Tìm Hiểu Nhân Vật Thần Linh Trong Truyền Thuyết Người Việt Qua Văn Xuôi Trung Đại

Khám phá nhân vật thần linh trong truyền thuyết người Việt qua văn xuôi trung đại, từ đó hiểu sâu sắc văn hóa và tín ngưỡng dân tộc.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Kim Duyên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Hồng Phong
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Nhân Vật Thần Linh Trong Truyền Thuyết Người Việt Qua Văn Xuôi Trung Đại
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI CỦA LUẬN ÁN
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 0.6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH SƯU TẦM, BIÊN SOẠN VÀ NGHIÊN CỨU NHÂN VẬT THẦN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT QUA VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHÂN VẬT THẦN LINH TRƯỚC 1954
• 1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHÂN VẬT THẦN LINH TỪ 1954 ĐẾN 1975
• 1.3. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHÂN VẬT THẦN LINH TỪ 1975 ĐẾN NAY
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm thần linh, truyền thuyết, văn xuôi trung đại
• 2.2. Phân loại hệ thống nhân vật thần linh trong truyền thuyết qua văn xuôi trung đại
• 2.3. Cách tiếp cận liên ngành (interdisciplinary)
• 2.4. Tư liệu nghiên cứu chính
• 2.4.1. Các truyền thuyết được văn bản hóa giai đoạn sơ kỳ và trung kỳ trung đại (thế kỷ X-thế kỷ XVII)
• 2.4.2. Các truyền thuyết được văn bản hóa giai đoạn mạt kỳ trung đại (thế kỷ XVIII-XIX)
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, HÀNH TRẠNG VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ - VĂN HÓA CỦA NHÂN VẬT THẦN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT QUA VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI
• 3.1. Quá trình hình thành nhân vật thần linh qua văn xuôi trung đại
• 3.1.1. Thời họ Hồng Bàng
• 3.1.2. Thời kỳ Bắc thuộc
• 3.1.3. Thời kỳ phong kiến tự chủ
• 3.2. Hành trạng nhân vật thần linh trong truyền thuyết người Việt qua văn xuôi trung đại
• 3.2.1. Hành trạng thần linh quốc gia trong cảm hứng tôn vinh lịch sử (trong các truyền thuyết giai đoạn sơ kỳ và trung kỳ trung đại, thời Lý Trần và Lê sơ)
• 3.2.2. Hành trạng thần linh mới trong tinh thần ghi chép chuyện hay lạ, để nêu gương (trong văn xuôi giai đoạn mạt kỳ trung đại, thời Lê mạt - Nguyễn sơ)
• 3.3. Ý nghĩa lịch sử - văn hóa của nhân vật thần linh trong các truyền thuyết qua văn xuôi trung đại
• 3.3.1. Nhân vật thần linh được lịch sử hóa trong các truyền thuyết qua văn xuôi trung đại
• 3.3.2. Nhân vật thần linh được phong thần từ các nhân vật lịch sử trong truyền thuyết. Nhân vật thần linh phản ánh lịch sử bằng văn chương
• 3.3.3. Nhân vật thần linh trong truyền thuyết trở thành một nguồn sử liệu. Nhân vật thần linh gắn với lễ hội dân gian
• 4. CHƯƠNG 4: NHÂN VẬT THẦN LINH TRONG TRUYỀN THUYẾT NGƯỜI VIỆT QUA VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT TỰ SỰ
• 4.1. Nghệ thuật miêu tả nhân vật thần linh
• 4.1.1. Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật thần linh
• 4.1.2. Hành động và ngôn ngữ nhân vật thần linh
• 4.1.3. Cách kể và ngôn ngữ người kể chuyện
• 4.2. Cốt truyện và motif nhân vật thần linh
• 4.2.1. Những motif nhân vật thần linh chủ yếu
• 4.3. Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật
• 4.3.1. Không gian nghệ thuật trong các truyền thuyết về nhân vật thần linh
• 4.3.2. Thời gian nghệ thuật trong các truyền thuyết về nhân vật thần linh
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Bảng tóm tắt nội dung những truyện trong Việt điện u linh tập
• PHỤ LỤC 2: Bảng tóm tắt nội dung các truyện trong Lĩnh Nam chích quái

Tóm tắt

I. Nghiên Cứu Nhân Vật Thần Linh Tổng Quan Chủ Đề Ý Nghĩa

Truyền thuyết dân gian Việt Nam là một phần không thể thiếu của văn hóa dân gian, gắn liền với lịch sử và đời sống tinh thần của người Việt. Theo Trần Thị An, "thời đại nảy sinh truyền thuyết, thời đại hình thành truyền thuyết". Các câu chuyện về thần thoại Việt Nam, tổ nghề, anh hùng dựng nước như truyền thuyết Hùng Vương, Thánh Gióng... đều thể hiện nhu cầu khám phá, lưu giữ và khẳng định lịch sử dân tộc. Việc sưu tầm các truyền thuyết Việt Nam về nhân vật thần linh đã được thực hiện từ sớm, nhưng nghiên cứu một cách hệ thống lại đến muộn hơn. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích hình tượng thần linh trong văn xuôi trung đại, giai đoạn văn học quan trọng hình thành tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Thần Linh Trong Văn Hóa

Nghiên cứu nhân vật thần linh không chỉ là nghiên cứu văn học mà còn là nghiên cứu văn hóa. Các vị thần phản ánh quan niệm về vũ trụ, về sức mạnh siêu nhiên và về các giá trị đạo đức của người Việt. Hiểu về tín ngưỡng thờ Mẫu, Tứ Bất Tử và các vị thần khác giúp ta hiểu sâu hơn về tâm linh người Việt và thế giới quan của người Việt cổ.

1.2. Giá Trị Nghiên Cứu Hình Tượng Thần Linh Việt Nam

Nghiên cứu hình tượng thần linh trong văn xuôi trung đại Việt Nam mang lại cái nhìn sâu sắc về nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Nó giúp ta hiểu rõ hơn về cách tôn giáo Việt Nam ảnh hưởng đến văn học và ngược lại. Bên cạnh đó, nó cũng giúp bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa phi vật thể.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thiếu Tài Liệu Góc Nhìn Đa Chiều

Mặc dù tầm quan trọng của việc nghiên cứu nhân vật thần linh là rõ ràng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về tài liệu gốc. Nhiều truyền thuyết Việt Nam chỉ được lưu truyền qua đường miệng và không được ghi chép lại cho đến thời trung đại. Hơn nữa, việc phân tích ý nghĩa biểu tượng của nhân vật thần linh đòi hỏi một cách tiếp cận đa ngành, kết hợp văn học, lịch sử, văn hóa và biểu tượng học.

2.1. Hạn Chế Về Nguồn Tài Liệu Gốc Nghiên Cứu Thần Linh

Nguồn tài liệu về thần thoại Việt Nam thời kỳ đầu còn hạn chế, chủ yếu dựa vào các bản chép tay và in lại sau này. Việc xác định tính xác thực và nguồn gốc của các tài liệu này là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải so sánh và đối chiếu nhiều nguồn khác nhau để đưa ra kết luận chính xác.

