chương 1, chúng tôi tập trung giới thiệu một số nét cơ bản về dân tộc Dao nói chung và dân tộc Dao trên địa bàn Quảng Ninh nói riêng. Căn cứ vào nội dung đã trình bày, chúng tôi rút ra một số kết luận bước đầu như sau: Dân tộc Dao ở Quảng Ninh đã có một quá trình lịch sử ngụ cư lâu đời ở đây với hai nhóm Dao chính là người Dao Thanh Y và người Dao Thanh Phán. Người Dao đã hòa nhập cùng người dân bản địa và với các dân tộc khác, có những đóng góp quan trọng về kinh tế, văn hóa, xã hội cho sự phát triển của tỉnh Quảng Ninh. Bên cạnh đó, dân tộc Dao vẫn luôn có ý thức bảo tồn, gìn giữ bản sắc của tộc người mình.
Truyển kể dân gian của người Dao Quảng Ninh về cơ bản tiếp tục mạch nối của người Dao nói chung truyền qua nhiều thế hệ nhưng cũng có sự biến đổi, phát triển mang những nét độc đáo riêng. Những vấn đề khái quát trên về người Dao nói chung, về tình hình địa lý - đặc điểm dân cư của tỉnh Quảng Ninh và một số khái quát về người Dao ở đây là tiền đề cơ bản cho việc nghiên cứu sâu hơn về phương diện nội dung và nghệ thuật cũng như về mối tương quan của các câu chuyện với đời sống tinh thần, tính ngưỡng của người dân tộc Dao qua các nhóm “Truyện kể dân gian của người Dao ở Quảng Ninh”. 18 Chương 2 NỘI DUNG CỦ A TRUYỆN KỂ DÂN GIANNGƯỜI DAO Ở QUẢNG NINH 2. Nhóm truyện kể về nguồn gốc dân tộc Mong muốn lý giải nguồn gốc của bản thân, xuất xứ của tổ tiên là suy nghĩ thường trực của mọi dân tộc.
Từ thuở hồng hoang, khai thiên lập địa, bên cạnh khao khát lý giải thiên nhiên, con người cũng luôn thôi thúc câu hỏi: “Mình là ai? Mình từ đâu đến?”. Đó chính là động cơ để những câu chuyện truyền thuyết về nguồn gốc tổ tiên được ra đời. Truyện người Dao nói chung đều cho rằng nguồn gốc con người bắt nguồn từ quả bầu và thường bắt nguồn từ: trận đại hồng thủy -> loài người chết hết -> còn hai anh em -> Hai anh em kết duyên cùng nhau -> sinh ra quả bầu -> Từ quả bầu sinh ra loài người. Kết cấu truyện này mang đậm dấu ấn của thần thoại Trung Hoa, với thần thoại về sự kết hôn của hai anh em Phục Hy và Nữ Oa.
Khi du nhập vào Việt Nam, kết cấu gốc ấy đã được cải biên thành nhiều câu chuyện khác nhau. Với truyện Dao Quảng Ninh, chúng tôi sưu tầm được hai câu chuyện tương tự: Ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn của lạ của người Dao Thanh Phán và Sự tích quả bầu của người Dao Thanh Y. Trong đó, Ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn của lạ có khá nhiều nét tương đồng với truyện Trắng - lô - cô, một truyện Dao cũng kể về nguồn gốc con người, in trong quyển Truyện cổ Việt Nam (Tập 2) (1983), Nxb Văn học. Tên gọi của nhân vật chính khá giống nhau (Chằng-lọc-chọc, Trắng-lô-cô), có thể là hiện tượng dị bản do cách phát âm khác nhau của các tộc người Dao.
Đồng thời, cả hai truyện đều có kết cấu kép, bên cạnh câu chuyện về sự ra đời của con người còn là truyện về khát vọng chiến thắng tự nhiên của người xưa. Cụ thể ở đây là cuộc chiến với thần Sấm. Trong rất nhiều nỗi sợ hãi nguyên thủy của con người, sấm sét luôn tồn tại một vị trí đặc biệt. Đó là dấu hiệu báo cơn mưa đến, với những ánh sáng chớp lóe trên bầu trời, cùng âm thanh vang động khủng khiếp; sấm sét có thể đem mưa, nhưng cũng có thể hại chết người.
