩn:

• Giới tính: Bệnh nhân nữ có tỷ lệ tuân thủ điều trị cao gấp 6,6 lần so với nam giới (OR = 6,6; khoảng tin cậy 95%: 3,113 - 13,921; p < 0,001).
• Trình độ học vấn: Bệnh nhân có trình độ từ trung học phổ thông trở lên có mức độ tuân thủ cao gấp 4,03 lần so với nhóm có trình độ học vấn thấp hơn (OR = 4,03; khoảng tin cậy 95%: 2,152 - 7,559; p < 0,001).
• Kiến thức về bệnh: Bệnh nhân có kiến thức chung đạt chuẩn có tỷ lệ tuân thủ cao gấp 5,6 lần so với nhóm có kiến thức chưa đạt (OR = 5,6; khoảng tin cậy 95%: 0,061 - 0,523; p = 0,001).

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ tuân thủ điều trị toàn diện 31,0% tại Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình cao hơn so với kết quả ghi nhận tại Trạm Y tế xã Văn Môn, tỉnh Bắc Ninh năm 2013 (14,5%), nhưng vẫn còn khoảng cách lớn so với các tiêu chuẩn kiểm soát dịch bệnh của Tổ chức Y tế Thế giới. Khi trình bày dữ liệu thông qua biểu đồ cột so sánh giữa 4 trụ cột tuân thủ, có thể thấy rõ sự chênh lệch lớn: trong khi việc tái khám nhận thuốc định kỳ đạt gần như tuyệt đối (98,6%) nhờ chính sách bảo hiểm y tế bao phủ (97,1%), thì việc tuân thủ uống thuốc hàng ngày lại rơi xuống dưới mức trung bình (49,5%).

Nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm tuân thủ dùng thuốc là do thói quen hay quên (chỉ 46,2% bệnh nhân khẳng định không bao giờ quên uống thuốc) và tâm lý chủ quan tự ngưng thuốc khi thấy cơ thể khỏe mạnh hoặc hết triệu chứng đau đầu, chóng mặt (chỉ 50,5% duy trì thuốc liên tục). Điều này phản ánh nhận thức chưa đầy đủ về bản chất mạn tính của bệnh tăng huyết áp.

Biểu đồ phân bố Odds Ratio cho thấy giới tính nữ và học vấn cao là hai nhân tố bảo vệ vượt trội. Phụ nữ vùng Đồng bằng sông Cửu Long thường đảm nhận vai trò nội trợ chính, do đó họ dễ dàng kiểm soát lượng muối trong khẩu phần ăn gia đình và có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến các triệu chứng sức khỏe bản thể so với nam giới - nhóm đối tượng thường xuyên tiếp xúc với rượu bia và lao động nặng nhọc. Đồng thời, trình độ học vấn từ cấp 3 trở lên giúp bệnh nhân dễ dàng tiếp thu các tờ rơi truyền thông, đọc hiểu đơn thuốc và tuân thủ đúng chỉ định của thầy thuốc.

Mặc dù có tới 96,7% bệnh nhân bày tỏ sự hài lòng với thái độ của cán bộ y tế và 95,7% được nhân viên y tế nhắc nhở tuân thủ, sự hỗ trợ từ các tổ chức xã hội vẫn còn mờ nhạt khi 76,7% bệnh nhân chưa từng nhận được hỗ trợ từ các đoàn thể địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao chất lượng tư vấn dùng thuốc tại Khoa Khám bệnh: Ban Giám đốc Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình chỉ đạo các bác sĩ và dược sĩ phòng khám thiết lập quy trình tư vấn trực tiếp 1-1 cho bệnh nhân ngoại trú. Cung cấp bảng hướng dẫn uống thuốc có đánh dấu thời gian cụ thể, hướng tới mục tiêu gia tăng tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc từ 49,5% lên tối thiểu 70,0% trong vòng 12 tháng (giai đoạn 2021 - 2022).