2.2. Yêu Cầu Về Phương Pháp Tiếp Cận Liên Ngành Trong Nghiên Cứu

Nghiên cứu nhân vật thần linh đòi hỏi sự kết hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau như văn học, lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng dân gian Việt Nam và lịch sử Việt Nam. Việc thiếu kiến thức chuyên môn trong một hoặc nhiều lĩnh vực có thể dẫn đến những hiểu lầm và sai sót trong phân tích.

2.3. Khó Khăn Trong Giải Mã Ý Nghĩa Biểu Tượng

Các nhân vật thần linh thường mang nhiều ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, phản ánh các giá trị văn hóa và quan niệm về thần linh của người Việt. Việc giải mã những biểu tượng này đòi hỏi sự hiểu biết sâu rộng về văn hóa dân gian và khả năng phân tích nhân vật.

III. Phân Tích Nhân Vật Thần Linh Phương Pháp Nghiên Cứu Văn Xuôi

Để vượt qua những thách thức trên, nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích văn học trung đại. Tập trung vào các tác phẩm văn xuôi trung đại Việt Nam, đặc biệt là các truyền cổ tích Việt Nam và thần tích được ghi chép lại. Phương pháp này cho phép ta khám phá cách các tác giả trung đại xây dựng hình tượng thần linh, cách họ lồng ghép các yếu tố huyền thoại Việt Nam vào câu chuyện và cách họ sử dụng ngôn ngữ để truyền tải các giá trị văn hóa.

3.1. Tiếp Cận Văn Bản Học Để Phân Tích Cấu Trúc Truyện

Việc phân tích cấu trúc truyện giúp ta hiểu rõ hơn về cách các yếu tố như cốt truyện, nhân vật và không gian thời gian được tổ chức để tạo ra một câu chuyện hoàn chỉnh. Điều này đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu các truyền thuyết Việt Nam, bởi vì cấu trúc truyện thường phản ánh các giá trị văn hóa và tín ngưỡng.

3.2. Phân Tích Ngôn Ngữ Để Giải Mã Thông Điệp Văn Hóa

Ngôn ngữ là một công cụ mạnh mẽ để truyền tải thông điệp văn hóa. Phân tích ngôn ngữ được sử dụng trong các tác phẩm văn học trung đại giúp ta hiểu rõ hơn về cách người xưa nhìn nhận và mô tả nhân vật thần linh. Việc này cũng giúp ta khám phá các giai thoại về thần linh và cách chúng được sử dụng để dạy dỗ và truyền cảm hứng cho người đọc.

IV. Vai Trò Thần Linh Nghiên Cứu Ý Nghĩa Lịch Sử Văn Hóa

Nhân vật thần linh không chỉ là những nhân vật hư cấu trong thần thoại Việt Nam, mà còn là những biểu tượng văn hóa và lịch sử quan trọng. Nghiên cứu vai trò của thần linh trong truyền thuyết Việt Nam giúp ta hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng của thần linh đến xã hội và lịch sử Việt Nam. Các vị thần thường được xem là những người bảo vệ cộng đồng, những người mang lại may mắn và thịnh vượng. Tìm hiểu chức năng của thần linh giúp ta hiểu rõ hơn về những giá trị mà người Việt coi trọng.

4.1. Thần Linh Như Biểu Tượng Của Lòng Yêu Nước Và Tinh Thần Đoàn Kết

Nhiều nhân vật thần linh được xem là những anh hùng dân tộc, những người đã hy sinh vì lợi ích của cộng đồng. Việc tôn thờ các vị thần này thể hiện lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết của người Việt. Các vị thần trong truyền thuyết thường được nhắc đến trong các lễ hội và nghi lễ tôn giáo, củng cố thêm sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.

4.2. Thần Linh Như Nguồn Gốc Của Các Giá Trị Đạo Đức

Các câu chuyện về thần linh thường chứa đựng những bài học về đạo đức và nhân cách. Việc kể lại những câu chuyện này giúp truyền tải các giá trị đạo đức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Các quan niệm về thần linh cũng ảnh hưởng đến cách người Việt đối xử với nhau và với môi trường xung quanh.

4.3. Khám Phá Tín Ngưỡng Thần Linh Trong Đời Sống

Nghiên cứu tín ngưỡng dân gian giúp hiểu sâu hơn về ảnh hưởng của thần linh đến đời sống tâm linh và sinh hoạt hàng ngày. Các phong tục, tập quán, và lễ hội thường liên quan mật thiết đến các vị thần, thể hiện sự gắn kết giữa văn hóa và tín ngưỡng.

V. Ứng Dụng Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Thần Linh

Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong lĩnh vực giáo dục, nó có thể được sử dụng để giảng dạy về lịch sử Việt Nam và văn hóa dân gian. Trong lĩnh vực du lịch, nó có thể được sử dụng để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa liên quan đến tín ngưỡng và truyền thuyết. Quan trọng nhất, nó có thể được sử dụng để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản văn hóa phi vật thể.

5.1. Ứng Dụng Trong Giáo Dục Để Nâng Cao Nhận Thức Văn Hóa

Việc giảng dạy về thần thoại Việt Nam và truyền thuyết giúp học sinh hiểu rõ hơn về nguồn gốc và bản sắc văn hóa của dân tộc. Điều này cũng giúp khơi dậy lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc.

5.2. Ứng Dụng Trong Du Lịch Để Phát Triển Sản Phẩm Văn Hóa

Các địa điểm liên quan đến nhân vật thần linh, như đền thờ, miếu mạo và di tích lịch sử, có thể trở thành những điểm đến hấp dẫn cho du khách. Việc phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa liên quan đến tín ngưỡng và truyền thuyết giúp quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Nhân Vật Thần Linh Việt Nam

Nghiên cứu nhân vật thần linh trong văn xuôi trung đại Việt Nam là một lĩnh vực đầy tiềm năng và hứa hẹn. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu về các khía cạnh khác nhau của thần thoại Việt Nam và truyền thuyết. Quan trọng hơn, cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu từ nhiều lĩnh vực khác nhau để tạo ra một bức tranh toàn diện về văn hóa dân gian và lịch sử Việt Nam.

