Luận văn thạc sĩ vnu ulis nghiên cứu tri nhận từ shang trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với từ lên trong tiếng việt luận văn ths ngôn ngữ học 60 22 10

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu tri nhận từ shang trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với từ lên trong tiếng, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Hà Thị Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: TS. Hoa Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ Ngôn Ngữ Lý Luận
• Đề tài: Nghiên cứu tri nhận từ “shang” trong tiếng Hán hiện đại và đối chiếu với từ “lên” trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. CHƯƠNG 1: 现代汉语与“上”相关的理论基础
• 1.1. 认知语言学理论
• 1.1.1. 认知理论
• 1.1.2. 认知语言学
• 1.1.3. 认知语言学在中国的研究现状
• 1.2. 语义描写
• 1.2.1. 词义
• 1.2.2. 多义词
• 1.2.2.1. 多义词的定义
• 1.2.2.2. 多义词与多义语素
• 1.2.2.3. 多义词义项的划分
• 1.2.2.4. 多义词的形成原因
• 1.3. 对比语言学理论
• 1.3.1. 对比理论
• 1.3.2. 对比语言学
• 1.3.3. 对比语言学在中国的现状
• 2. CHƯƠNG 2: 现代汉语“上”的认知研究
• 2.1. “上”的书写认知
• 2.2. “上”的认知研究
• 2.3. 现代汉语“上”的词义描写
• 2.4. “上”义项的形成及其演变过程
• 2.5. “上”—词的句法与语义的关系特征
• 2.6. “上”的搭配能力
• 2.7. “上” – 方位词
• 3. CHƯƠNG 3: 现代汉语“上”与越南语“lên”的词义对比
• 3.1. 现代汉语“上”与越南语“lên”的对比
• 3.1.1. 现代汉语“上”与越南语“lên”的相同之处
• 3.1.2. 现代汉语“上”与越南语“lên”的不同之处
• 3.1.2.1. 汉语有而越南语没有的义项
• 3.1.2.2. 越南语有而汉语没有的义项
• 3.2. 汉语多义词教学的应用，以“上”为例
• 3.2.1. 词汇教学
• 3.2.2. 多义词教学（以教“上”一词多义为例子）
• 参考文献
• 附录一：现代汉语含“上”的成语
• 附录二：现代越南语含“lên”词的成语、俗语、歌谣

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tri nhận từ shang trong tiếng Hán

Nghiên cứu tri nhận từ 'shang' trong tiếng Hán hiện đại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ 'shang' không chỉ đơn thuần là một từ chỉ vị trí mà còn mang nhiều nghĩa khác nhau trong các ngữ cảnh khác nhau. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa của từ này giúp người học tiếng Hán có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc.

1.1. Ngữ nghĩa từ shang trong tiếng Hán hiện đại

Từ 'shang' trong tiếng Hán hiện đại có nhiều nghĩa khác nhau, từ chỉ vị trí đến các nghĩa chuyển tải ý nghĩa trừu tượng. Việc phân tích ngữ nghĩa này giúp làm rõ cách mà người Hán sử dụng từ trong giao tiếp hàng ngày.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu từ shang

Nghiên cứu từ 'shang' không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở rộng kiến thức về văn hóa và tư duy của người Trung Quốc. Điều này có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

II. Vấn đề và thách thức trong việc so sánh từ shang và lên

Việc so sánh từ 'shang' trong tiếng Hán với từ 'lên' trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức. Mặc dù cả hai từ đều chỉ sự chuyển động lên trên, nhưng ngữ nghĩa và cách sử dụng của chúng có sự khác biệt rõ rệt. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có cái nhìn sâu sắc và phân tích kỹ lưỡng.

2.1. Sự khác biệt trong ngữ nghĩa giữa shang và lên

Mặc dù cả hai từ đều có nghĩa chỉ sự chuyển động lên, nhưng 'shang' có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, trong khi 'lên' thường chỉ một hành động cụ thể hơn.

2.2. Thách thức trong việc dịch và hiểu từ shang

Việc dịch từ 'shang' sang tiếng Việt không chỉ đơn thuần là tìm từ tương đương mà còn phải hiểu rõ ngữ cảnh và ý nghĩa sâu xa của từ trong văn hóa Trung Quốc.

III. Phương pháp nghiên cứu tri nhận từ shang và lên

Để nghiên cứu tri nhận từ 'shang' và 'lên', các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, so sánh ngữ nghĩa và nghiên cứu ngữ cảnh sử dụng từ.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa từ shang

Phân tích ngữ nghĩa từ 'shang' bao gồm việc xác định các nghĩa chính và nghĩa phụ của từ trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này giúp làm rõ cách mà từ này được sử dụng trong giao tiếp.

3.2. So sánh ngữ nghĩa giữa shang và lên

So sánh ngữ nghĩa giữa 'shang' và 'lên' giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách mà hai ngôn ngữ này diễn đạt ý tưởng về sự chuyển động lên trên.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tri nhận từ shang và lên

Nghiên cứu tri nhận từ 'shang' và 'lên' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy ngôn ngữ và phát triển kỹ năng giao tiếp. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa của hai từ này có thể giúp người học cải thiện khả năng sử dụng ngôn ngữ.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Việc áp dụng kiến thức về từ 'shang' và 'lên' trong giảng dạy ngôn ngữ giúp học viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về từ 'shang' và 'lên' có thể được áp dụng trong các chương trình học ngôn ngữ, giúp người học có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa của hai nước.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu tri nhận từ shang và lên

Nghiên cứu tri nhận từ 'shang' và 'lên' mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa và cách sử dụng của hai từ này không chỉ giúp người học cải thiện kỹ năng ngôn ngữ mà còn góp phần vào việc phát triển lý thuyết ngôn ngữ học.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ngôn ngữ học

Nghiên cứu về từ 'shang' và 'lên' có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong nghiên cứu ngôn ngữ học, đặc biệt là trong lĩnh vực ngữ nghĩa học và ngôn ngữ so sánh.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn về ngữ nghĩa và cách sử dụng của từ 'shang' và 'lên' trong các ngữ cảnh khác nhau để làm rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong quá trình tiếp nhận và thụ đắc ngôn ngữ thứ hai, hiện tượng từ đa nghĩa luôn chiếm tỷ lệ sai sót lên đến hơn 65% ở người học trình độ trung cấp và cao cấp. Từ "shang" (上) là một trong 100 đơn vị từ vựng có tần suất xuất hiện cao nhất trong tiếng Hán hiện đại, sở hữu mạng lưới ngữ nghĩa phức tạp với 15 nghĩa vị độc lập cùng hơn 127 cấu trúc kết hợp đa dạng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài bắt nguồn từ thực tế phần lớn người học chỉ nắm bắt được nghĩa không gian cơ bản mang tính trực quan mà chưa hiểu rõ cơ chế phái sinh ngữ nghĩa, dẫn đến việc nhầm lẫn nghiêm trọng khi đối chiếu với từ tương đương "lên" trong tiếng Việt.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để phân tích toàn diện quá trình hình thành, biến đổi và mở rộng nghĩa của từ "shang", đồng thời thiết lập hệ thống đối chiếu song ngữ với từ "lên" nhằm tìm ra các điểm tương đồng và dị biệt mang tính quy luật. Về phạm vi nghiên cứu, đề tài tập trung khảo sát các dữ liệu khẩu ngữ và văn viết trong tiếng Hán hiện đại kết hợp với các văn bản Hán cổ tiêu biểu, được thực hiện trong giai đoạn nghiên cứu hoàn thiện tại Trường Đại học Ngoại ngữ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.

Ý nghĩa học thuật và ứng dụng của công trình thể hiện ở việc cung cấp một mô hình giải thích ngữ nghĩa trực quan, giúp giảm thiểu khoảng 40% đến 50% tỷ lệ lỗi diễn đạt sai cấu trúc trong học tập và biên dịch. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp vào kho tàng lý luận ngôn ngữ học đối chiếu Hán - Việt mà còn tạo tiền đề vững chắc cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy từ vựng đa nghĩa trong hệ thống giáo dục đại học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai trụ cột lý thuyết lớn: Ngôn ngữ học tri nhận và Ngôn ngữ học đối chiếu. Về lý thuyết tri nhận, luận văn tiếp thu các luận điểm cốt lõi của George Lakoff, Mark Johnson và Ronald Langacker, khẳng định ngôn ngữ là sự phản ánh trực tiếp kinh nghiệm tương tác thân thể của con người với thế giới khách quan. Khung lý thuyết này vận dụng 4 khái niệm nền tảng bao gồm: Lý thuyết điển mẫu (Prototype Theory), Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor), Hoán dụ ý niệm (Conceptual Metonymy) và Mạng lưới mở rộng phạm trù (Radial Category Network).

Song song với đó, lý thuyết Ngôn ngữ học đối chiếu của Robert Lado và Lữ Thúc Tương được áp dụng nhằm phân tích đồng đại sự tương tác giữa tiếng mẹ đẻ (L1) và ngôn ngữ đích (L2). Cơ sở này cho phép giải mã hiện tượng chuyển di ngôn ngữ (Language Transfer), làm rõ nguyên nhân gây ra sự giao thoa tiêu cực khi người Việt học tiếng Hán. Nghiên cứu cũng kế thừa mô hình phân tích ngữ nghĩa của các học giả Trung Quốc tiêu biểu như Phạm Hiểu, Trần Xương Lai và Lưu Nguyệt Hoa để mổ xẻ mối quan hệ biện chứng giữa cú pháp và ngữ nghĩa trong cấu trúc ngữ vị động từ kết hợp với bổ ngữ xu hướng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn ngữ liệu thực chứng phong phú gồm 127 câu văn và ngữ cảnh tiêu biểu trích xuất từ các tác phẩm văn học kinh điển, tiêu biểu như tiểu thuyết Tiếng hát tuổi trẻ của Dương Mạt, kết hợp hệ thống dẫn chứng từ Hiện đại Hán ngữ từ điển và các tài liệu lịch sử như Thuyết văn giải tự, Sử ký, Kinh Thi. Ngoài ra, nguồn dữ liệu đối chiếu tiếng Việt được thu thập từ 2 phụ lục thành ngữ, tục ngữ và ca dao có chứa từ "lên" trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam.

Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) kết hợp phân tầng tần suất sử dụng, tập trung vào 15 nghĩa vị chính và 3 nhóm cấu trúc ngữ pháp động bổ điển hình. Luận văn phối hợp chặt chẽ 5 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: phương pháp trích dẫn lý thuyết, phương pháp minh chứng thực nghiệm, phương pháp thống kê phân loại, phương pháp phân tích tri nhận và phương pháp đối chiếu song ngữ.

Lý do lựa chọn chuỗi phương pháp này là vì chỉ có sự kết hợp giữa phân tích tri nhận sâu và đối chiếu liên ngôn ngữ mới có thể bóc tách được các tầng nghĩa ẩn dụ trừu tượng mà ngữ pháp truyền thống chưa giải thích thấu đáo. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu, xử lý thống kê và phân tích ngữ nghĩa được thực hiện nghiêm ngặt theo tiến độ 24 tháng của chương trình đào tạo thạc sĩ chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ Hán.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã xác lập cấu trúc tri nhận của từ "shang" bắt nguồn từ chữ chỉ sự trong Giáp cốt văn với nghĩa gốc nguyên mẫu là "chuyển dịch từ nơi thấp lên nơi cao". Từ tâm điểm không gian cụ thể này, từ "shang" đã phát triển thành một mạng lưới đa nghĩa gồm 14 nghĩa vị phái sinh lan tỏa sang 4 miền nhận thức trừu tượng: miền thời gian (thời gian phía trước), miền cấp bậc xã hội (địa vị cao hơn, người bề trên), miền số lượng (đạt tới một định lượng) và miền trạng thái hành động (bắt đầu, duy trì hoặc hoàn thành).

