Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Lý thuyết truyền thông điệp cho đối tượng Như chúng ta đã biết, nhận thức của con người gồm nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính. Cuốn “Truyền thông: Lý thuyết và kỹ năng cơ bản” đã nêu: Trong mỗi dân tộc, mỗi nhóm công chúng – đối tượng cũng có những sắc thái nhận thức khác nhau, hoặc nghiêng về lý trí, hoặc nặng về tình cảm.8] Do đó, nhiệm vụ của nhà truyền thông là phải nghiên cứu nắm bắt đặc thù tâm lý tiếp nhận của nhóm đối tượng cụ thể để có thể thiết kế thông điệp phù hợp. Nhưng cho dù tiếp nhận thông điệp thông qua tình cảm, cuối cùng cũng phải tác động được tới quá trình nhận thức khi đó cơ sở nhận thức của hành vi mới mang tính bền vững. Mỗi giai đoạn nhận thức đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định.
Tác động vào nhận thức lý trí thì thông điệp được nhận thức sâu hơn, bền vững hơn nhưng khó tiếp nhận hơn. Tác động vào nhận thức tình cảm thì thông điệp được nhận thức dễ hơn nhưng thông điệp hời hợt và dễ quên. Trên thực tế, nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính luôn song hành với nhau. Do đó, kết hợp cả 2 hình thức tác động này sẽ cho kết quả cao hơn khi tiến hành xã hội hóa thông điệp.
Quá trình xã hội hóa thông điệp được thực hiện qua năm giai đoạn là: Làm cho nhóm đối tượng nhận biết thông điệp; Nhóm đối tượng hiểu biết thông điệp; Nhóm đối tượng chấp nhận thông điệp; Làm cho đối tượng tin tưởng thông điệp; Đối tượng hành động theo mục đích, yêu cầu của thông điệp. Từ năm giai đoạn của quá trình xã hội hóa thông điệp, chúng ta có thể thấy: nếu thiết kế thông điệp nhằm vào nhận thức lý trí cần chú ý tới tính logic của lập luận, lời lẽ, ngôn từ, các phạm trù, khái niệm phải chuẩn xác; các số liệu chứng mình phải có sức thuyết phục cao; bố cục thông điệp phải rành mạch, khoáng đạt; các ý được trình bày ngắn gọn dễ hiểu thì thiết kế thông điệp nhằm vào tình cảm, cần chú đến tình huống, hoàn cảnh, ngoại cảnh truyền thông; chú ý sự kế thừa, 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhằm gợi mở khả năng tiếp nhận, tăng tính thuyết phục; lời lẽ ngôn từ, cách thức diễn đạt gần gũi, thân thuộc với nhóm đối tượng. Như vậy, truyền thông với các nhóm đối tượng đặc thù trong xã hội, đặc biệt là truyền thông với người khuyết tật thì người làm công tác truyền thông cần linh hoạt mềm dẻo để tác động tới quá trình nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính của đối tượng; khi thiết kế thông điệp bám sát năm giai đoạn của quá trình xã hội hóa thông điệp.2 Lý thuyết thuyết phục Theo quan điểm của William McGuire: Để có khả năng thuyết phục trong hoạt động truyền thông (bao gồm nhiều loại hình truyền thông khác nhau) cần phải trải qua nhiều bước khác nhau [2, tr. Các bước này là: Bước 1: Tiếp cận thông điệp Lúc này, nhà truyền thông bằng các phương tiện và các kênh truyền thông, tạo một môi trường truyền thông trong đó công chúng/ đối tượng có khả năng tiếp cận với thông điệp đã thiết kế.