6.1. Mở Rộng Phạm Vi Nghiên Cứu Sang Các Loại Hình Thần Linh Khác

Nghiên cứu không chỉ tập trung vào các vị thần được tôn thờ chính thức mà còn cần mở rộng phạm vi sang các loại hình thần linh khác, như các vị thần bảo hộ địa phương, các vị thần liên quan đến nghề nghiệp và các vị thần có nguồn gốc từ các dân tộc thiểu số.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Liên Ngành Để Phát Triển Nghiên Cứu

Sự hợp tác giữa các nhà văn học, nhà sử học, nhà văn hóa học và nhà dân tộc học là rất quan trọng để tạo ra một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về thần thoại Việt Nam. Điều này giúp đảm bảo rằng nghiên cứu được thực hiện một cách chính xác và đáng tin cậy.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ nhu cầu cấp thiết trong việc giải mã tiến trình chuyển hóa của văn học dân gian vào văn học thành văn thời trung đại. Trong suốt mười thế kỷ (từ thế kỷ X đến cuối thế kỷ XIX), nền văn minh Đại Việt xác lập vị thế tự chủ không chỉ thông qua quân sự, chính trị mà còn bằng một hệ thống thiết chế biểu tượng văn hóa và ý thức hệ độc lập. Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Kim Duyên (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Mã số: 9220121, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2023) với nhan đề "Tìm hiểu nhân vật thần linh trong truyền thuyết người việc qua văn xuôi trung đại" đã tạo ra một bước chuyển quan trọng trong việc khám phá hệ thống thần linh không chỉ như những thực thể tín ngưỡng trừu tượng, mà như một loại hình nhân vật văn học tự sự đặc thù phản ánh cấu trúc tinh thần và ý thức hệ quốc gia.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ: Trước đây, giới học thuật chủ yếu tiếp cận truyền thuyết ở dạng thức diễn xướng truyền miệng thuần túy dân gian (Nguyễn Đổng Chi, 1957; Bùi Văn Nguyên, 1961) hoặc khảo cứu nhân vật thần thoại - lịch sử đơn lẻ (Cao Huy Đỉnh, 1969; Đặng Văn Lung, 2003; Tạ Chí Đại Trường, 1989). Tuy nhiên, chưa có một công trình nào khảo sát toàn diện quá trình "văn bản hóa" (textualization) và "thi pháp hóa" hệ thống nhân vật thần linh (đặc biệt là phúc thần) xuyên suốt từ thần tích, chí quái thời Lý - Trần - Lê sơ sang truyện truyền kỳ, ký lục thời Lê mạt - Nguyễn sơ dưới góc nhìn liên ngành văn học, sử học và nhân học văn hóa.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học mang tính định vị:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế văn bản hóa và quy luật tiến hóa loại hình nhân vật thần linh từ văn học truyền miệng vào văn xuôi trung đại diễn ra qua các chặng đường lịch sử nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ tương tác hữu cơ giữa sự thật lịch sử, ý thức hệ phong kiến và tâm thức dân gian đã cấu tạo nên hành trạng cùng ý nghĩa lịch sử - văn hóa của các vị phúc thần ra sao?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những đặc trưng thi pháp tự sự tiêu biểu (nghệ thuật khắc họa diện mạo, hành động, ngôn ngữ, hệ thống motif cốt truyện và mô hình không - thời gian nghệ thuật) quy định tính độc đáo của hình tượng thần linh trong văn xuôi chữ Hán là gì?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) tương ứng:

• H1: Quá trình văn bản hóa truyền thuyết không đơn thuần là sự ghi chép thụ động mà là một thao tác tái cấu trúc văn bản mang tính ý thức hệ sâu sắc, chuyển hóa "nhiên thần" thành "nhân thần" và nâng tầm "thần linh địa phương" thành "hệ thống phúc thần bảo hộ quốc gia".
• H2: Hành trạng thần linh trong văn xuôi trung đại phân hóa rõ rệt thành hai mô hình lịch sử: mô hình "tôn vinh chính khí lịch sử" (thế kỷ X - XVII) và mô hình "thế sự, đạo đức, truyền kỳ hóa" (thế kỷ XVIII - XIX).
• H3: Thi pháp nhân vật thần linh chịu sự quy định của mô hình thời - không gian thiêng (sacred chronotope) kết hợp với các motif siêu nhiên nhằm duy trì ranh giới giữa lịch sử xác thực và hư cấu huyền ảo.

Khung lý thuyết vận dụng bao gồm lý thuyết hình thái học tự sự (Vladimir Propp), lý thuyết thi pháp thể loại và thời - không gian nghệ thuật (Mikhail Bakhtin), nhân học văn hóa và tôn giáo bản địa (Léopold Cadière), kết hợp với lý thuyết văn bản hóa folklore (Chu Xuân Diên, Trần Thị An). Đóng góp định lượng của công trình thể hiện qua việc bao quát một dung lượng tư liệu trải dài 10 thế kỷ với hàng trăm truyền thuyết được văn bản hóa trong các bộ danh tác: Việt điện u linh tập (28 truyện), Lĩnh Nam chích quái (hệ thống 20 dị bản, tiêu biểu là bản 22 truyện và 39 truyện), Truyền kỳ mạn lục (20 truyện), cùng các tuyển tập ký lục thế kỷ XVIII - XIX (Vũ trung tùy bút, Tang thương ngẫu lục, Công dư tiệp ký...) và các bộ quốc sử chính thống (Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu nhân vật thần linh trong văn xuôi truyền thuyết được luận án tổng thuật qua ba giai đoạn lịch sử then chốt với sự đối thoại học thuật sâu sắc:

Giai đoạn trước 1954: Khởi đầu bằng các công trình biên tập, sưu tầm cổ điển thời phong kiến như Lê Quý Đôn (Kiến văn tiểu lục), Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại chí), và tác phẩm Nam Hải dị nhân liệt truyện (1909) của Phan Kế Bính – chia nhân vật thành 8 loại (đại anh kiệt, danh thần, danh hiền, anh tài, mãnh tướng, vị thần linh ứng, tiên thích, người có danh tiếng). Năm 1942, Nguyễn Đổng Chi với Việt Nam cổ văn học sử lần đầu tiên định danh Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái vào mục văn tiểu thuyết, dù còn chịu ảnh hưởng của thuật ngữ thư tịch học Trung Hoa. Đáng chú ý nhất là phương pháp nhân học thực địa mẫu mực của Nguyễn Văn Huyên (1938, 1944) qua các khảo luận về Lý Phục Man, Hội Phù Đổng và Tục thờ cúng thần tiên ở Việt Nam.

Giai đoạn 1954 - 1975: Xuất hiện các cuộc tranh luận thể loại sôi nổi ở miền Bắc về bản chất truyền thuyết và yếu tố lịch sử (Đinh Gia Khánh, Bùi Văn Nguyên, Chu Xuân Diên, Đỗ Hữu Tấn, Trần Quốc Vượng). Đỉnh cao là công trình Người anh hùng làng Dóng (1969) và Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam (1974) của Cao Huy Đỉnh. Cao Huy Đỉnh đã đặt truyền thuyết thần linh vào dòng chảy tự sự anh hùng ca dân tộc, đồng thời xác lập vị thế văn bản học bằng cách so sánh đối chiếu đa tầng. Cùng thời kỳ tại miền Nam, việc phiên dịch, khảo cứu văn bản Hán Nôm được thúc đẩy mạnh mẽ qua các bản dịch của Lê Hữu Mục (1960, 1961), Trịnh Đình Rư (1960, 1972), Tô Nam Nguyễn Đình Diệm (1961).