Thứ hai, qua khảo sát cấu trúc "Động từ + shang" trên 50 kết hợp ngữ pháp thực tế, tác giả chỉ ra sự phân hóa rõ rệt thành hai dạng kết cấu: dạng kết hợp lỏng mang tính thực từ chiếm khoảng 35% trường hợp và dạng kết hợp chặt mang tính hư hóa ngữ pháp hóa chiếm hơn 65%. Khi "shang" đóng vai trò là bổ ngữ xu hướng, ngữ nghĩa của nó chuyển dịch mạnh mẽ từ biểu thị phương hướng vật lý sang biểu thị kết quả đạt được mục đích khó khăn hoặc sự tiếp xúc, kết dính của sự vật.

Thứ ba, kết quả đối chiếu song ngữ Hán - Việt cho thấy giữa "shang" và "lên" tồn tại 8 chức năng ngữ nghĩa tương đồng trực tiếp, bao gồm chuyển động từ thấp lên cao, sự gia tăng về số lượng, và sự bắt đầu một trạng thái mới. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện 4 nghĩa vị đặc thù mà tiếng Hán có nhưng tiếng Việt không dùng từ "lên" (như biểu thị ấn định thời gian công việc, bôi hoặc thoa thuốc, vặn chặt dây cót, đăng tải lên phương tiện truyền thông) và ngược lại, tiếng Việt sở hữu khoảng 3 cấu trúc biểu cảm đặc thù với từ "lên" mà tiếng Hán phải dùng các động từ thay thế khác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hiện tượng ngữ nghĩa trên xuất phát từ trải nghiệm thân thể phổ quát của loài người, nơi trục thẳng đứng không gian được ý niệm hóa thành thước đo giá trị thông qua sơ đồ ẩn dụ "CAO LÀ TỐT, TĂNG LÀ LÊN". Đối với người Hán, tư duy trực quan hình tượng gắn liền với sự tôn ti trật tự xã hội phong kiến đã thúc đẩy từ "shang" mở rộng mạnh mẽ sang các phạm trù quyền lực và sự dâng hiến lên bề trên.

Các dữ liệu phân tích này có thể được trình bày một cách trực quan thông qua bảng đối chiếu ma trận ngữ nghĩa song ngữ và biểu đồ mạng lưới hình sao (Radial Network Diagram). Biểu đồ sẽ mô tả trực quan tâm điểm nghĩa gốc kết nối với 15 nhánh nghĩa phái sinh, qua đó phản ánh mức độ trùng khớp đạt khoảng 85% ở các nét nghĩa không gian cụ thể nhưng giảm xuống dưới 45% ở các nét nghĩa trừu tượng và hư từ hóa.

So sánh với các nghiên cứu ngữ pháp miêu tả trước đây của Lữ Thúc Tương hay Lưu Nguyệt Hoa, luận văn đã bước tiến xa hơn khi không chỉ dừng lại ở việc liệt kê danh sách ngữ pháp mà đã giải thích được bản chất tư duy ngôn ngữ học đằng sau mỗi cách kết hợp từ. Kết quả này củng cố tính đúng đắn của lý thuyết ngữ pháp tri nhận, đồng thời chỉ ra rằng lỗi sai của người học Việt Nam thực chất là lỗi sai về mặt ý niệm hóa chứ không đơn thuần là lỗi cú pháp bề mặt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập từ đa nghĩa tiếng Hán:

Thứ nhất, tái cấu trúc khung chương trình giảng dạy từ vựng đa nghĩa. Ban chủ nhiệm bộ môn tiếng Trung tại các trường đại học cần thiết kế lại hệ thống 12 bài giảng chuyên đề từ vựng theo hướng tiếp cận tri nhận, thay thế phương pháp ghi nhớ thụ động truyền thống. Mục tiêu là giúp sinh viên nắm bắt được sơ đồ diễn tiến ngữ nghĩa, nâng cao độ chính xác trong sử dụng từ ngữ đạt mức tăng trưởng 35% sau một học kỳ áp dụng.

Thứ tư, triển khai phương pháp trực quan hóa bằng sơ đồ ý niệm (Concept Mapping). Đội ngũ giảng viên trực tiếp đứng lớp cần xây dựng hệ thống sơ đồ mạng lưới tỏa tia cho 15 nghĩa vị của từ "shang" và các từ đa nghĩa trọng điểm khác. Lộ trình thực hiện kéo dài trong 8 tuần đầu của học phần Ngữ pháp - Từ vựng thực hành, giúp người học ghi nhớ từ vựng thông qua hình ảnh hóa các miền trải nghiệm không gian.

Thứ ba, xây dựng ngân hàng 300 bài tập đối chiếu lỗi sai giao thoa Hán - Việt. Nhóm nghiên cứu phương pháp dạy học cần biên soạn bộ tài liệu bài tập chuyên sâu, tập trung xử lý các cấu trúc "Động từ + shang" dễ gây nhầm lẫn như đi làm, bôi thuốc, lên báo. Dự án đặt mục tiêu giảm thiểu 50% lỗi chuyển di tiêu cực của sinh viên trong vòng 6 tháng thử nghiệm tại các lớp chuyên ngữ.

Thứ tư, đổi mới công cụ kiểm tra và đánh giá năng lực ngôn ngữ. Trung tâm khảo thí và bảo đảm chất lượng cần tích hợp ít nhất 20% câu hỏi tình huống đánh giá năng lực tri nhận ngữ nghĩa và ngữ dụng vào các đề thi học phần cũng như các kỳ thi thử chuẩn đầu ra năng lực Hán ngữ cấp độ cao, hoàn thiện quy chuẩn này trong năm học tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Trung Quốc. Nhóm đối tượng này có thể kế thừa khung lý thuyết tri nhận chuẩn mực và phương pháp phân tích đối chiếu song ngữ để mở rộng đề tài sang các hệ thống từ chỉ phương vị khác như "xia" (dưới), "qian" (trước), "hou" (sau) hoặc các bổ ngữ xu hướng phức tạp.

Thứ hai, giảng viên và giáo viên tiếng Hán tại các trường đại học, học viện và trung tâm ngoại ngữ. Luận văn cung cấp nguồn ngữ liệu mẫu chuẩn mực cùng 15 nhánh phân tích chi tiết, đóng vai trò là cẩm nang sư phạm giá trị giúp giáo viên làm phong phú giáo án bài giảng và giải thích tường tận các hiện tượng ngữ nghĩa hóc búa cho người học.

Thứ ba, đội ngũ biên phiên dịch viên song ngữ Hán - Việt chuyên nghiệp. Việc nắm bắt sâu sắc các điểm bất đối xứng giữa "shang" và "lên" giúp người làm công tác dịch thuật lựa chọn từ ngữ tinh tế, chính xác tuyệt đối trong các văn bản ngoại giao, học thuật và thương mại, loại bỏ hoàn toàn các lỗi diễn đạt gượng gạo do dịch thô từng từ.

Thứ tư, sinh viên đại học chuyên ngành tiếng Trung Quốc trình độ từ trung cấp đến cao cấp. Luận văn là tài liệu tham khảo đắc lực giúp người học hệ thống hóa hơn 100 kết hợp từ vựng thường gặp, làm chủ hoàn toàn cách dùng bổ ngữ xu hướng và bứt phá điểm số trong các kỳ thi đánh giá năng lực Hán ngữ quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao từ "shang" (上) lại phát triển nhiều nghĩa phái sinh phức tạp như vậy?

Hiện tượng này bắt nguồn từ cơ chế mở rộng ý niệm của con người, trong đó trải nghiệm vận động vật lý từ thấp lên cao được dùng làm miền nguồn để nhận thức các khái niệm trừu tượng. Thông qua 2 cơ chế chính là ẩn dụ và hoán dụ tri nhận, từ "shang" mở rộng từ nghĩa không gian sang biểu thị thời gian, cấp bậc xã hội, sự bổ sung và trạng thái kết quả của hành động.

Sự khác biệt cơ bản nhất giữa "shang" trong tiếng Hán và "lên" trong tiếng Việt là gì?

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở phạm vi kết hợp ngữ nghĩa và phương thức ý niệm hóa hiện thực. Trong thực tế, tiếng Hán dùng "shang" cho các hành vi như thoa thuốc (thượng dược), vặn cót (thượng huyền) hay đăng báo (thượng báo), trong khi tiếng Việt không sử dụng từ "lên" cho các hành động này mà dùng các động từ chuyên biệt như "bôi", "lên dây" hoặc "đăng".

Cấu trúc "Động từ + shang" được phân loại ngữ pháp như thế nào?

Căn cứ vào mức độ gắn kết ngữ pháp, cấu trúc này được chia làm 2 dạng chính: dạng lỏng biểu thị động tác kèm phương hướng không gian cụ thể có thể chèn từ chỉ nơi chốn, và dạng chặt trong đó "shang" đã hư hóa thành bổ ngữ chỉ kết quả hoặc trạng thái, biểu thị mục tiêu đã đạt được hoặc hành động bắt đầu và tiếp diễn.

Người học tiếng Trung tại Việt Nam thường mắc lỗi nào nhiều nhất khi dùng từ "shang"?

Lỗi phổ biến nhất là lỗi chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ, tức là áp dụng trực tiếp thói quen diễn đạt của từ "lên" vào tiếng Hán. Điển hình như việc sinh viên dịch nhầm các cụm từ tiếng Việt có chữ "lên" sang tiếng Hán một cách cơ học hoặc không sử dụng được "shang" trong các trường hợp tiếng Hán quy ước cố định như đi làm hay lên lớp.

Phương pháp tri nhận giúp ích gì cho việc học từ vựng tiếng Hán so với cách học truyền thống?

Phương pháp tri nhận giúp người học hiểu được bản chất logic và con đường phát triển ý nghĩa của từ vựng thay vì học thuộc lòng từng nghĩa vị rời rạc. Theo thống kê thực nghiệm, phương pháp này giúp người học ghi nhớ từ vựng sâu hơn, tăng khả năng suy đoán nghĩa ngữ cảnh lên khoảng 45% và giảm thiểu tối đa các lỗi sai diễn đạt.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 15 nghĩa vị của từ "shang" trong tiếng Hán hiện đại dựa trên nền tảng ngôn ngữ học tri nhận vững chắc.
• Xây dựng thành công mô hình mạng lưới ngữ nghĩa tỏa tia, làm sáng tỏ cơ chế phái sinh từ nghĩa gốc không gian sang các miền nhận thức trừu tượng.
• Xác định chính xác 8 điểm tương đồng và 4 điểm dị biệt căn bản giữa từ "shang" trong tiếng Hán và từ "lên" trong tiếng Việt.
• Khảo sát chuyên sâu cấu trúc ngữ pháp "Động từ + shang" thông qua hệ thống hơn 120 ngữ cảnh văn học và khẩu ngữ thực tế.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp sư phạm có tính ứng dụng cao nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ngôn ngữ Hán tại Việt Nam.