Vì vậy, trong thâm tâm của người xưa, họ vừa kinh sợ, vừa ngưỡng mộ sức mạnh của sấm sét. Càng kinh sợ, dân gian 19 lại càng mong khống chế được sức mạnh ấy. Vì vậy, kiểu truyện “đánh lui thần Sấm” hay “bắt thần Sấm” có mặt ở hầu hết kho tàng truyện dân gian của các nước trong khu vực và trên thế giới. Ngay từ các bản ghi chép đầu tiên về truyện dân gian ở các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam đã xuất hiện các truyện về người anh hùng chống thiên tai mang tầm vóc vũ trụ.
Ở Trung Quốc, kiểu truyện "đánh lui thần Sấm" xuất hiện từ sớm và khá phong phú. Ghi chép sớm nhất là từ thời nhà Tấn (265-419) với truyện Tích lịch bị cách (Thần Sấm bị đánh) trong sách Sưu thần ký của Can Bảo quyển 12. Ngoài ra còn có truyện Vương Cán, quyển 8, sách Dậu dương tạp trở 酉陽雜俎; truyện Địch Nhân Kiệt, truyện Trần Loan Phượng, truyện Trần Nghĩa, quyển 393; truyện Diệp Tiên Thiều, quyển 394 sách Thái Bình quảng ký 太平廣記. Ở Nhật Bản, kiểu truyện "bắt thần Sấm" cũng xuất hiện khá sớm khoảng thế kỷ thứ V - VI, trong các sách như Hùng Lược kỷ 雄略紀, Suy cổ ký 推古記, Quốc phong thổ ký 國風土記, Đại Nhật Bản quốc Pháp Hoa nghiệm ký大日本國法華驗記, Nhật Bản cảm linh lục日本感靈錄 và Nhật Bản linh dị ký 日本靈異記.
Ở Việt Nam, truyện liên quan đến thần Sấm được ghi chép sớm nhất vào khoảng thế kỷ thứ XI-XIV trong Lĩnh Nam chích quái 嶺南摭怪, song phải đến thế kỷ XVIII, kiểu truyện "đánh lui thần Sấm" mới thấy xuất hiện trong Công dư tiệp ký 公餘捷記của Vũ Phương Đề với truyện Cường bạo đại vương. Còn tính riêng truyện dân gian của người Dao ở Việt Nam, kiểu truyện “bắt thần Sấm” cũng xuất hiện với hai truyện được ghi chép lại là Trắng-lô-cô và Ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn của lạ. Nói chung, nhân vật anh hùng trong các truyện dân gian ở các nước trong khu vực đều được nhân dân gán cho những đặc điểm phi thường, với những motif đặc trưng như sinh nở thần kỳ, chiến công phi thường, hóa thân … Nhưng không phải ở truyện nào, nhân vật anh hùng cũng mang một đặc trưng tính cách như nhau. Trong khi các nhân vật “đánh lui thần Sấm “ trong truyện cổ dân gian của Trung Quốc, Nhật Bản đều là các anh hùng dũng cảm, mạnh mẽ, có nghĩa khí thì nhân vật Cường bạo đại vương của Việt Nam lại được miêu tả như một kẻ thô lỗ, phàm phu tục tử “tính khí ngỗ ngược, khinh miệt người đời, quên cả cha mẹ, không cúng giỗ 20 tổ tiên”.
Nhân vật không còn hình ảnh oai phong, lẫm liệt, đầy cao cả của một người anh hùng chiến đấu vì lí tưởng hay đại diện cho tư tưởng cho một tộc người như một số kiểu nhân vật thường gặp ở truyền thuyết dân gian giai đoạn đầu. Thay vào đó là sự trần tục, tầm thường khiến cho sự tôn nghiêm của nhân vật anh hùng bị giảm đi rất nhiều. Trường hợp tương tự như vậy cũng xảy ra với truyện kể dân gian của người Dao. Cùng là kiểu truyện “bắt thần Sấm” nhưng khác với Trắng-lô-cô, là một chàng trai khỏe mạnh, người anh hùng đáng ngưỡng mộ thì động cơ của ông Chằng-lọc- chọc trong truyện Ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn của lạ lại rất tầm thường : muốn được ăn thử gan Sấm một lần cho biết.