Giai đoạn từ 1975 đến nay: Nghiên cứu truyền thuyết chuyển dịch mạnh mẽ sang góc độ thi pháp học và liên ngành văn hóa học. Các công trình tiêu biểu gồm: Tạ Chí Đại Trường (1989, 2006) với Thần, người và đất Việt khảo sát sự biến chuyển từ nhiên thần sơ khai sang nhân thần qua thể chế quân chủ; Kiều Thu Hoạch (1971, 2003) phân định truyền thuyết nhân vật và phong vật; Trần Thị An (2014) với chuyên khảo Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa truyền thuyết dân gian Việt Nam; Nguyễn Thị Kim Ngân (2017) với nghiên cứu dịch chuyển không gian từ folklore sang văn học viết; cùng các nghiên cứu gia thần của Huỳnh Ngọc Trảng và Nguyễn Đại Phúc (2013).

Trong dòng chảy đó, các cuộc tranh luận học thuật xoay quanh tính hư cấu đối lập với tính khả tín lịch sử diễn ra gay gắt: một phái nhấn mạnh giá trị văn học kỳ ảo và huyền thoại (như cách Nguyễn Đổng Chi tiếp cận), trong khi phái sử học - dân tộc học (như Bùi Quang Thanh, Trần Quốc Vượng) khẳng định "tính lịch sử là đặc tính trung tâm" của truyền thuyết. Luận án định vị chính xác khoảng trống: hòa giải hai khuynh hướng này bằng việc xem nhân vật thần linh là sản phẩm giao thoa giữa "lịch sử hóa huyền thoại" và "thần thánh hóa lịch sử" dưới bàn tay trước tác của giới trí thức phong kiến.

So sánh quốc tế cho thấy tính tương đồng và dị biệt sâu sắc:

• Đối sánh với Trung Quốc: Quá trình ghi chép chí quái, thần tích như Sơn hải kinh (Lưu Hướng, Quách Phác biên soạn), Sưu thần ký (Can Bảo) hay Tiễn đăng tân thoại (Cù Hựu đời Minh) chủ yếu phục vụ cho quan niệm tầm dị, chí quái hoặc giải trí văn nhân. Trong khi đó, Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái của Việt Nam mang tải nhiệm vụ chính trị - văn hóa cốt tử: xác lập "hào khí anh linh nước Việt", xây dựng hệ thống thần điện quốc gia độc lập để đối kháng trực diện với hệ thống thần quyền phương Bắc.
• Đối sánh với phương Tây: Đúng như Cao Huy Đỉnh từng so sánh hình tượng Thánh Gióng với thần thoại Hy Lạp: "Nếu như Promete là một kỳ tích Hy Lạp, thì Dóng là một kỳ tích Việt Nam. Promete là con người tự do, căm ghét mọi thần thánh, thì Dóng là một dân tộc độc lập, quyết không đội trời chung với bọn cướp nước". Nhân vật thần linh Việt Nam không tồn tại biệt lập trên đỉnh Olympus mà gắn chặt với vận mệnh sinh tồn của cộng đồng làng xã và chủ quyền dân tộc.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và bổ sung căn bản cho các lý thuyết folklore và lý thuyết tự sự học trung đại:

1. Mở rộng lý thuyết chức năng nhân vật của Vladimir Propp: Không dừng lại ở 31 chức năng hành động áp dụng cho cổ tích thần kỳ, luận án xây dựng mô hình hành trạng nhân vật thần linh lịch sử bao gồm chuỗi chức năng đặc thù: Hóa sinh dị thường -> Lập công trạng hiển hách hộ quốc an dân -> Hi sinh / Hóa thần -> Hiển linh trợ giúp triều đình -> Được sắc phong và phụng thờ vĩnh viễn.
2. Làm sâu sắc lý thuyết nhân học văn hóa tâm linh của Léopold Cadière: Khảo sát chi tiết quá trình bản địa hóa khái niệm "Thần" (神). L.Cadière nhận định: "Ở người Việt, việc thờ kính ấy vẫn dựa trên cơ sở thờ kính ban sơ dành cho các hữu thể siêu việt, có thể đó là những sức mạnh thiên nhiên được nhân cách hóa, cũng có thể đó là những vong linh người quá cố được xem như đã đạt được uy lực siêu nhiên". Luận án chứng minh sự phân hóa rạch ròi giữa phúc thần và tà thần/dâm thần, khẳng định xu hướng đào thải tà thần trong văn xuôi trung đại để duy trì tính chuẩn mực Nho giáo và đạo lý dân tộc.
3. Phát triển lý thuyết văn bản hóa (textualization theory): Chứng minh sự tương tác hai chiều giữa văn học dân gian truyền khẩu và văn xuôi chữ Hán, tạo nên một "không gian đối thoại liên văn bản" giữa trí thức cung đình và tâm thức bình dân.

       [TÂM THỨC DÂN GIAN TRUYỀN MIỆNG]
        (Vạn vật hữu linh & Tín ngưỡng dân dã)
[NHIÊN THẦN BẢN ĐỊA]          [NHÂN THẦN LỊCH SỬ]
(Sơn thần, Thủy thần...)      (Anh hùng, Tổ nghề...)
         [QUÁ TRÌNH VĂN BẢN HÓA & PHONG THẦN]
   (Tầng lớp Nho sĩ, Sử quan, Thể chế quân chủ)
[GIAI ĐOẠN SƠ - TRUNG KỲ]     [GIAI ĐOẠN MẠT KỲ]
(Thế kỷ X - XVII)             (Thế kỷ XVIII - XIX)
- Cảm hứng tôn vinh chính khí  - Cảm hứng thế sự, đời tư
- Hệ thống Phúc thần quốc gia  - Thần tích mang tính ký lục
- VĐUL, LNCQ, ĐVSKTT           - Truyền kỳ, Tùy bút, Ký sự
       [HỆ THỐNG THẦN ĐIỆN VĂN XUÔI TRUNG ĐẠI]

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết lập trên sự tích hợp đa tầng giữa:

• Trục lịch sử - chức năng: Phân loại thần linh theo tiến trình hình thành (Thời họ Hồng Bàng -> Bắc thuộc -> Phong kiến tự chủ) và phân kỳ văn bản học (Sơ kỳ/Trung kỳ trung đại với cảm hứng tôn vinh lịch sử đối sánh với Mạt kỳ trung đại với cảm hứng ghi chép chuyện lạ, nêu gương răn đời).
• Trục thi pháp học thể loại: Phân tích cấu trúc hình tượng thông qua ba trụ cột: (1) Nghệ thuật miêu tả nhân vật (diện mạo kỳ vĩ, hành động phi thường, ngôn ngữ người kể chuyện); (2) Cốt truyện và hệ thống motif (sinh nở thần kỳ, hiển linh phù trợ, âm phù bảo quốc); (3) Mô hình không - thời gian nghệ thuật (sự đan xen giữa không gian thực địa và không gian huyễn tưởng, thời gian lịch sử tuyến tính và thời gian thần thoại tuần hoàn).
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Tập trung tuyệt đối vào hệ thống Phúc thần của người Việt (Kinh) được ghi chép trong văn xuôi chữ Hán từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX; loại trừ các tà thần, dâm thần bị triều đình truất phế và không mở rộng sang hệ thống thần thoại các dân tộc thiểu số hay văn bản diễn ca chữ Nôm giai đoạn hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Hiện thực phê phán kết hợp với Thuyết diễn giải (Interpretivism / Cultural Realism), nhìn nhận văn bản tự sự trung đại như một kiến tạo xã hội - lịch sử chứa đựng mã văn hóa tâm linh của người Việt.
• Phương pháp tiếp cận: Tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary approach) giữ vai trò chủ đạo, liên kết chặt chẽ giữa Văn học học, Văn hóa dân gian (Folklore), Sử học, Nhân học và Tôn giáo học.
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design): Khảo sát từ cấp độ vi mô (từ ngữ, motif, chi tiết nghệ thuật trong văn bản Hán Nôm) đến cấp độ trung mô (loại hình nhân vật, thi pháp thể loại) và cấp độ vĩ mô (ý thức hệ phong kiến, bối cảnh địa - văn hóa Đại Việt).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Chiến lược khảo sát mẫu và văn bản học: Thu thập toàn bộ các văn bản văn xuôi trung đại tiêu biểu. Với Việt điện u linh tập, sử dụng hai bản dịch chuẩn mực của Lê Hữu Mục (1961, Khai Trí) và Trịnh Đình Rư (1972, NXB Văn học) làm bản trục. Với Lĩnh Nam chích quái, khảo cứu trên bản dịch của Đinh Gia Khánh - Nguyễn Ngọc San (2011) kết hợp đối chiếu các phát hiện văn bản học của Nguyễn Thị Oanh (2005) về 20 dị bản (đặc biệt là bản A.2914 gồm 39 truyện sao thời cuối Lê).
2. Phương pháp loại hình học (Typological method): Phân loại hệ thống nhân vật thành hai nhóm lớn: Thần linh cổ xưa (Nhiên thần chuyển hóa, Nhân thần sơ kỳ) và Thần linh mới (các nhân vật lịch sử, vương tướng, tổ nghề thời Lê mạt - Nguyễn sơ).
3. Phương pháp thi pháp thể loại: Khảo sát cấu trúc tự sự, kỹ thuật trần thuật và các đơn vị motif văn học theo chuẩn mực thi pháp học hiện đại.
4. Tam giác đạc tư liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa tư liệu văn xuôi nghệ thuật (chí quái, truyền kỳ) với chính sử triều đình (Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục) và tư liệu địa chí (Lịch triều hiến chương loại chí, Gia Định thành thông chí), cùng khảo sát thực tế lễ hội dân gian.

Data và phân tích

• Phạm vi khảo sát dữ liệu: Toàn bộ hệ thống thần tích, truyện truyền kỳ và ký lục từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX.
• Kỹ thuật xử lý: Thống kê, phân loại văn bản học, phân tích ngữ nghĩa học lịch sử và giải mã cấu trúc biểu tượng.
• Độ tin cậy và chuẩn xác: Dữ liệu trích dẫn được quy chiếu trực tiếp từ các bộ tổng tập Hán Nôm uy tín của Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Văn học, đảm bảo không có sự sai lệch về mặt văn bản học.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đem lại bốn phát hiện khoa học mang tính đột phá:

1. Quy luật "Lịch sử hóa thần linh" và "Thánh hóa nhân vật lịch sử": Trong văn xuôi trung đại, các nhiên thần tự nhiên (thần núi Tản Viên, thần sông Tô Lịch, thần đá Thổ Lệnh) đều được khoác tấm áo lịch sử, được gắn với các niên đại, địa danh và công trạng phò vua giúp nước cụ thể. Ngược lại, các anh hùng lịch sử có thật (Hai Bà Trưng, Triệu Việt Vương, Phùng Hưng, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo) lại được huyền thoại hóa bằng các motif kỳ ảo (tiếng thét đẩy lùi giặc, hiển linh báo mộng, âm phù trợ chiến), tạo nên một thực thể "lưỡng hợp" độc đáo: vừa là nhân vật lịch sử khả tín, vừa là phúc thần tối linh.

2. Sự dịch chuyển cảm hứng trần thuật qua hai giai đoạn văn học:

• Giai đoạn sơ kỳ và trung kỳ (thế kỷ X - XVII): Mang đậm cảm hứng tôn vinh chính khí quốc gia. Nhân vật thần linh đại diện cho sức mạnh tự chủ của Đại Việt, được triều đình sắc phong để củng cố hệ thống thần điện trung ương tập quyền. Phan Huy Chú trong Lịch triều hiến chương loại chí đã chỉ rõ cấu trúc này: "Tập này chép những đế vương và bề tôi các đời, những người có tiếng anh linh, gồm 28 truyện".
• Giai đoạn mạt kỳ (thế kỷ XVIII - XIX): Chuyển dịch mạnh mẽ sang cảm hứng thế sự, đời tư, ghi chép chuyện kỳ lạ để nêu gương răn đời (Truyền kỳ tân phả, Vũ trung tùy bút, Tang thương ngẫu lục). Thần linh lúc này bước vào đời sống sinh hoạt trần thế, phản ánh sâu sắc khủng hoảng xã hội và nhu cầu đạo đức cá nhân.

3. Văn bản hóa như một công cụ thiết lập ý thức hệ tự chủ: Lời bạt của Kiều Phú trong Lĩnh Nam chích quái (1493) được phân tích như một tuyên ngôn văn hóa: "Nước Việt ta từ thời thập nhị sứ quân trở về trước, văn hiến còn chưa sáng tỏ, nhưng những sự tích của quốc gia… Cho đến những sự lạ của núi sông, của nhân vật tuy không chép trong sử sách nhưng bia miệng không ngoa, những bậc học rộng đời sau góp lại, lượm lặt mà biên chép thành truyện". Việc văn bản hóa truyền thuyết chính là hành vi khẳng định bề dày văn hiến độc lập tương đương với phương Bắc.