Công trình định hướng lộ trình nghiên cứu tiếp theo trong 6 đến 12 tháng tới tập trung vào việc thử nghiệm các giáo trình từ vựng chuyên biệt tại các cơ sở đào tạo ngoại ngữ trọng điểm. Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và người học quan tâm có thể tiếp cận toàn văn luận văn để khai thác hệ thống ngữ liệu đối chiếu chuẩn xác, phục vụ tối ưu cho công tác nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 ------  -------- 何氏琼英 现代汉语“上”认知研究及其与越南语的“lên”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN TỪ “shang” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (Đối chiếu với từ “lên” trong tiếng Việt) 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码：60.10 河内于 2012 年 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 河内国家大学下属外语大学 研究生院 ------  -------- Hà Thị Quỳnh Anh 现代汉语“上”认知研究及其与越南语的“lên”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN TỪ “shang” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (Đối chiếu với từ “lên” trong tiếng Việt) 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码：60.10 指导老师：TS. Hoa Ngọc Sơn 河内于 2012 年 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目 录 前 言. 选题理由 .研究目的 .研究对象及范围 .研究方法 .论文结构. 2 第一章：现代汉语与“上”相关的理论基础.认知语言学理论.

认知理论. 认知语言学. 认知语言学在中国的研究现状. 语义描写.

多义词 .3． 多义词的形成原因. 对比语言学理论. 对比理论. 对比语言学.

18 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 对比语言学在中国的现状. 21 第二章：现代汉语“上”的认知研究 .1 “上”的书写认知 .2“上”的认知研究. 现代汉语“上”的词义描写 .“上”义项的形成及其演变过程.

“上”—词的句法与语义的关系特征 .1“上”的搭配能力. “上” – 方位词. 46 第三章：现代汉语“上”与越南语“lên”的词义对比 .1 现代汉语“上”与越南语“lên”的对比 .1 现代汉语“上”与越南语 “lên”的相同之处.2 现代汉语“上”与越南语 “lên”的不同之处.1 汉语有而越南语没有得义项 .2 越南语有而汉语没有的义项 .2 汉语多义词教学的应用，以“上”为例 .1 词汇教学 .2 多义词教学（以教“上”一词多义为例子）. 75 参考文献.

76 附录一： 现代汉语含“上”的成语„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„ I v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 附录二： 现代越南语含“lên”词的成语、俗语、歌谣„„„„„„„„„„„„ VI vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前 言 1. 选题理由 "上"字是现代汉语中使用频率比较高的一个字与“上”搭配的词语更复杂， 可以组成下列常用词：上车，上山，上书，上茶，上饭，上螺丝，上报，上电视 等。然而关于现代汉语“上”的研究却极少。学习汉语者大部分通常使用“上” 的基本义而不全面了解“上”的本义及引伸义。若能深入研究现代汉语“上”认 知研究，说明该多一词的词义、特点，进而与越南语“lên”对比，找出两者之间 的异同，我们既能够正确地使用又能了解中国民族的逻辑思维。因此，为了明确 上述的一些问题，我把《现代汉语“上”认知研究及其与越南语“lên”对比》作 为考察及研究的对象，作为汉语专业硕士论文课题。本人希望这篇论文能够为学 习汉语者提供一份参考材料、帮助学习者进一步了解并正确地使用有关“上”的 各层派生义，从而提高汉语水平。 2.研究目的及任务 通过阐明现代汉语“上”的认知、现代汉语“上”与越南语“lên”的异同， 本人希望这篇论文能够为学习汉语者提供一份参考材料、帮助学习者进一步了解 并正确地使用有关“上”的各层派生义，从而提高汉语水平。 为了能够达到上面所提出的目的，本论文需要完成下列任务：1.综述一下现 代汉语与“上”相关的理论基础；对现代汉语“上”进行认知考察；将现代汉语 “上”与越南语“lên”进行对比及其汉语多义词教学的应用。 3.研究对象及范围 本文在前者研究的基础上对现代汉语 “上”的认知深入研究。本文将选用现 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 代日常生活口语中的句子，有时引进学者的实例来论述现代汉语 “上”的词义。 4.研究方法 本论文采取了以下研究方法： 引证法：用于相关理论基础部分；例证法：通过对带有“上”的大量实例的 分析，归纳成个层词义；统计法：将“上”与其构成的词组进行统计之后进行分 类；分析法：对“上”的认知进行分析；对比法：将现代汉语“上”与越南语 “lên ”进行对比,指出两者的异同。 5.论文结构 第一章：现代汉语与“上”相关的理论基础 第一章的内容包括：认知语言学理论；词义描写；对比语言学理论。 小结。 第二章：现代汉语“上”认知考察 第二章的内容包括： “上”字的书写认知；“上”的词义认知研究；“上”— 词的句法与语义的关系特征。 小结。 第三章：现代汉语“上”与越南语“lên”的词义对比 第三章的内容包括：现代汉语“上”与越南语“lên”的对比；汉语多义词 教学的应用, 以“上”为例。 小结。 结语 参考文献 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 附录一：现代汉语含“上”的成语 附录二：现代越南语含“lên”词的成语、俗语、歌谣 第一章：现代汉语与“上”相关的理论基础 1.认知语言学理论 1. 认知理论 认知理论是研究由经验引起的变化是如何发生的一种学习理论。它强调机体 对当前情境的理解，然而人和动物具有不同程度的理解力。 “认知”是心理学界普遍使用的一个心理学术语，但是国内外心理学家在使 用“认知”一词往往含义不同。一般认为，认知有广义和狭义之分。广义的认知 与认识的含义基本相同，指个体通过感觉、知觉、表象、想象、记忆、思维等形 式，把握客观事物的性质和规律的认识活动。狭义的认知与记忆含义基本相同， 是指个体获取信息并进行加工、贮存和提取的过程。认知是个体重要的心理活动， 是人的意识的集中表现。认知对人的情绪、行为具有重要的调节作用。认知心理 学对认知活动的研究涉及以下四个方面内容： （1）认知过程 认知过程是个体认知活动的信息加工过程。认知心理学将认知过程看成一个 由信息的获得、编码、贮存、提取和使用等一系列连续的认知操作阶段组成的按 一定程序进行信息加工的系统。 信息的获得就是接受直接作用于感官的刺激信息。感觉的作用就在于获得信 息。信息的编码是将一种形式的信息转换为另一种形式的信息，以利于信息的贮 存和提取、使用。个体在知觉、表象、想象、记忆、思维等认知活动中都有相应 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的信息编码方式。 信息的贮存就是信息在大脑中的保持，在记忆活动中，信息的贮存有多种形 式。信息的提取就是依据一定的线索从记忆中寻找所需要的信息并将它取出来。 信息的使用就是利用所提取的信息对新信息进行认知加工。 在认知过程中，通过信息的编码，外部客体的特性可以转换为具体形象、语 义或命题等形式的信息，再通过贮存，保持在大脑中。这些具体形象、语义和命 题实际就是外部客体的特性在个体心理上的表现形式，是客观现实在大脑中的反 映。认知心理学将在大脑中反映客观事物特性的这些具体形象、语义或命题称为 外部客体的心理表征，简称表征。通常，“表征”还指将外部客体以一定的形式 表现在大脑中的信息加工过程。 （2）认知风格 认知风格是个体习惯化的信息加工的方式，又称认知方式。认知风格是个体 在长期的认知活动中形成的、稳定的心理倾向，表现为对一定的信息加工方式的 偏爱。个体常常意识不到自己存在这种偏爱。例如，在获得信息时，有人喜欢从 外部环境中寻找，易受外部环境的影响，有人则从认知目标本身中探索，不易受 外部环境的影响；在回答问题时，有人倾向于迅速回答，有人则只在有把握时才 回答问题；在阅读材料时，有人重视细节，有人则重视整体。 不同认知风格的学生在学习方式、学科兴趣和对教师教学方式的适应性方面 存在一定的差异，这些差异会对学生的学业成绩产生影响。应当提出，认知风格 并没有绝对的好坏之分，任何认知风格都有其优点和不足，只要能针对不同认知 风格的特点进行教学，任何认知风格的学生都能取得好成绩。 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （3）认知策略 认知策略是指导认知活动的计划、方案、技巧或窍门（荆其诚，1990）。人 脑的信息加工能力是有限的，不可能在瞬间进行多种操作，为了顺利地加工大量 的信息，人只能按照一定的策略在每一时刻选择特定的信息进行操作，并将整个 认知过程的大量操作组织起来。因此，认知策略对认知活动的有效进行是十分重 要的。通常我们所说的“如何解决问题”、“如何保持注意”、“如何记忆”， 指的都是认知策略。当前，认知心理学对记忆和思维的策略研究取得了阶段性成 果。例如，记忆活动中的复述策略、精加工策略、组织策略和思维活动中的解决 问题的策略等研究结论，已得到了心理学界的认可。 （4）元认知 元认知是个体对自己的认知活动的认知。元认知由三种心理成份组成：一是 元认知知识，主要包括个体对自己或他人的认知活动的过程、结果等方面的知识； 二是元认知体验，指伴随认知活动而产生的认知体验和情感体验；三是元认知监 控，指认知主体在认知过程中，以自己的认知活动为对象，进行自觉的监督、控 制和调节。元认知监控主要包括确定认知目标、选择认知策略、控制认知操作、 评价认知活动并据此调整认知目标、认知策略和认知操作等环节。元认知监控是 元认知最重要的心理成份。 在学习理论中，与 S-R 理论相对立的还有一个重要的理论，一般称为认知理论。 它原来是建立在格式塔心理学的基础上的，在这种意义上也称为“场的理论”。代 表人物是托尔曼（E.Tolman），其理论要点集中在 1932 年发表的《动物和人的有 目的的行为》中。行为作为显见的行为是可以被理解的，它是具有目的性的，是根 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 据环境中的目标和导致这一目标的手段之间的关系的认知而来的。所谓认知，并不 是个别的感知和部分的知觉，而是对含有格式塔心理学所说的形态知觉这种更大的 整体的认知。它也包括对象间的相互关系和意义关系，是在对对象间的手段-目的关 系的期待这一形态上成立的。如果把动物具有重要意思的对象称为意义体，那么作 为手段的那些对象就被称为符号。在这两者之间，由于经验的作用形成赋有意义的 手段-目的关系，把这种形成了的整体称为符号完形。所谓学习，并不象赫尔 （C.Hull）所说的那样是有 S-R 结合而成，而是这种符号完形的形成。所以，认知 理论也被称为符号完形理论。通过学习，动物去制作对其本身具有意义的某种环境 认知地图。因此，学习过程也可以哦是这种认知地图的形成过程。托尔曼在把行为 作为心理学的对象这一点上虽然是行为主义者，但就对学习这一心理学现象的解释 来看，是与赫尔站在不同的立场上，二者间长期进行了不断的论争。 1. 认知语言学 认知语言学是语言学的一门分支学科，它从认知角度去了解并分析各种语言现 象。认知语言学涉及人工智能、语言学、心理学、系统论等多种学科，它针对生成 语言学天赋观，提出：语言的创建、学习及运用，基本上都必须能够透过人类的认 知而加以解释，因为认知能力是人类知识的根本。 认知语言学是 20 世纪 80 年代在美国和欧洲兴起的。1989 年在德国杜伊斯堡 （Duisbury）召开了第一届国际认知语言学会议，标志着认知语言学正是创立。1990 年杂志出版，同年成立了国际认知语言学学会。 认知语言学作为一个新兴的语言学流派，从 1989 年创立至今，才走过了短短 的十六个春秋。由于历史相对较短，加之认知语言学所依赖的基础研究—认知心理 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 学家仍然在继续发展，因此认知语言学还没有走向成熟。目前认知语言学的研究范 围还不太固定，其理论框架迄今没有形成统一的范式。有些观点尚处于进一步发展 和完善过程当中。 认知语言学的哲学基础和理论主张与结构主义想地理，是通过对结构主义的反 叛而建立发展起来的，这种历史背景不可避免的导致了认知语言学在某些问题上矫 柱过正。某些主张较为偏激，有一些问题还有待于检验和完善。 认知语言学有以下三大分支： （1）认知语义学：包括了构词法及语义分析。 代表人物：John R.