2. Đổi mới công tác truyền thông và hướng dẫn tự đo huyết áp tại nhà: Khoa Chăm sóc sức khỏe sinh sản và Truyền thông giáo dục sức khỏe phối hợp cùng các trạm y tế xã xây dựng video ngắn và sổ tay theo dõi huyết áp. Tập trung giải thích ý nghĩa của việc đo huyết áp định kỳ nhằm nâng tỷ lệ bệnh nhân hiểu đúng mục đích đo tại nhà từ 6,2% lên trên 50,0% trong vòng 6 tháng.

3. Thành lập câu lạc bộ người bệnh tăng huyết áp tại 13 trạm y tế xã, thị trấn: Mạng lưới y tế cơ sở phối hợp với Hội Người cao tuổi tổ chức sinh hoạt định kỳ mỗi tháng một lần. Lồng ghép các bài tập dưỡng sinh, hướng dẫn chế độ ăn giảm muối và chia sẻ kinh nghiệm điều trị, phấn đấu nâng tỷ lệ vận động thể lực từ 23,3% lên trên 45,0% và cải thiện tỷ lệ tuân thủ toàn diện từ 31,0% lên 55,0% vào cuối năm 2022.

4. Ứng dụng hệ thống tin nhắn nhắc lịch uống thuốc và tái khám tự động: Tổ Công nghệ thông tin của trung tâm y tế triển khai hệ thống gửi tin nhắn SMS hoặc qua mạng xã hội trước ngày hẹn khám từ 2 đến 3 ngày. Giải pháp này nhằm duy trì tỷ lệ tái khám trên 98,6% và hỗ trợ khắc phục tình trạng quên uống thuốc ở nhóm bệnh nhân nam giới, người trong độ tuổi lao động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Bác sĩ và điều dưỡng điều trị ngoại trú tại các bệnh viện tuyến huyện và trạm y tế xã: Nắm bắt các rào cản hành vi của người bệnh, từ đó ứng dụng bảng kiểm Morisky vào khám lâm sàng thường quy để kịp thời phát hiện bệnh nhân có nguy cơ bỏ thuốc cao.
• Cán bộ quản lý y tế dự phòng và Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Đồng Tháp: Sử dụng các số liệu dịch tễ thực tế về tỷ lệ tuân thủ (31,0%) và các yếu tố liên quan để xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực, thiết kế chương trình mục tiêu phòng chống bệnh không lây nhiễm phù hợp với địa bàn nông thôn.
• Học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Y tế công cộng, Y đa khoa, Dược học: Tham khảo khung lý thuyết, công thức tính cỡ mẫu một tỷ lệ và quy trình phân tích hồi quy logistic trên phần mềm SPSS 20.0 phục vụ cho các nghiên cứu dịch tễ học hành vi.
• Người bệnh tăng huyết áp và thân nhân chăm sóc: Hiểu rõ vai trò sống còn của 4 nguyên tắc điều trị (đo huyết áp tối thiểu 2 lần/tuần, dùng thuốc liên tục, ăn nhạt dưới 6g muối/ngày, tái khám mỗi tháng) để chủ động kiểm soát huyết áp dưới ngưỡng 140/90 mmHg, phòng ngừa đột quỵ.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao tỷ lệ tuân thủ dùng thuốc chỉ đạt 49,5% dù kiến thức chung đạt tới 80,0%?

Khoảng cách giữa nhận thức và hành vi bắt nguồn từ thói quen hay quên (chỉ 46,2% người bệnh không bao giờ quên thuốc) và tâm lý tự ý ngưng uống thuốc khi không còn triệu chứng nhức đầu (50,5%). Người bệnh hiểu tăng huyết áp nguy hiểm nhưng chưa nhận thức được đây là bệnh mạn tính đòi hỏi điều trị suốt đời.

Tiêu chuẩn đánh giá tuân thủ điều trị toàn diện trong nghiên cứu gồm những yếu tố nào?