4. Đặc trưng thi pháp tự sự mang tính nhị nguyên: Luận án phát hiện không gian nghệ thuật trong truyền thuyết trung đại luôn mang cấu trúc "lưỡng giới" (cõi trần tục và cõi u linh giao thoa), còn thời gian nghệ thuật là sự tích hợp giữa thời gian biên niên sử chính xác và thời gian vĩnh cửu của thần thoại. Nghệ thuật trần thuật kết hợp linh hoạt giữa lời kể khách quan của sử quan và giọng điệu ngưỡng vọng thiêng liêng của cộng đồng tín ngưỡng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp mô hình lý thuyết hoàn chỉnh để giải mã mối quan hệ "văn - sử - triết bất phân" và cơ chế chuyển hóa giữa folklore truyền khẩu và văn học viết trong văn học trung đại Á Đông.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về nghiên cứu liên ngành (Văn học - Sử học - Dân tộc học - Văn hóa học), có khả năng chuyển giao để nghiên cứu các hệ thống biểu tượng tôn giáo, tín ngưỡng khác.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, tổ chức lễ hội truyền thống, biên soạn sách giáo khoa Ngữ văn và Lịch sử, đồng thời định hướng cho việc khai thác chất liệu văn hóa dân gian trong công nghiệp văn hóa đương đại (điện ảnh, du lịch di sản, nghệ thuật biểu diễn).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Chưa thể bao quát toàn bộ khối lượng thần tích, ngọc phả chữ Hán còn phân tán tại hàng vạn đình chùa làng xã trên toàn quốc do giới hạn thời gian và khả năng tiếp cận lưu trữ.
• Giới hạn không gian văn hóa: Trọng tâm khảo sát tập trung vào người Việt (Kinh) tại vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ; chưa mở rộng so sánh sâu với hệ thống thần linh của đồng bào các dân tộc thiểu số (Tày, Thái, Mường, Chăm, Khmer).
• Giới hạn phương pháp định lượng: Việc phân tích thi pháp chủ yếu dựa trên định tính và văn bản học truyền thống, chưa ứng dụng sâu các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) như phân tích mạng lưới nhân vật (character network analysis) hay khai phá văn bản tự động (text mining).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng số hóa và phân tích định lượng toàn bộ kho tàng thần tích Hán Nôm trên nền tảng cơ sở dữ liệu số liên thông.
2. Thực hiện nghiên cứu so sánh khu vực Đông Á (đối chiếu hệ thống thần linh trong văn xuôi trung đại Việt Nam - Trung Quốc - Triều Tiên - Nhật Bản).
3. Khảo sát sự tương tác giữa thần linh truyền thuyết với tín ngưỡng dân gian Nam Bộ trong quá trình mở rộng lãnh thổ thế kỷ XVII - XIX.
4. Ứng dụng lý thuyết sinh thái văn hóa (cultural ecology) để giải mã sự biến đổi của hình tượng nhiên thần trong bối cảnh biến đổi môi trường và biến thiên lịch sử.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình tạo ra nguồn tài liệu tham khảo thiết yếu cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Hán Nôm và Văn hóa học; dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về văn học trung đại và tự sự học dân gian.
• Định hình chính sách văn hóa: Cung cấp luận cứ vững chắc giúp các cơ quan quản lý văn hóa thẩm định hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử, phục dựng không gian thiêng của lễ hội truyền thống đúng với tinh thần văn bản cổ, tránh hiện tượng dung tục hóa và thương mại hóa tâm linh.
• Bảo tồn di sản: Góp phần khẳng định giá trị văn hóa tinh thần như lời của nhà nghiên cứu Vũ Thanh Sơn: "Thờ thần linh không phải là mê tín dị đoan như có người lầm tưởng dẫn tới việc giải hạ một số di tích lịch sử mà chính là tôn thờ các anh hùng chống ngoại xâm, anh hùng xây dựng đất nước, phát triển văn hóa của dân tộc".

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận được phương pháp luận liên ngành sắc bén và hệ thống thư mục dẫn giải công phu về văn xuôi tự sự Hán Nôm.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu hàn lâm: Sử dụng các kết quả phân loại, hệ thống hóa motif và cấu trúc thi pháp để giảng dạy và phát triển các nhánh nghiên cứu chuyên sâu về văn học cổ điển Đông Á.
• Các nhà phát triển công nghiệp văn hóa: Khai thác kho tàng motif thần linh, huyền tích lịch sử chân thực làm chất liệu xây dựng kịch bản phim, tiểu thuyết lịch sử, game dã sử và các sản phẩm du lịch trải nghiệm di sản văn hóa Đại Việt.
• Cơ quan quản lý di sản: Sử dụng làm tài liệu tra cứu chuẩn xác trong công tác bảo tồn, trùng tu di tích và giải mã hệ thống văn bia, thần phả tại địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng mô hình "Chuyển hóa chức năng nhị trùng" (Dual-functional Transformation Model) trong tiến trình văn bản hóa truyền thuyết. Luận án mở rộng lý thuyết hình thái học của Vladimir Propp bằng cách chứng minh rằng: trong văn xuôi trung đại Việt Nam, nhân vật thần linh không chỉ thực hiện các chức năng hành động cổ tích mà thực hiện chức năng kép: vừa là chứng tích lịch sử (khẳng định chủ quyền, biên niên sử triều đại), vừa là biểu tượng tâm linh thiêng liêng (tập hợp sức mạnh cộng đồng).

2. Sự đổi mới về phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với cách tiếp cận thuần túy văn bản học của Nguyễn Đổng Chi (1942) hay thuần túy điền dã dân tộc học của Bùi Văn Nguyên (1961), luận án kết hợp Tam giác đạc liên ngành (Interdisciplinary Triangulation): đồng thời xử lý văn bản học Hán Nôm (khảo sát dị bản), phân tích thi pháp học cấu trúc tự sự (Mikhail Bakhtin) và nhân học tôn giáo (L.Cadière). Cách tiếp cận này giúp nhìn nhận nhân vật thần linh như một chỉnh thể hữu cơ giữa văn học, lịch sử và tín ngưỡng.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu văn bản là gì?

Phát hiện về sự biến chuyển tư tưởng qua hai thời kỳ: Hệ thống thần linh trong Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái (thế kỷ XIV - XV) mang tính chất quốc gia hóa - tập quyền, tập trung tôn vinh các bậc đế vương, công thần có công lao hộ quốc. Ngược lại, đến thế kỷ XVIII - XIX trong Tang thương ngẫu lục, Truyền kỳ tân phả, hệ thống thần linh bị đời tư hóa - đạo đức hóa, phản ánh sự tan rã của niềm tin vào thiết chế thần quyền phong kiến tập quyền và sự trỗi dậy của ý thức cá nhân.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (replication protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo không?

Có. Luận án thiết lập một ma trận phân tích văn bản học chuẩn hóa gồm 4 bước: (1) Khảo chứng văn bản và định vị dị bản Hán Nôm; (2) Phân tích cấu trúc motif và phân tầng không - thời gian nghệ thuật; (3) Đối chiếu chính sử và địa chí; (4) Giải mã ý nghĩa biểu tượng văn hóa - lịch sử. Quy trình này có thể áp dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu các hệ thống thần phả, ngọc phả làng xã khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu tập trung vào ba trụ cột:

• Xây dựng bản đồ số hóa địa - văn hóa (Geocultural Digital Mapping) về sự phân bố và dịch chuyển của các truyền thuyết thần linh trên toàn lãnh thổ Việt Nam.
• Triển khai nghiên cứu so sánh đối chiếu hệ thần thoại - truyền thuyết văn bản hóa trong khối văn hóa chữ Hán khu vực Đông Á (Sinographic Cosmopolis).
• Chuyển giao tri thức học thuật sang các nền tảng công nghiệp sáng tạo và giáo dục số.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Kim Duyên đã xác lập những dấu ấn học thuật mang tính bước ngoặt:

1. Hệ thống hóa toàn diện diện mạo thần linh: Tái hiện trọn vẹn tiến trình hình thành, hành trạng và ý nghĩa lịch sử - văn hóa của hệ thống phúc thần người Việt qua 10 thế kỷ văn xuôi trung đại.
2. Khám phá quy luật văn bản hóa: Làm sáng tỏ cơ chế chuyển dịch từ folklore truyền khẩu sang văn học viết, chỉ ra vai trò kiến tạo ý thức hệ dân tộc của giới Nho sĩ và triều đình phong kiến.
3. Đột phá về thi pháp tự sự: Phân tích sâu sắc nghệ thuật khắc họa diện mạo, cấu trúc cốt truyện, hệ thống motif và mô hình thời - không gian nghệ thuật nhị nguyên đặc thù của thể loại.
4. Xác lập phương pháp liên ngành mẫu mực: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghiên cứu văn học, sử học, nhân học văn hóa và văn bản học Hán Nôm.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng vững chắc cho các nghiên cứu so sánh văn học trung đại khu vực Đông Á, nghiên cứu địa - văn hóa tâm linh và ứng dụng di sản văn hóa trong thời đại số.
6. Khẳng định giá trị văn minh Đại Việt: Chứng minh rằng hệ thống truyền thuyết thần linh chính là pho sử thi tinh thần bất diệt, kết tinh tinh hoa văn hóa, lòng yêu nước và bản lĩnh tự chủ độc lập ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc nghiên cứu truyền thuyết về các thần linh nƣớc Việt. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHÂN VẬT THẦN LINH TỪ 1954 ĐẾN 1975 Sang hòa bình lập lại 1954, trong không khí hào hứng của miền Bắc đất nƣớc đƣợc giải phóng, với cảm hứng tôn vinh lịch sử, việc sƣu tầm, biên soạn và nghiên cứu văn học dân gian ghi dấu ấn với những bƣớc đi mới. Đó là sự ra đời của một loạt các công trình nghiên cứu về các truyền thuyết, thần thoại cũng nhƣ truyện cổ tích liên quan đến thần linh nhƣ: Truyện cổ tích Việt Nam (1957, Vũ Ngọc Phan), Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (1957, Nguyễn Đổng Chi, Văn Tân, Hồng Phong), Lược khảo về thần thoại Việt Nam (1959, Nguyễn Đổng Chi). Trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam (cùng xuất bản năm 1957) thuật ngữ truyền thuyết đã xuất hiện.

Các nhà khoa học nhƣ Nguyễn Đổng Chi, Đinh Gia Khánh không xem truyền thuyết là một thuật ngữ của khoa nghiên cứu văn học dân gian. Hai tác giả đã khảo sát nhân vật thần nhƣ một sản phẩm văn học dân gian, một biểu hiện của yếu tố thần kỳ nhƣng chƣa đặt nhân vật thần linh trong thể loại truyền thuyết để nhìn nhận truyền thuyết nhƣ một thể loại văn học dân gian độc lập. Tuy nhiên, trong cuốn Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam 1957 (Vũ Đình Liên, Đỗ Đức Hiếu, Lê Trí Viễn, Huỳnh Lý, Trƣơng Chính, Lê Thƣớc soạn), ở chƣơng Chuyện đời xƣa, các tác giả cũng chỉ mới đề cập đến các truyền thuyết thần linh có nguồn gốc từ một đặc điểm địa lý (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện núi Vọng Phu…). Bƣớc sang thập niên 60, nhiều công trình tổng hợp ra đời có ý nghĩa rất lớn đối với việc nghiên cứu về truyền thuyết ở nƣớc ta, trong đó phải kể đến: Lịch sử văn học Việt Nam, tập 1: Văn học dân gian, NXB Giáo dục, H, 1961 của Bùi Văn 16 Nguyên và nhóm tác giả; Văn học dân gian Việt Nam của hai tác giả Chu Xuân Diên, Đinh Gia Khánh, NXB Giáo dục, H, 1962.

Cùng trong giai đoạn này, Truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy đƣợc đƣa lên diễn đàn tranh luận với nhiều bài nghiên cứu xoay quanh việc cải biên Truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy. Nhiều vấn đề đƣợc đặt ra liên quan đến lý thuyết thể loại hay chủ đề truyện ca ngợi tình yêu thủy chung hay đề cao bài học cảnh giác…trở thành tƣ liệu cho việc nghiên cứu thần giai đoạn trung đại, tuy vậy luận án chỉ khai thác các yếu tố liên quan đến thần linh thể hiện trong tác phẩm. Từ xuất phát điểm đó, nhiều nhà nghiên cứu đã mở rộng phạm vi tranh luận đến nhiều vấn đề về lý thuyết thể loại: nhƣ mối quan hệ giữa truyền thuyết dân gian và truyền thuyết đƣợc ghi chép, giá trị của các yếu tố sử trong truyền thuyết… Đó là các tác giả nhƣ: Đỗ Hữu Tấn với bài viết: “Nên khai thác và đánh giá truyện Mỵ Châu - Trọng Thủy nhƣ thế nào?”, Tạp chí nghiên cứu Văn hóa số 5, 1961; Trần Nghĩa với bài: “Truyền thuyết Mỵ Châu - Trọng Thủy phát triển qua các thời đại”, Tạp chí nghiên cứu Văn hóa số 4, H, 1962; Trần Quốc Vƣợng với bài: “Bàn thêm về truyền thuyết Mỵ Châu- Trọng Thủy”, Tạp chí Văn học số 1, 1965… Việc nghiên cứu truyền thuyết về các nhân vật thần linh ngày càng đƣợc giới khoa học quan tâm và có những bƣớc tiến đáng kể. Việc khẳng định tính chất thể loại của truyền thuyết ngày một rõ hơn qua các nghiên cứu nhƣ: Năm 1967, có hai bài viết về truyền thuyết đăng trên Tạp chí Văn học, số 3: “Tinh thần dân tộc qua các truyền thuyết lịch sử” của Phan Trần đã nêu ra những đặc điểm phân biệt giữa thần thoại và truyền thuyết; hay “Tƣ tƣởng chủ yếu của ngƣời Việt thời cổ qua những truyện đứng đầu trong thần thoại và truyền thuyết” của Tầm Vu (bút danh của Trần Văn Giàu), sau đƣợc in trong cuốn Truyền thống anh hùng thời kỳ phong kiến, năm 1971 đã phân biệt giữa thần thoại với truyền thuyết và tìm tƣ tƣởng yêu nƣớc trong các truyền thuyết dân gian, trong đó ông chọn ra nghiên cứu về các vị thần nhƣ: thần Kim Quy, Thánh Gióng, Thánh Tản Viên, Hai Bà Trƣng… Trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử năm 1969, tác giả Đinh Gia Khánh có bài viết: “Xác định giá trị của truyền thuyết đối với việc tìm hiểu lịch sử thời đại Hùng 17 Vƣơng”.