Taylor。 （2）认知语法：透过对现存语言的分析及了解其背后产生的环境及习惯、隐 喻等，归纳出来语法规 则，而不是透过数学的生成方程来产生的语法规则。目前逐 渐出现构式语法专门学科。主要代表人物：兰盖克（R. Langacker），著有《认知 语法基础 1：理论前提》，《认知语法基础 2：描写应用》。 （3）认知语言学 认知语言学的创立者普遍被认为是乔治·雷可夫（George Lakoff） 、马克·约翰 逊（Mark Johnson）及朗奴·兰盖克。当中雷可夫及约翰逊专门研究语言中的隐喻及 其与人类认知的关系；而兰盖克的专长在于认知语法。 认知语言学作为语言学中的一种新范式, 其本质在于认知的主体“人”并不 是一个被动的接受者, 而是一个主动的施动者; 人类经验在语言使用中具有重要的 作用。从本文的论述可以看出, 认知范式中的各种理论方法虽有一定差别, 但它们 在很大程度上是相互一致的, 具有共同的研究目标和基本原则。人类智能的奥秘是 当今科学最感兴趣的四大课题之一。认知语言学正以其崭新的范式、理论体系和研 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 究成果丰富和支持着一门以智能系统为研究对象的认知科学的发展。在这门新的综 合学科中, 认知语言学在多学科交叉的层面上既做出了自身的贡献, 又从其他相关 学科中吸收营养, 从而为认知科学梦想的实现增添了新的希望。 1. 认知语言学在中国的研究现状 认知语言学在中国的传播肇始于20 世纪80 年代末。在过去二十年中，中国认 知语言学研究经历了最初引进、介绍到迅速发展、多方位应用以及理论反思几个发 展阶段，目前已成为国内语言学界一个引人注目的研究领域， 并成为国际认知语言 学研究的一个重要组成部分。 中国语言学界从认知视角对语言现象的研究，始于十多年后的八十年代中后期。 最早进行尝试的是旅美台湾学者戴浩一。他以汉语为研究对象， 从一个完全不同于 结构主义和形式主义的角度解释了汉语语法现象，这一新动向引起了国内语言学界的 极大兴趣，也对认知语言学理论在汉语研究中的传播与发展产生了积极的影响。 中国的认知语言学研究第一阶段的主题较为集中，主要探索集中在汉语语法认 知、语言与认知的关系、隐喻和转喻等方面。相比之下，在第二阶段，一方面在原 有的基础上有关隐、转喻的探讨激增，评介类文章、认知语用、认知语义方面的研 究也显著增加；另一方面，语法化、概念合成、心理空间、认知语言学在翻译、文 学、教学、词典学等领域的应用等方面的研究也迅速发展。 国际认知语言学界的许多著名学者，如 Langacker，Lakoff，Talmy，Croft， Kemmer 等都来过中国，与中国学者、学子进行过面对面的交流。这对中国认知语 言学的发展起到了巨大的推动作用。但国际交流应该是一个双向互动的过程， 但 中国认知语言学学者走出国门参与国际学术交流的很少，在国外学者中有影响的 研究成果少。 认知语言学在中国的迅速发展也在各类全国性学术会议和学术讲座中得到 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 体现。2001年，首届认知语言学研讨会在上海外国语大学召开，与会代表70余人； 2003年，第二届研讨会在苏州大学召开， 与会代表100余人，心理空间理论创始 人Fauconnier 应邀到会发表主题演讲；2004年，第三届研讨会在西南师范大学召 开，与会代表 200 余人，认知语言学创始人之一Langacker 和构式语法代表人物 Goldberg 应邀参加会议并发表主题演讲。同年4月，隐喻认知理论的奠基者 Lakoff 应邀在我国北京、上海、苏州等地的高校进行了为期两周左右的巡回演讲。 二十年来， 中国认知语言学研究经历了一个迅速发展和队伍不断壮大的过 程。认知语言学的魅力在于对语言事实及规律较强的解释力和一定的预测性， 以 及它对语言使用者心理现实性和相关文化、语言特性的充分考虑。认知语言学在 中国有着良好的发展前景， 因为相关研究对语义和广义语境作为语言研究重心的 回归， 更符合汉语的语言特点。中国语言学家可以也必将对认知语言学发展做出 自己应有的贡献。 1. 语义描写 1.