Nghiên cứu yêu cầu người bệnh phải đạt đủ 4 tiêu chí bắt buộc: tự đo huyết áp tại nhà ít nhất 2 lần mỗi tuần, đạt điểm tuân thủ dùng thuốc Morisky từ 0 đến 2 điểm, thực hiện tối thiểu 3 trên 5 hành vi lối sống lành mạnh, và đi tái khám nhận thuốc đúng hẹn hàng tháng tại cơ sở y tế.

Yếu tố giới tính và học vấn tác động như thế nào đến mức độ tuân thủ?

Phân tích thống kê chứng minh bệnh nhân nữ tuân thủ tốt hơn nam giới gấp 6,6 lần (p < 0,001) do phụ nữ kiểm soát bữa ăn gia đình tốt hơn và ít sử dụng rượu bia. Người có học vấn từ trung học phổ thông trở lên tuân thủ cao gấp 4,03 lần (p < 0,001) nhờ khả năng tiếp thu và ghi nhớ hướng dẫn điều trị tốt hơn.

Tại sao tỷ lệ người bệnh hiểu đúng mục đích đo huyết áp tại nhà lại rất thấp, chỉ đạt 6,2%?

Phần lớn người bệnh (trên 93%) quan niệm sai lầm rằng chỉ cần đo huyết áp khi cơ thể có triệu chứng mệt mỏi hoặc choáng váng. Họ chưa được giáo dục rằng việc đo và ghi nhật ký huyết áp đều đặn giúp bác sĩ đánh giá hiệu quả phác đồ và phân biệt với hiện tượng tăng huyết áp áo choàng trắng.

Làm thế nào để cải thiện tỷ lệ vận động thể lực khi hiện tại chỉ có 23,3% bệnh nhân tập luyện?

Cán bộ y tế cần tư vấn các hình thức vận động nhẹ nhàng, dễ áp dụng như đi bộ nhanh từ 30 đến 45 phút mỗi ngày, tập dưỡng sinh tại các câu lạc bộ ấp, xã. Đồng thời khuyến khích người thân trong gia đình (hiện có 44,8% con cái và 44,3% vợ/chồng nhắc nhở) cùng tham gia tập luyện để tạo động lực duy trì thói quen.

Kết luận

• Tỷ lệ tuân thủ điều trị toàn diện của bệnh nhân tăng huyết áp ngoại trú tại Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình năm 2020 đạt 31,0%, trong đó tuân thủ tái khám đạt cao nhất (98,6%) và tuân thủ dùng thuốc đạt thấp nhất (49,5%).
• Thực hành thay đổi lối sống đạt 72,4%, ghi nhận sự vượt trội ở chế độ ăn giảm muối (97,6%) nhưng tỷ lệ luyện tập thể dục thể thao còn rất hạn chế (23,3%).
• Nghiên cứu khẳng định mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa sự tuân thủ điều trị với giới tính nữ (OR = 6,6), trình độ học vấn từ trung học phổ thông trở lên (OR = 4,03) và kiến thức chung đạt chuẩn (OR = 5,6).
• Luận văn cung cấp bằng chứng khoa học thực tiễn giúp hệ thống y tế cơ sở tại tỉnh Đồng Tháp nhận diện các lỗ hổng can thiệp, đặc biệt là sự thiếu hụt kiến thức theo dõi huyết áp tại nhà (chỉ 6,2% hiểu đúng mục đích).
• Lộ trình 2021 - 2023 cần ưu tiên mở rộng mạng lưới câu lạc bộ người bệnh tại 13 xã, thị trấn và ứng dụng công nghệ nhắc lịch uống thuốc để bảo vệ tối đa sức khỏe tim mạch cho cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tăng huyết áp (THA) là một bệnh mạn tính đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của nền Y học Thế giới với tần suất mắc bệnh ngày càng tăng và tuổi mắc mới của bệnh ngày càng trẻ. Thống kê của WHO (2015) toàn thế giới có 1,13 tỷ ngƣời bị THA và con số này đƣợc ƣớc tính là vào khoảng 1,56 tỷ ngƣời (chiếm 29,2%) bị tăng huyết áp vào năm 2025. Tại Việt Nam, báo cáo năm 2015 của Hội tim mạch học Việt Nam trên ngƣời trƣởng thành (từ 25 tuổi trở lên) tại 8 tỉnh thành trên toàn quốc có tới 47,3% ngƣời mắc THA, một mức báo động đỏ trong thời điểm hiện nay [16]. Nếu không có các biện pháp dự phòng và quản lý hữu hiệu thì dự báo đến năm 2025 tại Việt Nam sẽ có khoảng 25 triệu ngƣời bị THA [34].