Vì một món ăn mà dám động đến Trời, người đàn ông này dù không có chí khí anh hùng nhưng cũng thật ngông nghênh, liều lĩnh. Và để đạt được mục đích của mình, ông ta không ngại làm những việc trái luân thường đạo lí, hành hạ chính mẹ đẻ của mình để thần Sấm xuất hiện. Sự tương phản rõ rệt thể hiện ở chỗ chàng Trắng-lô-cô vì mẹ mà bắt thần Sấm còn ông Chằng-lọc-chọc lại vì một miếng gan của thần mà ngược đãi mẹ. Nếu Cường Bạo Đại vương trong Công dư tiệp ký mới chỉ dừng lại ở việc ngỗ ngược, ngang tàng, không biết đến cha mẹ, quên cả tổ tiên thì ở ông Chằng-lọc-chọc là hành động cụ thể, khó chấp nhận của một người con: Có người bảo: "Anh muốn ăn gan sống thì anh phải ỉa, đái cho mẹ anh ăn.
Thì Sấm mới xuống trị tội anh thì anh mới bắt được Sấm, mới ăn được gan của nó.Còn không có thì nó không xuống thì anh bắt sao được." Thế ông Chằng-lọc-chọc này nghĩ thế mới toàn đái ra bắt mẹ uống, ỉa bắt mẹ ăn để cho mình có tội. (Ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn của lạ) Lấy thước đo của một người anh hùng “đi bắt thần Sấm” để so sánh thì rõ ràng hành động này đã khiến hình tượng của nhân vật chính thay đổi, từ đáng ngưỡng mộ thành kẻ ích kỷ, đáng chê trách, và cái chết của ông ta khi trận đại hồng thủy xảy ra là một điều xứng đáng với tội lỗi mình đã phạm phải. Tuy nhiên, hành động của ông Chằng-lọc-chọc dù rõ ràng là sai nhưng ta không hề thấy dấu hiệu sự phán 21 xét của dân gian trong truyện. Thực tế là ông ta thậm chí còn thành công, bắt giam được thần Sấm, tuy không ăn được gan thần nhưng cũng đã ăn được một cái đùi, dọa sợ ông thần đến nỗi sau này thấy mặt là khiếp vía.
Một hành động sai, không những không bị trả giá mà còn thành công? Đó là bởi mục đích của câu chuyện này không phải là phân biệt đúng hay sai, cái thiện hay cái ác mà nó chỉ mượn cái cốt để phản ánh cuộc đấu tranh dai dẳng giữa con người và thiên nhiên. Và thời điểm khi các câu chuyện này được thành hình, cuộc chiến đó đã không còn dừng lại ở việc mong muốn được tồn tại nữa mà con người đã bắt đầu mơ đến một ngày chinh phục được thiên nhiên, bất kể bằng cách nào. Nó cũng cho thấy sự khác biệt trong dòng tư tưởng của người Dao Quảng Ninh, cụ thể là người Dao Thanh Phán đối với người Dao ở nơi khác khi xây dựng và lưu truyền một nhân vật chính có tính cách phi anh hùng, phi đạo đức. Điều đó thể hiện một phần cộng đồng người Dao ở đây vẫn giữ được cách nghĩ, cách cảm mang tính ngây thơ, chất phác, có phần hoang dã của người xưa.
Tổ tiên người Dao, trong suốt các năm tháng lưu lạc, sống lẫn vào núi rừng, mối quan tâm lớn nhất của họ là làm sao để tồn tại. Và trong những cuộc chiến một mất một còn với thiên nhiên, với thú dữ, đói khát, bệnh dịch … các tiêu chuẩn đạo đức không còn tồn tại nữa, người dân tộc phải làm mọi giá để sống sót. Càng như vậy, con người lại càng khao khát có sức mạnh, có ý chí vượt trội để chống chọi với mọi hiểm họa. Chi tiết ông Chằng-lọc-chọc muốn ăn gan Sấm chính là ngầm biểu tượng cho mong muốn ấy.
Vì vậy, dù không phải ai cũng đồng tình với hành động của ông ta nhưng có ai là không hả hê trước cảnh một vị thần Sấm oai phong, dữ dội lại thu lu trong cái rọ sắt, phải van xin một bà già cho nước uống?