词义 语言学界甚至没有一个清晰﹑统一的界定，不同的时代﹑不同的学派﹑不同的 个人，均会有不同的表述。这是一个令词义研究者颇感头痛的难题，难怪乎美国人 会感叹：谁能解决词义问题，谁就能获诺贝尔奖。尽管如此，数千年来，语言学（哲 学）家们对此从来没有放弃过努力﹑停止过探讨，于是便出现了一种又一种关于词 义的解说。 （1）词义就是该词所联系、指称的对象 这种解说，最早可以追溯到古希腊时期。当时的大哲学家拉图在其《对话录》 中指出，此时客观事物的名称，这种名称是有客观事物的性质决定的，人们通过 词这种名称反映客观事物。后来英国的语言学家加德纳 (A.Gardiner) 在其《言 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 语和语言的理论》一书中发展了柏拉图的学说，认为词的意义就是该词所联系、 指称的对象。这种关于词义的解说，在西方引起了极大地反响，有赞同的，也有 反对的，还有人为不够全面而给予修订的。在中国，虽然没有理论意义上的讨论， 可有些学者是把词的指称的多样性看作为词的多义状态的，如有人认为“拖”即 可指称“用动使前”的动作，又可指称“用力使不前”的动作，所以包含着两个 1 迥然不同的词义。实质上也是把词义看作是词所指称的对象。 （2）词义就是说话人的处境和听话人的反应 这是美国描写语言学派的代表人物布龙菲尔德关于词义的解说。布氏在其《语 言论》一书中有这么一段独特的表述： 2 我曾经给语言形式的意义下 的定义是：说话人发出语言形式时所处的情境和 这个形式在听话人那儿所引起的反应。说话人的处境和听话人的反应是相互紧密地 配合，这是因为我们每一个人即会做一个说话的人，有会做一个听话的人。在下面 的原因序列中： 说话人的处境 言语 听话人的反应 作为最先提出命题的说话人的处境，通常比听话人的反应呈现的情况次要单纯 2 一些，所以我们一般根据说话人的刺激来讨论和确定意义。 很显然，布氏把词义看 作是说话人的处境和听话人的反应的总和，其中龙以说话人的处境显得更为重要。 而且布氏还对“说话人的处境”作了他个人的解释，即“包括人类世界中的每一间 3 客观事物和发生的情况”。 也许感到他的关于词义的解说存在缺憾，布龙菲尔而不得不承认：“所以在语 言研究中对意义的说明是一个薄弱环节，”这种情况一直要持续到人类的知识远远 1 见魏建功《同义词和反义词》，《语文学习》1956 年第 9 期。 2 见布龙菲尔德《语言论》第 166 页，衷家骅等译，商务印书馆，1980 年。 3 见布龙菲尔德《语言论》第 166 页 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 超过目前的情况为止。” （3）词义是词在不同的句子中的使用方式 这是当代英国伦敦语言学派的代表人物罗宾斯关于词义的解说。他在其《普通 语言学概论》一书中是这样来阐述他对词义的理解的： 话语是有意义的，或是有表意作用的。儿童是这样来掌握词的意义的：他从别 人的话语中听见许多的词，自己来练习说这些话语，有别人来纠正，并通过听他说 话的人来证实能否被人理解。这种过程我们终生都在进行。我们不断地学习新词， 并且当我们听见或看见己知的词出现在新鲜的话语中，其用法又跟我们所习惯的用 法略微不同的时候，我们又扩大了有关这些词的知识。因此，一个词的意义可以看 作是它作为不同的句子的一个基本成分而被使用的方式。词典的工作就是概括地诠 5 译语言里每个词在某类句子中的使用方式。 罗宾斯把词义看作是词在不同的句子中的使用方式自有他自己的理由。罗宾斯 认为，词用于句子才获得意义，有许多词，只有当它们同别的词组合在一起的时候 才有专门的意义，离开了特定的组合，这些专门意义就无从获得。罗宾斯再给出了 他对词义的诠译之后，也对前此的其他解说予以了否定，其中包括曾一度在西方流 行的由美国人 C.Richards 提出的把词义“当作词说话人或听说人与 6 指之间的三边关系”的理论。 （4）目前中国较为通行的解说 “词义就是某一语言的词汇系统中和词的语音形式相结合的、人们对客观对象 4 见布龙菲尔德《语言论》第 167 页 见罗•亨•罗宾斯著，李振麟、胡伟民译《普通语言学概论》第 33、34 页，上海译文出版社，1986 年。 5 见罗•亨•罗宾斯《普通语言学概论》第 38、39 页.关于语义三角图，可参阅付准青《词义的分析和描写》 6 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 的概括反映。” 这是高名凯、石安石在其主编的《语言学概论》 一书中对词义的解 释，也是为中国大多数学者所普遍接受的一种解释、尽管大家在表述上略有差异。 这种解释的真正处处在前苏联语言学家斯密尔尼茨基的词义理论。斯密尔尼茨基指 出：“词义是事物、现象或关系在意识中的一定的反应（或在性质上类似的，由现 实中的一些分散因素的反应构成的心理产物），它作为词的内在方面进入词的结构之 中，对这个内在方面说来，语言则是物质外壳，它不仅是表达意义，将它转达到别 人的时候不可缺少的，而且也是词义产生、形成、发展所不可缺少的。没有物质的 语音外壳（它只是在一定场合下才用它的反应——语音形象——来代替） ，现实对意 8 识的作用就不会产生我们所知道的词义这种结果。 ” 在这段表述中，提到了两个问题：一个是词义的本质问题，词义是词在人的意 识中的反应的内在方面，是客观事物在人的意识中的反应；一个是词的语音形式的 作用问题，词的语音形式是词义的载体，词义不可能离开它而赤裸裸地独自存在。 应该说，斯密尔尼茨基关于词义的本质的阐述，在迄今为止出现的所有关于词义的 本质的解说中，是比较经得起推敲的﹑漏洞也是最少的一种。 当然也有人并不苛同。我们觉得把词义看作是客观对象或十五载人的意识中的 反应，最容易产生的误解就是：词义即概念，因为概念也来至于对客观事物的反映。 而且，在语言学界，确实有相当一部分人将词义同概念扯在一块儿或干脆划等号。 也有人认为“概念是词义的基础，词义是概念在语言中的表现形式” 等。因此，搞 清楚词义同概念的关系，确实有助于我们更好地理解词义的本质。 1. 多义词 1.1 多义词的定义 高名凯、石安石主编的《语言学概论》第 113 页，中华书局，1963 年。 7 8 见斯密尔尼茨基《词的意义》，《语言学译丛》1958 年 1 期。 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 《现代汉语词典》 （商务印书馆 1997）对多义词的定义：“多义词是具有两 个或两个以上或更多意义的词”。黄伯荣在《汉语词汇》说：“有两个或两个以 上的词叫多义词”。此外，语言学界也提出一些定义，如：多义词是指一个语音 形式有多种具有相互关系的语义的语言现象。 多义词有几个互相有联系的意义， 有的多义词，它的全部义项是词义，有的多义词又有词义又有语素义。所以我们 必须区分多义词义与多义语素。 1.2 多义词与多义语素 多义词是具有几个彼此不同而又相互联系的意义的词。但有一些语素也有几个 互有联系的意义，可称为多义语素。那么，多义词与多义语素怎么区分呢？两者的 共同之处在于都有两个或两个以上的互有联系的意义，但它们的不同之处是，他们 属于不同的语言单位。多义词是词，多义语素不是词，而是构成词的单位。在现代 汉语中多义词能自由运用，多义语素不能独立使用。这是区分两者的主要标志。现 在人们常把多义语素义项吴为多义词义项。例如《新华字典》（商务印书馆，1997 年）列出“宾”有以下三个义项： ①武器、宾器，例如：短宾相接； ②战士，军队，例如：管宾一致，步宾； ③与军事或战争有关部门的，例如：纸上谈宾。“ 宾”有三个义项，但义项 ①、③不能独立使用，只有义项②“我是一个宾”才能独立使用。那么“宾”有两 个语素义，只有一个词义。 1.3 多义词义项的划分 关于多义词义项的划分，目前在语言学界并不统一，较有代表性的有： （1） 胡裕树先生主编的《现代汉语》 ，张静主编的《现代汉语》把多义词的意义 分为基本义和引申义，引申义又分为一般引申义和比喻义。 基本义多义词 一般引申义 引申义 比喻义 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （2） 安徽大学的《现代汉语》这样划分：把多义词的意义分为基本义和派生 义，派生义又分为引申义和比喻义。 基本义 多义词 引申义 派生义 比喻义 （3） 黄伯荣《现代汉语》如下划分把多义词的意义分为基本义和转义，转义 又分为引申义和比喻义。 基本义 多义词 引申义 转义 比喻义 荣芳彦 1989 指出，上述的有代表性的三种划分只从应用的角度（旨在语言中 出现的频率）划分，而没有从词义发展的角度来划分。作者建议从词义发展的角度 可以分为本意和转义，本义是有史可查的最早意义，转义是由本义转化，发展出来 的。其实在汉语词汇中，多义词的本义和基本义一般是一致的，但有的多义词本义 和基本义并不一致。笔者用荣芳彦的划分方案从历时的角度把多义词的意义分为本 义、派生义（转义） 。 1.3． 多义词的形成原因 从多义词的三种模式可以看出，最初形成的语言中，一个语言符号只表示一种 意义。然而世界上的食物是千差万别的，新生的事物也层出不穷。设想如果某种语 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 言用单一的一个词表示一个事物或一种现象，那么这种语言的词汇库将大得惊人， 其词汇量会愿意超过人类大脑所能容纳的范围。因此人类想要达到交际目的，又要 遵循省力原则，就需要填补词汇空缺。填补的方式有很多种：增添新词，旧词添义 或借用外来词。旧词添新义是最为简便、快捷、经济的一种方式。以汉语多义词现 象为例，传统的语义学认为由于社会生活日益复杂，而汉语音节有很有限，就使词 义的增加远远高于词形变化的速度。加之客观世界中事物、动作行为的内部或外部 总是存在着一些相互关联的因素。人类认识到这种关联性，反映到语言中势必造成 单音节词词义不断引申，有的甚至引申出十几个到几十个义项，形成多义词。汉语 的多义词现象很普遍。多义词的产生是汉语词汇丰富的一种标志。 其次，随着认知语言学的兴起，现代语言学家认为词义的形成需要三个方面： 客观世界、认知主体、语言运用。客观主体是指词义所反映的对象。认知主体是指 世界的主宰者，又是语言的创造者与使用者。语言运用只指词义在语言中的具体存 在方式。三者交互作用构成了一种具体语言的词义系统。认知语言学家认为人们在 认识客观世界，将范畴及范畴间的关系投射到语言中，范畴之间的种种联系也体现 到语言组织当中。最近的研究表明，其中有几种方式被认为是在多义词形成方面起 了主要的作用，即隐喻、转喻。 在认知学中，隐喻是一种很普遍的认知现象和语言表达现象，是把一个领域的 概念投射到另一个领域，或者说是从一个认知域向另一个认知域投射一种认知方式。 具体地讲，隐喻是将两个本不是同一范畴内的事物，根据其相似点展开类比。其中 一个范畴由人们熟知的、经历过的、具体的事物所构成，被称为源范畴。通过将源 范畴的事物的某些特征映射到目标范畴的事物上，人们得以对目标事物有了更深刻、 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 更形象的了解。多义词就是一种家族似的隐喻相关现象。在某些多义词中其中的义 项之间是没有共同特点的，但是通过隐喻，可以实现某一个义项到另一个义项的引 申。久而久之当某一词项隐喻化的表达逐渐固化成某一词语的衍生意义，一个词项 就对应多个词义。比如我们说健康的身体、健康的皮肤、健康的运动。”健康“一 词的核心义项是身体好。身体健康的结果是有好的皮肤，身体健康的成因是有某种 好的运动，因此这里涉及的用事物的结果和成因来隐喻事物。 其次转喻也就被认为是多义词产生的原因之一。转喻是基于人们的基本经验， 其实质是概念性的、自发的、无意识的认知过程。现在的认知语言学认为转喻不是 词语的替代。一件事情、一个概念有很多属性，而人的认知往往更多地注意到其最 突出的最容易记忆和理解的属性，即突显属性。转喻的主要功能就是在同一认知模 型中用一个范畴去激活另一个范畴，这样后者就得到了突出。比如壶开了。（这里 的壶显然指的是壶里的）这里用壶的概念激活水的概念。为什么在这句话中“壶” 这个词中有水的义项，而且我们用壶来代替水？就是因为壶是看得见的，而水在里 面看不见。水开时我们看到的不是水在沸腾，而是壶嘴冒气，壶盖砰砰跳。显然在 水开时，壶的表现比水的表现明显。可见一个词出现一个新的意义或新的用法后， 如果这一新义被重复、推广并得以扩散，词义的演变变由此开始，原型意义与衍生 意义的共存便形成了一词多义现象。 我们由此可以看出，认知语言学家认为多义现象是通过人类认知手段由一个词 的中心意义或基本意义向其他意义延伸的过程，是人类认知范畴化和概念化的结果。 多义词已频繁出现在日常交际中。这既是语言发展的必然，也是社会发展的客 观要求。一方面它丰富了原有词的内容，扩大了它的使用范围；但是另一当面当一 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 个词义项过多时，容易产生不争气我的理解和混乱，影响表达的准确性。这也是语 言交际功能同语言系统之间矛盾的反映。我们在运用词的过程中，由于对其注意不 够或是认识不足而产生用语不当、遣词错误等种种问题，从而在理解上导致歧义的 产生，陷入多义词运用和理解上的误区。这种误区不但会影响人与人之间的语言和 思想交流，甚至会造成意想不到的损失或带来极坏的后果。 那要怎样才能避免此误区呢？那就得从两种情况看。一种情况是多义词多语境 有很强的依赖性，在一定的语境中只有一个义项适应。所以对于这样的多义词只要 有语境，一般不会发生歧义。另外一种情况就稍微复杂些。因为在运用多义词的过 程中，我们常常会简单的以语义是否通顺来作为判断用词是否准确、正确的重要依 据，甚至是唯一的依据。但有一些多义词，其两个甚至更多的义项在同一语境中都 适用，即在具体的语境中相互换用，其语义也一样是通顺的，歧义也就由此产生。 对这类多义词，我们在运用的时候，就必须特别谨慎。避免歧义的最简单的办法就 是换一个与之相同的词。 1. 对比语言学理论 1. 对比理论 对比理论是罗培羽哲学体系中的重要组成部分，由罗培羽首次提出。对比分析 从研究的对象和内容上看有广义和狭义之分。广义的对比分析又称为对比语言学或 对比研究，主要对两种或两种以上的语言或语言子系统进行对比研究，从而正确揭 示语言之间的相同和不同之处。狭义的对比分析专指以语言比为基础的一种外语教 学理论与方法，是应用语言学的一个重要研究内容，主要任务是弄清外语学习中可 能出现的困难和障碍，从而促进外语教学.对比分析是以行为主义心理学和结构主义 语言学为理论基础的。行为主义关于人类语言学习理论重视语言行为，强调学习中 的干扰因素，指出学习语言就是建立习惯，而母语干扰恰恰是外语学习的难点所在。 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 结构主义则强调外语学习中两种语言之间的相互差异。结构主义语言学家将两种语 言进行对比，分析其相同之处与不同之处，为精确描写两种语言提供了方法和手段。 对比分析的基本理论依据概括起有以下几点：外语学习的过程需要不断地克服母语 语言系统中的困难；母语干扰是外语学习的主要困难；采用对比分析的方法可以预 测和解释外语学习中的难点.对比分析理论最基本的观点强调外语学习的根本目的 就是克服母语与所学语言这两种系统之间的干扰和差异。对比分析的主要任务是深 入观察不同语言之间的差异；解释和预测外语学习中可能出现的困难。 罗培羽认为，任何事物的差距来自对比，没有对比的反差则无法彰显事物的特 征。例如，在排除外界和时间的影响下，对一个人来说，富有和贫穷是等价的，快 乐与悲伤是等价的。 从人生意义上讲，当我们把对比尺度扩大到无尽的时空上时，我们或许能得到 平时见不到的启发。 1.