Nói cách khác, đây là bước giới thiệu để tăng khả năng tiếp cận thông điệp trong các hoạt động truyền thông. Bước 2: Chú ý tới thông điệp Khả năng thuyết phục trong truyền thông chỉ có được khi nhà truyền thông có khả năng thu hút công chúng/ đối tượng để họ chú ý đến thông điệp. Thông điệp kém hấp dẫn họ sẽ bỏ qua. Bước 3: Có mối quan tâm hoặc mối liên hệ của cá nhân với thông điệp Nếu công chúng/đối tượng tìm thấy mối quan tâm hoặc liên quan đến nhu cầu, lợi ích, sở thích, thói quen… của họ, họ sẽ tiếp tục bị “dẫn dắt” để chịu tác động của truyền thông.
Bước 4: Hiểu thông điệp Đây là giai đoạn trong đó đối tượng/ công chúng nhận thức để hiểu thông điệp. Bước 5: Cá nhân hóa điều chỉnh hành vi phù hợp với đời sống 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các đối tượng tiếp nhận suy nghĩ kỹ hơn về thông điệp. Họ liên hệ với những vấn đề liên quan đến đời sống của chính họ. Khi đó, nội dung thông điệp đã bắt đầu có tác dụng điều chỉnh suy nghĩ và định hướng hành vi của từng cá nhân.
Bước 6: Chấp nhận thay đổi Chấp nhận thay đổi (nhận thức và hành vi, thái độ) là một bước ngoặt quan trọng trong kết quả của chiến dịch truyền thông. Nhà truyền thông cần chủ động chú ý theo dõi, quan sát và chọn thời điểm “bấm nút” cho bước chuyển đổi này thì hiệu lực, hiệu quả truyền thông sẽ cao hơn. Bước 7: Ghi nhớ thông điệp và không ngừng ủng hộ thông điệp Khi đối tượng/ công chúng đã chấp nhận sự thay đổi hành vi, tiếp theo mà nhà truyền thông cần làm để thuyết phục được họ là phải làm cho họ ghi nhớ thông điệp và không ngừng ủng hộ thông điệp. Các nhóm tài liệu, các hoạt động truyền thông trong giai đoạn này cần đa dạng, phong phú, độc đáo, cụ thể, phù hợp với từng nhóm đối tượng.
Bước 8: Có khả năng tư duy về thông điệp Việc chuyển đổi tận gốc thái độ và hành vi liên quan đến lĩnh vực truyền thông phụ thuộc vào việc đối tượng/ công chúng tư duy về thông điệp như thế nào. Các tài liệu, các sản phẩm truyền thông, thông qua các kênh truyền thông khác nhau, phải chú ý khuyến khích, kích thích khả năng tư duy về thông điệp cho đối tượng/ công chúng, định hướng quá trình tư duy về thông điệp. Bước 9: Ra quyết định trên cơ sở tiếp thu thông điệp Trên cơ sở tiếp thu thông điệp, chuyển đổi tận gốc thái độ (dựa trên cơ sở hiểu biết và tư duy thông điệp), đối tượng/công chúng là người ra quyết định cho chính họ về việc chuyển đổi hành vi gì, mức độ nào và như thế nào. Bước 10: Tích cực củng cố hành vi và chấp nhận hành vi trong đời sống Hành vi của đối tượng/ công chúng đã biến đổi, nhưng nếu không được củng cố, nhất là không được dư luận xã hội hỗ trợ, củng cố thì nó chỉ thay đổi vài lần rồi dừng lại.
Truyền thông trong giai đoạn này hướng vào việc khẳng định tính đúng đắn của hành vi, nêu kết quả tích cực, các mô hình, điển hình có thực hiện các hành 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vi mong muốn thay đổi, từ đó, tác động đến đối tượng/ công chúng, giúp cho họ thường xuyên duy trì và củng cố hành vi, là cơ sở cho sự biến đổi hành vi có tính bền vững. Thiết kế thông điệp rõ ràng chiếm vị trí quan trọng hàng đầu nhằm tạo ra tính thuyết phục trong truyền thông. Trong lý thuyết này, McGuire còn bổ sung thêm nội dung về những yếu tố có thể đảm bảo chuyển tải thông điệp thành công và hiệu quả như sau: Độ tin cậy của nguồn phát: Phụ thuộc vào vai trò, vị thế xã hội của cơ quan truyền thông hoặc uy tín xã hội của nguồn tin. Những thông tin về khoa học, về quản lý, về văn hóa – xã hội, về luật pháp hay hình sự… đòi hỏi độ tin cậy của nguồn phát, nguồn tin khác nhau.