Tỷ lệ bệnh nhân THA có kiến thức và thực hành tuân thủ điều trị THA còn rất hạn chế. Theo CDC, năm 2013 tỷ lệ tuân thủ điều trị trên thế giới chỉ đạt từ 20- 30% [40]. Tại Việt Nam nghiên cứu vào năm 2010 ở bệnh nhân THA trên 60 tuổi tại phƣờng Hàng Bông, Hà Nội cho kết quả chỉ 21,5% bệnh nhân có kiến thức và tuân thủ điều trị THA [5], tƣơng tự một nghiên cứu năm 2012 ở 4 phƣờng Thành phố Hà Nội cho biết tỷ lệ tuân thủ điều trị ở bệnh nhân thành thị khoảng từ 25- 44,8% [23]. THA nếu không đƣợc điều trị hoặc điều trị không đúng sẽ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nhƣ đột quỵ, tai biến mạch máu não, bệnh tim mạch.

làm tăng chi phí điều trị, tổn hại đến kinh tế trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội [48]. Huyện Thanh Bình nằm về phía Bắc của tỉnh Đồng Tháp với diện tích tự nhiên là 329,5 km2, có 1 thị trấn, 12 xã. Dân số toàn huyện là 164. Theo báo cáo hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm quí 4 năm 2019 của Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình.

Ƣớc tính tổng số ngƣời trƣởng thành mắc tăng huyết áp của huyện là 21.339 ngƣời, chiếm tỷ lệ 13% dân số, đây là bệnh mãn tính cần đƣợc quản lý, theo dõi và điều trị suốt đời, hàng tháng có khoảng 2956 bệnh nhân đƣợc quản lý đến khám và lãnh thuốc định kỳ. Theo dõi tại TTYT cho thấy kiến thức và thực hành tuân thủ trong điều trị THA của bệnh nhân còn rất nhiều hạn chế dù đây là yếu tố quyết định sự thành công trong điều trị. Việc tuân thủ điều trị tăng huyết áp của ngƣời bệnh còn chƣa đầy đủ, không liên tục, còn tình trạng quên uống 2 thuốc, bỏ thuốc nhất là ngƣời trẻ tuổi bị tăng huyết áp. Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền về bệnh tăng huyết áp và phòng tránh các biến chứng của bệnh tăng huyết áp còn ít đƣợc đề cập.

Hiện tại, chƣa có một công trình nghiên cứu nào liên quan đến tuân thủ điều trị tăng huyết áp của ngƣời bệnh đang điều trị ngoại trú tại đây. Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu với đề tài “Tuân thủ điều trị và một số yếu tố liên quan của người bệnh tăng huyết áp ngoại trú tại Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp năm 2020” Nhằm tìm hiểu thực trạng tuân thủ điều trị THA và xác định một số yếu tố liên quan đến việc tuân thủ điều trị của ngƣời bệnh tại Khoa khám bệnh, Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả tuân thủ điều trị của ngƣời bệnh tăng huyết áp đang điều trị ngoại trú tại khoa khám bệnh, Trung tâm Y tế huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp năm 2020.