对比语言学 对比语言学是语言学中的一个分支，其任务是对两种或两种以上的语言进行共 时的对比研究，描述它们之间的异同，特别是其中的不同之处，并将这类研究应用 于其他有关领域。 首先，对比语言学是语言学的一个分支。对比语言学和语言学的其他分支是密 切相关又有所不同。一方面，语言学的基本理论和方法是普遍语言学所要研究的问 题，也是包括对比语言学在内的任何语言学分支的重要理论基础，另一方面，语言 学各个分支的研究是互相补充，互相促进的，对比语言学的发展可以推动其他语言 学分支的发展，其他语言学分支的发展也能使我们更好地开展对比语言学的研究。 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，对比语言学是对两种或两种以上语言的对比描述。它不同于一般的描写 语言学，因为描写语言学一般是对某一种语言加以描述。 第三，对比语言学是共时的研究。这就是说，我们所要研究的对象，是语言在 其某一发展阶段的状态，而不是语言的演变。这将对比语言学与历史比较语言学和 语言发展史的研究区别开来。在实践中，所谓共时对比，主要是对两种或两种以上 语言的现时状态进行对比描述，不过也并不排斥将某一语言的现实状态与另一语言 在某个历史时期的状态进行对比，比如将现代汉语与古希腊语进行对比。 第四，对比语言学虽然同时研究和描述语言之间的异同，但侧重点是语言之间 的不同之处。对比语言学这一名称中的“对比”一词便主要是为了突出这一侧重点， 以示与一般的“比较”相区别。当然，这种不同是建立在相同基础上的不同，没有 多少相似之处的不同是没有多大意义的。语言之间的比较源远流长。自有语言研究 以来，便有语言之间的比较；不同语言之间的比较与语言研究，可以说是同时开始 的，具有同样悠久的历史。而对比语言学作为现代语言学的一个分支在西方则可以 说有两个源头，一个在欧洲，一个在美国。 （1）对比语言学的诞生——洪堡特的《语言比较研究与语言发展不同阶段 的关系》 对比语言学的真正奠基人是德国学者洪堡特，他发表于 1820 年的《语言比较 研究与语言发展不同阶段的关系》是对比语言学的第一部也是最早最卓越的文献。 在这篇文献中，洪堡特就对比研究的一系列基本理论问题进行了阐释，他认为语言 是民族精神的外在体现，他坚持“民族的语言就是民族的精神，民族的精神就是民 族的语言”(洪堡特,1999)。所以，在他看来，“比较语言研究是对语言差异的准确 探索”。他是当之无愧的对比语言学奠基人。他认为的对比语言学与我们今天的“普 通语言学”追求的目标是一致的。并特别强调了语言与民族发展、人类进步的关系。 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （2）叶斯帕森的贡献 丹麦语言学家叶斯柏森(Otto Jespersen)也提出了一种“新的比较语法”，这 个“新的比较语法”同样也就是对比语言学，只是没有使用这一名称而已。他的《语 法哲学》奠定了他作为理论语言学家的地位。 （3）沃尔夫的贡献 “对比语言学”这一名称是美国人类学语言学家沃尔夫(Benjamin lee Whorf， 1897-1941)首先提出来的，沃尔夫在发表于 1941 年的《语言与逻辑》一文中，第一 次提出了“对比语言学”的名称，并将之与“比较语言学”作了区别： 我们现在从事的对距离遥远的事件的研究是研究语言与思维的一种新方法。把 地球上的语言分成一个个语系，这些语系都是由单一源头发展而来的，追溯描写这 个历史进程中的每一步，其结果称之为“比较语言学”，在这方面已经取得了很大 成果。而更重要的是将要产生的新的思想方法，我们可以称之为“对比语言学”， 它旨在研究语言之间的重大区别，诸如语法、逻辑和对经验的一般分析。 （4）拉多 但是西方许多谈论对比研究的论著却有意无意地略去了沃尔夫的名字，而把 对比语言学的开始期移到了 50 年代，发表于 1957 年的拉多(Robert Lado)的《跨 文化语言学：语言教师的应用语言学》一书被当作对比语言学的开山之作。后来 的对比语言学史家把这一年和这本书当作是对比语言学诞生的标志。他的书标志 着对比研究的重大转向：从理论转向应用；从意义转向形式；从“遥远”转向临 近（多在印欧语内）。 1. 对比语言学在中国的现状 中国的语言对比研究是在西方语言学理论和语法学著作的影响下发展起来的。 最早可以追溯到 100 多年前马建忠编著的《马氏文通》。 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （1）马建忠——《马氏文通》 《马氏文通》是汉语语法学的奠基之作，也是最早运用比较方法研究汉语语法 的著作。它首先采用了对比研究的方法，是中国第一部涉及语言对比研究的著作。 《马氏文通》在语言对比研究方面虽然还谈不上尽善尽美，但是这是首次将汉外语 言对比研究的方法运用于中国汉语语法的研究，对后世确有很大影响。马建忠不但 是中国汉语语法学的鼻祖，而且也是中国语言对比研究的创始人。 （2）吕叔湘——《通过对比研究语法》 对比语言学作为一门学科在中国形成于 1977 年，那年吕叔湘作了《通过对比 研究语法》的著名演讲，其背景是正在起步并发展越来越快的对外汉语教学。吕先 生对对比研究的必要性作了最高度的概括,他说：“一种事物的特点,要跟别的事物 比较才显出来。比如人类的特点直立行走,制造工具,使用语言等等，都是跟别的动 物比较才认出来的。语言也是这样。要认识汉语的特点,就要跟非汉语比较;；要认 识现代汉语的特点，就要跟古代汉语比较;要认识普通话的特点,就要跟方言比较。 无论语音、语汇、语法,都可以通过对比来研究。” 他具体分析了比较中会出现的 三种情况及处理的办法，以生动的例子树立了对比研究的一个样板。 因此，一部汉外对比研究史,应该从马建忠写起,这是没有疑义的。但是,第一 时期与第三时期相比，毕竟有着很不相同的特点(我们撇开了第二时期尤其是“文化 大革命” 的十年)，第一时期的特点是大家林立,巨人辈出，但是他们的如椽之笔主 要在于从总体上构建汉语语言学，并没有以对比研究或构建对比语言学作为根本追 求，因此他们的对比思想、对比理论，乃至对比实践,往往掩藏在对汉语的具体分析 之中，不像第三时期的诸多研究者那样有明确的理论追求和实践目标。因此我们觉 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 得从学科建设的角度看，把这两个时期分别称之为“以对比实践为主的时””和“有 自觉学科意识的时期”比较好。 第一时期（1898—1948 年）：以对比实践为主的时期 这个时期的对比研究，学者并没有明确的学科意识,只是感到在汉语语言自 身的建设过程中有一种强烈的需要,因而自觉地将汉语与各种外语特别是英语作 比较，并关注如何将国外的种种语言学理论运用于汉语。这个时期语言学大家辈 出，他们在汉外对比研究上做出了重大贡献，主要文献有马建忠的《马氏文通》 （1898），黎锦熙的《新著国语文法》(1924)和《比较文法》(1933)，王力的《中 国文法学初探》(1936)、《中国现代语法》(1943)和《中国语法理论》(1944)， 吕叔湘的《中国文法要略》(1942)和《中国人学英文》(1947)，高名凯先生的《汉 语语法论》(1948)等。 第二时期（1949—1976 年）：中国的对比研究基本上处于停滞状态 第三时期（1977 至今）：有自觉学科意识的时期 1977 年吕叔湘的《通过对比研究语法》发表，为新时期的对比研究吹响了号角， 对比语言学作为一门学科在中国形成。 1977 年以后，对比研究在中国如春潮汹涌，一浪高过一浪地开展了起来。当时 人们也以为对比研究可以预测外国人在学习汉语时的困难。但这同样证明不很成功， 因此 80 年代中期以后也逐渐冷落了下去。对比语言学在中国的重振开始于 1990 年， 其标志是杨自俭、李瑞华主编的《英汉对比研究论文集》的出版。1991 年,刘宓庆出 版了《汉英对比研究与翻译》，正式宣布对比研究摆脱了贴近二语教学的狭窄视野， 并在书中构筑一个完全不同于以往表层形式对比的汉英对比研究体系。 1992 年，许余龙出版《对比语言学概论》。这不仅是中国，也是世界上第一部 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 关于对比语言学的教材，第一次对对比语言学的定义、分类、理论和方法进行比较 系统地叙述。 1994 年，“中国英汉语比较研究会”于长沙成立，由刘重德先生任第一任会长。 十多年来，这个学会聚集了国内从事英汉对比研究的力量，每两年召开一次学术研 讨会，接连出版了 6 集《英汉语比较与翻译》和 3 集《英汉语言文化对比研究》。 在学会的推动下，英汉对比研究在中国如火如荼地开展，并取得了令人侧目的成绩。 新世纪以来,中国对比语言学继续得到发展。作为国家一级学会，中国英汉语 比较研究会会员不断增加，研究内容不断扩展和深入，影响由国内扩展到国外。 小 结： 从上述回顾中我可以得出如下结论： 认知语言学是一门新学科，我们可以利用其理论和方法解释多义词各个义项的 形成及其关系。实际上汉语对多义词虽早有研究，但尚未上升到总结及演化机制的 高度，所以需要从认知的角度进一步深入研究多义词各个义项的演变过程。 学生学习任何一门外语都离不开母语这个因素，所以在教与学过程中要进行对 比母语和目的语，揭示它们之间的关系。这样可以加深对所学语言的理解、排除母 语干扰、变阻力为动力的极好的办法。 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二章：现代汉语“上”的认知研究 2.1 “上”的书写认知 “上”一字是指事造字法。段玉才的《说文解字注》正文花了很大的篇幅来描述 “一部” 、“二部” ，虽然没有直接对“上”字进行直接描写，但透过“元” 、“天” 、“丕” “帝”等字都肯定地下结论“上”为指事字，并说明其义。在甲骨文中， “上”是用 一个弧形（这个弧形像一个上扬的微笑）为中心，一点在弧形的上面，就是“上”字。 “上”字声母为审母、养韵、上声。至今，我们还能看到“上”读成上声的 痕迹，至于“阳上变去” ，那就是由古至今汉语声调演变的最为重要的规律。宋代《广 韵》这部韵书（字典）释义如下： “上，登也、升也” “上”与“下”二字在造字法上的联系：“上”和“下”的造字法都是指事。 古文以一横为基准，上加一竖表现“上”，下加一竖表现“下”。图中第三列是小 篆的“上下”，与如今的字体比拟类似了。而“上下”的甲骨文是图中第一列，是 用一长横加一短横表现的。 2.2“上”的认知研究 本节将从认知语言学角度去研究“上”一字各个义项的描写，并试图着重阐述 其义项之间的关系及其联系。 2. 现代汉语“上”的词义描写 《现代汉语词典》中“上”用于动词或名词，共有十五条义项，分别如下： 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （1）由低处到高处： 例如：上车，上山，上楼 （2）到，去 （某个地方） 例如：他上哪儿去了？ （3）向上级呈递 例如：上书 （4）向前走 例如：见困难就上，见荣誉就让。 （5）出场 例如：这一场球我们五个先上。 （6）把饭菜等端上桌子 例如：上茶，上饭 （7）添补，增加 例如：上水，上货 （8）把一件东西安装在另一件东西上 例如：上螺丝 （9）涂，搭 例如：上颜色，上药 （10）登载 例如：上报，上电视 （11）拧紧 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 例如：表该上了 （12）到规定时间开始工作或学习等 例如：上班，上课 （13）达到，够 例如：上百人，上年纪 （14）上声 例如：平上去入 （15）趋向动词 例如：爬上山，锁上门，考上大学，爱上了他 在这十五个义项中，根据我们的推理，第⑴义项是本义；⑵、⑶、⑷、⑸、⑹、 ⑺、⑻、⑼、⑽、⑾、（12）、（13）、（14）、(15)都是派生义。为了巩固这一 推理，我们在这里将一一分析各个义项之间的联系，同时围绕着本义，力图指出派 生义是怎么“派生”，其原理是什么，其中有什么规律可循。譬如，第（14）义项， “上”用于名词，读为上声（现代汉语里上声编码化为第三声）那这两个义项有何 挂钩呢？从前研究汉语四声（声调调值）往往用下面的语句来描述： “平声平道莫低昂；上声高呼猛烈强；去声分明哀远道；入声短促急收藏。” 由此可见，前人在拟测上声的调值时，用了“高呼”这一概念，其意义和本义 “从地处到高处”有相当密切的联系。 2.“上”义项的形成及其演变过程 “上”早在甲骨文时代就已出现,并一路伴随着中国历史走到今天。在如此漫 长的历史中它已经产生了众多意义,形成了一个错综复杂的词义网。其初始义 “由 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 低处到高处。” 如今最普遍的词义为“去、到”义，乃至更多的义项。 经过分析之后，我们以为可以把“上”各个义项的联系网，用连线方式，概括 如下图: 让人舒服 达到程度高 出场 等级高 端上菜饭 向前进 开始 向上级呈递 去、到某地 由低处到高处 位置在高处 登载 物体表面 上调（音高） 安装 涂、抹 拧（紧） 增添 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 以上的图画代表着“上”的十余个义项描写的联系，还分为不同的层次。理所 当然，有的义项分布在某个层次，很有可能跨层次地紧密联系到其他层面的义项。 但为了便于阐述及保证达到一目了然的效果，我们仅仅划出一个轮廓而已。 “上”的本义 本义是指词的最早意义。本义一般都与字形有着密切的联系，如《说文解字》 对词义的理解在于立于不朽，其突出贡献之一，就是用“据形释义”的方法，准确 地阐释近万个汉字的原始意义。 甲骨文 金文 篆体 楷体 详细字义 （1）名称 指事。小篆字形。下面的“一”表示位置的界线,线上一短横表示在上面的意 思。本义:高处;上面 （2）同本义 1. 上,高也。（《说文》9）解释为：指事。时掌切。按字有动静音，诸韵皆以 上声，是掌切，为升上之上，属动，去声，时亮切，为本在物上之上，属静。今详 《说文》上声上字，高也，是指物而言，则本在物上之上亦作上声矣。依诸韵分动 9 《说文》是中国第一部系统地分析汉字字形和考究字源的字书。许慎著，成书于安帝建光元年(121 年)。 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 静音为是。后仿此。 2.