Dạng thức thông điệp: Thông điệp được thể hiện dưới dạng ngôn ngữ nói, viết, biểu tượng, hình ảnh, âm nhạc hay có sự phối hợp giữa chúng… Kênh chuyển tải: Phải phù hợp với nội dung thông điệp, nhu cầu, thị hiếu, sở thích, thói quen, khả năng và điều kiện của đối tượng/ công chúng trong việc tiếp cận và tiếp thu. Đối tượng tiếp nhận: Số lượng, vai trò, vị thế xã hội của nhóm đối tượng. Có những nhóm đối tượng, xét về số lượng không lớn, nhưng có vai trò chi phối, thậm chí khuynh đảo dư luận xã hội. Các bước và 4 yếu tố này bảo đảm cho hoạt động truyền thông đề cập đến toàn bộ các nhân tố quyết định việc một thông điệp có được tiếp nhận và hấp thụ hay không.
Theo thời gian, hoạt động truyền thông có thể thay đổi cách thức tác động nhưng mục đích cuối cùng vẫn tiến đến thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của đối tượng về vấn đề cần truyền thông [2, tr. Trong truyền thông với người khuyết tật, truyền thông nhằm mục đích cuối cùng là cung cấp thông tin hỗ trợ người khuyết tật hòa nhập cộng đồng.3 Lý thuyết sinh thái học Lý thuyết cung cấp nhiều luận điểm về con người và môi trường xã hội. Các luận điểm này nhấn mạnh đến tương tác giữa cá nhân và môi trường. Để hiểu về chức năng của cá nhân, chúng ta phải hiểu bối cảnh sống của cá nhân: Cá nhân tồn tại trong gia đình - Gia đình tồn tại trong cộng đồng.
Cá nhân, gia đình và cộng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đồng tồn tại trong môi trường văn hóa, chính trị, kinh tế. Môi trường có tác động đến hành động, niềm tin và những sự chọn lựa của cá nhân. Sự phân biệt người khuyết tật với người không khuyết tật chỉ mang tính chất tương đối về sức khỏe thể chất và tinh thần. Trong gia đình, sự tồn tại của người khuyết tật tạo ra mối liên hệ chặt chẽ hơn giữa các cá nhân trong gia đình.
Cá nhân người khuyết tật để có thể sống được độc lập trước hết cần chính những người thân trong gia đình hiểu và giúp đỡ. Ví dụ: trẻ em khiếm thính vẫn có thể sinh hoạt giao tiếp được với những người khác trong gia đình nhưng chỉ trong trường hợp em được đi học và những thành viên khác cũng học những kỹ năng cơ bản để giao tiếp được với em. Khi em được sống trong môi trường có tình thương của mọi người, được mọi người hiểu thì khi ấy khả năng tự chăm sóc bản thân, năng lực cá nhân của em mới được phát huy. Nếu như để tìm hiểu một người không khuyết tật thì yếu tố đầu tiên cần phải biết đó là cá nhân đó trong gia đình như thế nào thì với người khuyết tật yếu tố đó càng quan trọng.
Từ xưa đến nay, dù gia đình có nhiều biến đổi thì gia đình vẫn là tế bào của xã hội. Một gia đình có nền tảng vững chắc tạo thuận lợi cho quá trình xã hội hóa cá nhân và cá nhân hóa xã hội. Trong gia đình có người khuyết tật, quá trình xã hội hóa cá nhân càng tốt bao nhiêu thì sự hòa nhập của người khuyết tật với xã hội càng tốt bấy nhiêu.