Sau này bài viết ấy đƣợc tập hợp trong bộ kỷ yếu Hùng Vương dựng nước. Bộ kỷ yếu ra đời trong không khí tranh luận học thuật rất cao, quy tụ nhiều nhà nghiên cứu lớn nhƣ: Đinh Gia Khánh, Bùi Văn Nguyên, Trần Quốc Vƣợng, Nguyễn Khắc Xƣơng, Cao Huy Đỉnh… Về thành tựu dịch thuật các công trình có liên quan đến truyền thuyết thần linh thời trung đại, có thể nói thập niên 1960 - nửa đầu thập niên 1970 là giai đoạn nở hoa. Có thể kể ra đây các thành tựu chính: - Việt điện u linh, Lý Tế Xuyên, Trịnh Đình Rƣ dịch, NXB.Văn hóa, 1960; Đinh Gia Khánh hiệu đính, NXB.Văn học tái bản 1972 - Lĩnh Nam chích quái, Vũ Quỳnh-Kiều Phú, bản dịch NXB.Văn hóa, 1960 - Thánh Tông di thảo, bản dịch Nguyễn Bích Ngô, NXB.Văn hóa, 1963 - Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ, Nguyễn Án, Trúc Khê Ngô Văn Triện dịch, NXB.Văn hóa, Hà Nội tái bản có chỉnh sửa bổ sung năm 1960 - Vũ trung tùy bút, Phạm Đình Hổ, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến dịch, NXB.Văn hóa, Hà Nội, 1960 - Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên, Cao Huy Giu dịch và Giáo sƣ Đào Duy Anh hiệu đính, Nhà xuất bản Khoa Học xã hội đã xuất bản lần đầu đầy đủ nhất, 1967. - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, NXB.Văn Sử Địa và Sử học, HN từ 1957-1960 Ở miền Nam trƣớc 1975 các công trình trên cũng lần lƣợt đƣợc dịch và xuất bản: - Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, Lê Hữu Mục dịch, Khai Trí xuất bản, 1961 - Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp, Lê Hữu Mục dịch, Khai Trí xuất bản, 1960 - Tân biên Truyền kỳ mạn lục, Nguyễn Tự (Nguyễn Dữ), bản dịch Bùi Xuân Trang, Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản, 1960 18 - Công dư tiệp ký của Vũ Phƣơng Đề, Tô Nam Nguyễn Đình Diệm dịch, Bộ Quốc gia Giáo dục xuất bản, Sài Gòn, 1961 - Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tạ Quang Phát dịch, Phủ Quốc Vụ Khanh đặc trách văn hóa xuất bản, 1970.

Trở lại việc nghiên cứu về truyền thuyết thần linh, năm 1971 công trình Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam của tác giả Đinh Gia Khánh và Nguyễn Ngọc Côn đƣợc xuất bản. Trong cuốn này, hai tác giả vẫn dùng thuật ngữ cổ tích lịch sử để chỉ một bộ phận truyện kể dân gian về các nhân vật anh hùng. Trong khi đó năm 1973 khi viết lời bàn cho cuốn sách Truyền thuyết Sơn Tinh, ông đã bắt đầu sử dụng khái niệm truyền thuyết để chỉ loại tác phẩm này: “Truyền thuyết là những truyện lịch sử và truyện lịch sử chỉ có thể có khi con ngƣời đã có ý thức về lịch sử của mình, về đất đai và xứ sở của mình” (Đinh Gia Khánh in trong Nguyễn Đổng Chi, 1974, tr. Nhận định này có ảnh hƣởng khá sâu sắc đến các nhà nghiên cứu truyền thuyết dân gian thế hệ sau.

Kiều Thu Hoạch dành nhiều thời gian để nghiên cứu về truyền thuyết, trong tiểu luận: “Truyền thuyết anh hùng trong thời phong kiến”, tác giả nhận định: Truyền thuyết là một thể tài truyện kể truyền miệng nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó là kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật theo quan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trƣơng, phóng đại, đồng thời nó cũng sử dụng những yếu tố hƣ ảo, thần kỳ nhƣ cổ tích và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột gia đình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân mà thƣờng phản ánh những vấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn, nó khác thần thoại ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ không phải hoàn toàn trong trí tƣởng tƣợng và bằng trí tƣởng tƣợng (Kiều Thu Hoạch, 1971, tr. Ông phân loại truyền thuyết thành hai loại lớn: truyền thuyết nhân vật và truyền thuyết phong vật. Trong truyền thuyết nhân vật, ông phân thành ba loại nhỏ: 19 truyền thuyết anh hùng, truyền thuyết phản diện và truyền thuyết tôn giáo. Trong đó, ông nghiên cứu kĩ truyền thuyết về ngƣời anh hùng và đƣa ra nhận xét: Truyền thuyết về thần linh vốn đƣợc sáng tác và lƣu truyền ở cửa miệng của nhân dân nhƣng trong thời kỳ phong kiến, nó lại đƣợc các nhà nho ghi chép thành văn bản và đƣợc các vƣơng triều biên soạn thành thần tích.

Trong khi đó, tất nhiên, nó vẫn đƣợc nhân dân kể và lƣu truyền theo cách của mình (Kiều Thu Hoạch, 1971, tr. Nhƣ vậy, qua các nghiên cứu đã cho thấy truyền thuyết dù là truyện lịch sử hay là thể loại tự sự dân gian thì hầu hết đều liên quan đến các nhân vật thần, những nhân vật lịch sử và xoay quanh hệ thống các nhân vật này, lấy họ là trung tâm của mỗi câu chuyện. Từ năm 1973 việc nghiên cứu truyền thuyết nói chung và truyền thuyết về thần linh nói riêng đƣợc quan tâm nhiều hơn, xuất hiện nhiều những bài viết về truyền thuyết. Chẳng hạn nhƣ: “Chùm truyền thuyết săn bắn thời Hùng Vƣơng dựng nƣớc và đôi nét về mối quan hệ của nó đối với diễn xƣớng, tín ngƣỡng phong tục” (Tạp chí văn học 1973- số 6, 1976- số 2); hay bài của Phan Đăng Nhật: “So sánh, đối chiếu truyền thuyết của ngƣời Mƣờng với truyền thuyết của ngƣời Việt qua các truyện” (Tạp chí Văn học,1974, số 1); Bài tìm hiểu “Bà Triệu qua những tƣ liệu dân gian sƣu tầm đƣợc ở Thanh Hóa của Vũ Tố Hảo” (Tạp chí Văn học 1974, số 1).

Trong các công trình nghiên cứu về thần linh trong các truyền thuyết trung đại ở miền Bắc trƣớc 1975 thì phải kể đến hai công trình quan trọng có tính cách đánh dấu mốc đều của Cao Huy Đỉnh, đó là: - Người anh hùng làng Dóng2, NXB.Khoa học xã hội, 1969 - Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, NXB.Khoa học xã hội, 1974.