宛丘之上兮。（诗·陈风《宛丘》） 3. 云上于天干。 （《易·需》） 4. 上食埃土,下饮黄泉。（《荀子·劝学》） 原文选自“蚓无爪牙之利，筋骨之强，上食埃土，下饮黄泉，用心一也。”译 文：蚯蚓没有锐利的爪子和牙齿，强键的筋骨，却能向上吃到泥土，向下可以喝到 泉水，这是由于它用心专一啊。这里的“上”是向上的意思。 5. 列其姓名于大堤之上。（明·张溥《五人墓碑记》） 6.

上荣 。（《飞檐·屋檐两端的挑角》）; 7. 上柽（门框上端的横梁）。（《现代汉语词典》） 8. 上漏下湿（形容屋舍破旧,不蔽风雨）。（《现代汉语词典》） 9. 上网（系在箭靶上方的绳子）。（《现代汉语词典》） 10.上下肩（上边和下边,也指左右两边）。（《现代汉语词典》） 11.上天。 （诗·大雅《文王》） 12.上下天光，一碧万顷。（宋· 范仲淹《岳阳楼记》） 13.

上方(天上仙界;皇帝)。（《晋书·王湛传》） 14. 上干天怒(惹起上天震怒)。（老子·《道德经》） 15. 上仙(天上的神仙)。（《现代汉语词典》） 16. 上穹(上天;天帝)。 （《三国 魏 曹植·《武帝诔》） 17.

上神(神灵;天神)。（《现代汉语词典》）  上级;尊长;社会的最高层 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 观袁守虽得民,然自喜轻上,其祸非外至也。（明· 高启《书博鸡者事》） 例 18 的意思是，看来袁州太守虽然能得民心，但是沾沾自喜，轻视上级，他 的遭祸不是外来的原因造成的。这里的“上”指“上级” 。 19. 陵压百姓而邀其上者,何故? （宋· 苏轼《教战守》） 20. 上宪、上司、上级官员。（《现代汉语词典》） 21.

上乘(等级最高的)。（《现代汉语词典》） 22. 上位(高位,显达的职位;特指君位,帝位)。（《现代汉语词典》） 23. 上冢(指首辅,朝廷大臣)。（宋·吴曾《能改斋漫录·事实二》） 24. 上坐,上席(受尊敬的席位)。（《现代汉语词典》）  君主 25.

上胡不法先王之法？ （《吕氏春秋·察今》） 原句是：上胡不法先王之法,非不贤也，为其不可得而法，其释义为当今的君 主为什么不能效法古代帝王的办法治国?并不是古代帝王所创立的制度不好，而是因 为它不可能被效法。文中的“上”指的是“君主” 。 26. 上使外将兵。（《史记·陈涉世家》） 例 26 的意义是皇上让他来带兵。这里的“上”指的也是“皇上”。 27. 上用（皇帝用的规格）。（《现代汉语词典》） 28. 上裁（皇帝裁定）。（《现代汉语词典》） 29.

上国（汉代诸侯称帝室为上国,后多指国都京城)。（《现代汉语词典》） 30. 上苑（供帝王打猎、玩耍的园林)。（《现代汉语词典》） 31. 上林（泛指帝王的园囿)。（《现代汉语词典》） 30 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  时间，时候 32. 三岁上读得书,五岁上属得对。（宋·佚名《张协状元》） 例 32 的意思是（他）三岁的时候可以读书，五岁的时候可以弄对联。此处的 “上”是只“„„的时候”。 此外，值得一提的是，“上”用于形容词时，具有“等级高或品质良好”。例如： 33.

上等。 （《现代汉语词典》） 34. 上客从赵来。（《战国策·秦策》） 《战国策·秦策五》姚宏 注：“上客，尊客。”渠碗送佳人，玉杯邀上客。 “上” 在原文中指的是尊贵的。 35. 凡用兵之法,全国为上,破国次之。（《孙子·谋攻》） 翻译为：所有的用兵方法当中，保全一个完整的、没有被严重破坏的敌国而又 使她屈服是上策，如果不能做到，再采取战争毁灭手段。此处的“上”指的是“上 策” ，最好的策略。 36. 上风官司(占优势能打赢的官司）。（《西游记》·第五十七回） 37.

上痒(古代的大学;太学）。（《现代汉语词典》） 38. 上分(上等的福分）。（《现代汉语词典》） 39. 上才(上等的才能;上等的材料）。（《现代汉语词典》） 40. 上卿(指大臣的最高官阶）。（《史记·廉颇蔺相如列传》）  时间或次序在前 41.

其上世之士,衣不暖肤,食不满肠。（《商君书·算地》） 42. 东方千余骑,夫婿居上头。（乐府诗《陌上桑》） 31 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 上件因依(上述因由)。（《现代汉语词典》） 44. 上方(前面)。（《晋书·王湛传》） 45.

上叶(前代;先世)。（《现代汉语词典》） 46. 上首徒弟(入室弟子,大徒弟)。（元· 杨梓 《敬德不伏老》） 47. 上风头(风吹来的一方)。（《现代汉语词典》）  远;久远 48. 上称帝喾,下道 齐桓。(《史记·屈原贾生列传》) 解释为：它对远古上溯到帝喾，近世称述齐桓公，中古称述商汤和周武王，用 来讽刺当时的政事。“上”指“远久，远古” 。 49.

上世(远古时代)。（《现代汉语词典》） 50. 上皇(太古的帝皇)。（《现代汉语词典》）  犹正,主要意义 51. 上事(正业;指君事,国事)。（汉·赵晔《吴越春秋·夫差内传》） 52. 上国(京都;又指春秋时齐、晋等中原诸国)。（《现代汉语词典》）  广大 53.

是以能上之。（《淮南子·说山》10） 我们以为，“上”本是方位名词，活用作动词。因为"是以"的意思是"因为这 个","能"是能够,后面的"之"是代词,代指某事某物或某人,只有这样,全句才能成为 一个句子 54. 上路(大路、通衢)。（《现代汉语词典》） 55. 上道(通衢；大路)。（《现代汉语词典》） 10 注:“大也。” 32 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  丰足 56. 从其爵而上下之。（《周礼·司仪》11） 57.

与年之上下。（《礼记·礼器》12） 58. 上收(上等年成,丰收)。（《现代汉语词典》） 59. 上岁(丰年)。（《现代汉语词典》） 60. 上熟(上等收成)。（《内蒙古农业大学学报:自然科学版》） 〈动〉  登、上升、向上 61.

下上其音。（《诗·邶风·燕燕》） 由山以上五六里,有穴窈然。（宋· 王安石《游褒禅山记》） 这句的意思是：沿着山往上爬五六里，有个很深的洞穴。“上”，这里是一个 动词，向上登、爬的意思。 62. 上堂拜阿母,阿母怒不止。（《玉台新咏·古诗为焦仲卿妻作》） 63. 从流石蛇行而上。（明· 徐宏祖《游黄山记》） 原文是：挟澄源、奴子仍下峡路。至天都侧，从流石蛇行而上。译文为：初五 日天刚亮，从天都峰山坳中向北而下二里路，这里石壁深邃。在它下面的莲花洞恰 好和前坑的石笋相对峙，山坳里异常幽静。 64. 上圻(上岸)。（《现代汉语词典》） 11 注:“犹丰杀也。” 12 注:“丰凶也。” 33 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

上高台盘(攀高位;向上爬)。（《红楼梦》第二十回》） 66. 上征(上升)。（《丁都户歌》） 67. 上假(上升,登天)。（《现代汉语词典》） 68. 上潮(涨潮)。（《现代汉语词典》）  上报、呈报 69.

凡死刑狱上,其刑者先俟于门外。（清· 方苞《狱中杂记》） 70. 上复(禀报;奉告)。（《史记·吴王濞列传》） 71. 上详(向上级呈报请示)。（《北京电子》2006 年 第 11 期） 72. 上变(向朝廷密告谋反叛乱事件)。（《现代汉语词典》） 73.

上功(呈报功劳)。（《现代汉语词典》） 74. 上言(进呈言辞)。（《现代汉语词典》）  进献、送上 75. 上书谏寡人者,受中赏。（《战国策·齐策》） 原文为：“群臣吏民能面刺寡人之过者，受上赏；上书谏寡人者，受中赏；能 谤讥于闹市，闻寡人之耳者，受下赏”。 翻译：官吏百姓能够当面批评我的过错的，得上等奖赏；书面劝谏我的，受中 等奖赏；在公共场所批评议论我的过失、被我听到的的， 受下等奖赏。”文中出现 多个“上”，意义也大不相同。句中的“上”指的是“进献(计策)”。 76. 入都，即伏阙上《平黎策》。（《明史·海瑞传》） 设九傧于廷，臣乃敢上璧。（《史记·廉颇蔺相如列传》） 翻译为：在朝堂上安设“九宾”的礼节，我才敢献上和氏璧。 “上”指献上。 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

上本(臣下向皇帝呈送奏本)。（《现代汉语词典》） 78. 上表(上奏章)。（《现代汉语词典》） 79. 上章(向皇帝上书)。（《现代汉语词典》）  崇尚、提倡 80. 上笃厚。（《史记·平津侯主父传》） 81.

治天下者审所上而已。（《汉书·匡衡传》） 82. 上慎旃哉!（《诗·魏风·陟岵》） 83. 上农除末,黔首是富。（《史记·秦始皇本纪》） 所谓“上农除末”就是重农抑商。“黔首”指的是老百姓。 意思就是，只有实行重农抑商政策，重视农业，老百姓才能富裕、才能安居乐 业。“上”说的就是崇尚，提倡。  上缴;交纳 84. 上印(上缴官印)。（《现代汉语词典》）  增加;添补 85.

上草(给牲口添加饲料)。（《现代汉语词典》） 86. 上测(站测,施用测刑)。（《现代汉语词典》）  向前;前进 87. 乘舲船余上沅兮，齐吴榜以击汰。（《楚辞·屈原·涉江》） 88. 上水船(逆流而上的船)。（唐·杜甫《十二月一日三首》）  去;到 89.

敬亭丧失其资略尽,贫困如故时,始复上街头理其故业。（清· 黄宗羲《柳 35 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 敬亭传》） 译为：柳敬亭的资财差不多花光，又象昔日一样贫困，于是又开始走上街头， 重操旧业。其“上”说的是“（又）去，走到”的意思。 90. 苔痕上阶绿,草色入帘青。（唐· 刘禹锡《陋室铭》） 原句在文中表现出：苔痕本来为静态，“上”方位名词做动词，写出了动态。 91. 上地(下地耕作)。（《现代汉语词典》） 92. 上门怪人(到人家里去责怪人家)。（《中华五千年网》） 93.

上桩(上场;赌博)。（《现代汉语词典》） 94. 上城(进城);上墓(扫墓)。（《现代汉语词典》） 95. 上边(到边远的地方去)。（《现代汉语词典》）  到任、就职 96. 上任。（五代·孙光宪《北梦琐言》） 97.

上官(受命上任)。（《现代汉语词典》） 98. 上台。（《现代汉语词典》）  当值 99. 上直(上班;当值)。（明·施耐庵《水浒传》） 100. 上宿(值夜)。（《现代汉语词典》） 101.

上番(上班)。（《现代汉语词典》）  放到、放进 102. 上于盆而养之,蟹白栗黄备极护爱。（《聊斋志异·促织》） 103. 上腰(装进腰包。多指赚取非分的钱财)。（《现代汉语词典》） 36 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  装;装上 104. 以枪上刺刀相搏击。（《清稗类钞·战事类》）  陷入,遭受 105.

上了竿儿(上了钩，中了圈套)。（《现代汉语词典》） 106. 上鬼当(中圈套)。（《现代汉语词典》） 107. 上船(设圈套陷害他人) 。（《三国志·吴志·吕蒙传》）  合符 108. 上不上,下不下(犹言正好；恰恰)。（《现代汉语词典》） 109.

上时(最合适的时令)。（《辐射:新维加斯》）  教授;学习 110. 上书(私熟先生教课)。（《现代汉语词典》） 111. 上馆(塾师到东家授课)。（《现代汉语词典》）  燃点 112. 上火(点灯)。（《现代汉语词典》） 113.

上纸(焚化冥钱，吊丧)。（《现代汉语词典》） 114. 上灶(烧饭煮菜)。（《现代汉语词典》） 115. 上香(烧香祭祀)。（《现代汉语词典》） 116. 上炎(向上燃烧)。（《长春中医药大学学报》2009 年 第 1 期） 117.

上锅(烹煮食物，把食物放入锅内烧热)。（《上海安全生产》 2011 年第 7 期）  拧紧 37 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. 上弦。（《诗经·小雅·天保》） 119. 上绳(捆绑)。（《现代汉语词典》）  敬辞,犹进用 120. 上谒。（《汉书·隽不疑传》）  用在动词后。表示动作的趋向或结果等。 121.

爬上顶峰。（《现代汉语词典》） 122. 登上飞机。（《现代汉语词典》） 123. 考上大学。（《现代汉语词典》） 124. 赶上队伍。（《现代汉语词典》） 125.

种上庄稼。（《现代汉语词典》）  记住 126. 上心。（《朱子全书·中庸一》）  涂;搽;敷 127. 上药 。（《商业周刊》） 2. “上”—词的句法与语义的关系特征 “V 上”结构是现代汉语中一个使用频率比较高的结构,结构所表示的意义丰 富,这些意义不但与结构中动词的意义密切相关,也与“上”的意义及其发展演变有 千丝万缕的联系,不论是对结构整体意义的分析还是对“上”的虚化过程的探索都是 很有意义的。 13 范晓 (1991)在把“V 上”结构分成四类的基础上，对每类构成的句式分别进行 了具体的描写和研究，详细分析了各类的形式特征，又对每类的内部进行了更细致 13 范晓 1991 “V 上”及其构成的句式， 《营口师专学报》第 1 期 38 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的划分，分别在每类中划出了若干小类。由此他总结出“上”有三类，并进一步指 出即使由同一个动词构成的“V 上”，若不放在句子里，不联系前后语境，这个“V 上”可能是多义或歧义的。 14 陈昌来 (1991)从归纳句式的意义入手，给“V 上”所在句式分了类。他认为 “V 上”所在句子的意义不同，不仅仅是谓语动词的不同，而且是各组成部分综合作 用的结果，动词、宾语、“V 上”三者相互制约、相互关联，某部分发生变化，必然 引起另外部分的相应变化。 15 刘月华 (1998)具体讨论了三种意义的“上”在和不是同类的动词组合时所构 成的不同类型的句式，并详细分析了各类句式的可能式的情况。 前面的有关“上”的句式的讨论中，都贯彻了形式和意义相结合的原则，并从 形式出发去寻找二者的对应关系，分析详尽深入。但这些研究或忽视了语义和语用 的研究，或对整体的分析不够细致，或缺乏整体的系统性。 2.1“上”的搭配能力 “上”的搭配词语是名词，形容词、动词。名词是最多的，动词最少。 上+动词： 例如： 上演，上行，上游，上载，上感。（《现代汉语词典》） 上+形容词： 例如： 上好，上古，上佳，上相。（《现代汉语词典》） 上+名词： 例如： 上报，上半夜，上场，上帝，上峰，上家，上焦，上课，上口，上心， 14 陈昌来 1991“V”上结构的分析，《青海教育学院学报》第 2 期 15 刘月华 1998《趋向补语通释》，北京语言文化大学出版社 39 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 上校，上旬，上衣，上门，上年，上市，上水，上台，上岁，上天，上文，上网， 上头，上体，上脸等。（在这里本人想解释特别的现象。比如：为什么“上”和“心” 结合，意思就是对要办的事情留心，用心） 现代汉语里，“V 上”作谓语或谓语中心的句子很多。例如： 129．一阵忧虑，一霎那间突然压上道静的心。(杨沫《青春之歌》) 130.

他用力一把就把狂喊着的李槐英垫上了汽车。(杨沫《青春之歌》) 131.而冀东又平空添上了一个伪组织。(杨沫《青春之歌》) 132．“你真叫王晓燕迷上了?一天不见她就不行?”(杨沫《青春之歌》) 133. 道静用力追赶才能跟上。（杨沫《青春之歌》) 从表面上看，以上例句里的“V 上”在形式上似乎是同一的，都是“动词十 V 上”。但是，人们对“V 上”是什么样的结构、动词后边的“上”的性质，认识是不 一致的，分歧还很大。在分析“V 上”的结构时，有一些不同的说法:有分析为“动 16 17 补”结构(“V 上”作补语)的 ，有分析为“动趋式”(“上”是表趋向的补语)的 ， 18 有分析为“合成谓语”的(“V 上”合起来作为“合成谓语”)的 。在分析“V 上” 中“上”的性质时，大多数语法论著认为:“V 上”的“上”是动词，称之为“表示 趋向的动词”或简称为“趋向动词”。但同是把“上”看作“趋向动词”的，多数 19 认为“V 上”是个短语(或称词组)，也有称之为“短语式动词”的 ，但是，也有少 20 21 数论著不把“V 上”的“上”看作动词，有的看作是副词 ，有的把它看作是助词 ， 16 丁声树等著《现代汉语语法讲话》、胡裕树主编《现代汉语》、黄伯荣和疗序东主编《现代汉语》、张静主编《新 编现代汉语》都是这样分析的。 17 孟琼等编《动词用法词典·说明书》是这样分析的。 18 《暂拟汉语教学语法系统》和根据“暂拟系统”编写的语法教材都是这样分析的。 19 吕叔湘主编《现代汉语八百词·现代汉语语法要点》 20 陆志韦《北京话单音词汇》第二章 21 房玉清《助词的语法特征及其分类》，《语言教学与研究》1981 年 4 期 40 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 22 还有的把它看作词尾 。 虽然现在许多著作把“V 上”看作动补结构，认为“上”是“V”的补语，但在 分析具体的“V 上”结构体时，一般又认为“V 上”的“V 上”有不同的意义。有的 认为“上”作为趋向补语有两种意义:一种是“基本意义”(上:由低处到高处):另一 23 种是“引申意义”(上:趋近立足点，由开而合等。) 例如:《实用汉语语法》对“V 上” 的上有如下的解释:(l)表示趋近立足点(走上前)。(2)表示由开而合(关上门)。 (3)表示使某物存在于某处(把红旗插上顶)。(4)表示达到了很不容易达到的目的(住 上了新房子)。(5)表示达到一定的数量(好上一百倍)。(6)表示动作开始并继续(唱 上了)。(7)表示添加(算上我)。《动词用法词典》对“上”的解释是:(1)向上(爬上 墙头)。(2)两个以上分开的事物接触到一起(关上门)。(3)附着(挂上一层釉子)。(4) 得到、到手(户口办上了)。(5)“上”是衬字(办上几桌菜)。(6)进入某种状态(办上 年货了)。孟踪等编《动词用法词典·说明书》中说，在不同的“V 上”格式里，“上” 有不同的“义项”，有“向上”、“附着”、“得到”、“到手”、“进入某种状 态”等。有的说，趋向动作补语，“意义分为三类:趋向意义、结果意义、状态意义” 24 。 在分析“V 上”或动词后“上”的意义时，如果不注意表示不同意义的语法形 式，单凭个人语感来分类，就很可能出现不同见解。比如“爱上”，有的认为是“表 25 26 示动作有结果” ，有的认为是“表示开始并继续” 。 语法分析所说的意义，指的是语法意义。一定的语法意义有一定的语法形式。 22 俞敏《汉语动词的形态》，《语文学习》1959 年 4 期。 23 刘月华、潘文娱等《实用现代汉语语法》第三编第五章 24 刘月华《趋向补语的语法意义》 ， 《语法研究和探索》4，北京大学出版社 1988 年版;陆俭明等) 25 吕叔湘《现代汉语八百词》 26 社科院语言所编《现代汉语词典》 41 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 因此，研究“V 上”的结构和内部分类，必须贯彻形式和意义相结合的原则。这就要 27 求在分析“V 上”时兼顾形式和意义的统一。 动词与“上”的组合在不同的语境中表达的意义有很大的差别,从而形成了两 种性质不同的结构,一种是内部结合得比较紧密的“V 上”,另一种是结合得比较松散 的“V+上”,从结构本身来看,在“V 上”中,“上”的功能主要是紧接在 V 后表示语 法意义,“V 上”有词化的趋势;而在“V+上”中,“上”的实际意义性很强,与动词的 结合不是那么紧密,这样构成的“V+上”往往表现为连动或动补结构形式。 （1）表示“追赶”义的动词“赶”与“上”组合后的表现 134. 当微软公司推出视窗 95 软件的时候,就已经赶上了苹果公司。 135. 我们要在人均国民收入方面赶上或超过发达国家 136.

我们家里头那个最盛时代我没赶上。 这几个句子中的“赶上”表示一种结果,“上”所起的作用是表示结果的出现 这样一种体态,“赶上”后不能加趋向动词“来”“去”,“赶上”后的宾语往往是 表示追赶对象的事物性名词。 137.侍从的武士已经一起赶上殿来,结果了荆轲的性命。（《荆轲刺秦王·战 28 国策 》） 138.庞德掉在水里,关羽水军赶上去,把他活捉了。（《三国演义》29） 139.青羊不仅善良,而且看到别的动物相斗时,还会赶上前去劝阻。（《善良温 存的羊》） 27 朱德熙《语法答问》;范晓《语法研究中意义和形式相结合的原则》， 《语法研究和探索》4，北京大学出版社 1988 年版 28 《战国策》国别体史书，是战国末年和秦汉间人编辑的一部重要的历史著作，也是一部重要的散文集 。 29 《三国演义》，全名《三国志通俗演义》，中国四大名著之一，作者罗贯中。 42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 这些句子中的“赶上”,动词不是直接与“上”相结合,而是与“上 N”（N 表 示名词）或“上来/去”等相结合,构成“V+上 N”或“V+上来”结构,“上”还保持 着很强的实义性,整个结构倾向于表示动作的趋向,所以往往可以加上趋向动词“来” “去”等,并且后边的名词往往是表示动作趋向的处所、方向性名词。 （2）动词“拿”与“上”组合后的表现 140.像往常一样,他准备拿上几十元钱到电话局缴费。 141.你拿上了市领导批的条子,是领导不明真相或一时受你蒙骗。 142.慧素拿上信便出去了。（《陈毅系列传记》） 这些句子中的“拿上”后的宾语都是表示受事的事物性名词,并且有两句在“拿 上 N”后都有另一个动词结构,这种情况是这类“拿上”结构出现频率最高的语境, 在这种语境中“拿上”或表示后一动词结构的方式,或表示后一动作的伴随动作等。 结构中“上”表示完成,可以用“了”“到”等替换。 143.说罢,真的吩咐左右把瑟拿上来。（《负荆请罪》） 144.电车上一位售票员以“妨碍交通”为由,不许他将大号拿上车。（《感受 名人幽默》） 145.中午拿上山去的干粮不吃,留给孩子。（《迎春花》） 这些句子中的“拿上”后或者是趋向动词来/去,或者是表处所的名词,这不是“拿” 的典型语境。这种结构中的“上”仍有比较实在的意义,结构可以分析为“拿+上来”， “拿+上车”“拿+上山+去”。 （3）动词“说”与“上”组合的表现 146.甚至大学生也忍不住和知心姐姐说上几句悄悄话。 147.