Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VÀ PHÁP LUẬT CỦA ĐỊNH TỘI DANH TỘI CƯỚP GIẬT TÀI SẢN 1. Cơ sở lý luận chung của định tội danh tội cướp giật tài sản 1. Khái niệm, đặc điểm, các giai đoạn và ý nghĩa của định tội danh 1. Khái niệm định tội danh Trong khoa học luật hình sự, khái niệm định tội danh hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau, mỗi nhà nghiên cứu khoa học đều có quan điểm và lý luận khác nhau.
Theo quan điểm của Tiến sĩ luật học Lê Cảm thì: “Định tội danh là một quá trình nhận thức lý luận có tính chất logic, là một trong những dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm (CTTP) tương ứng do luật hình sự quy định, nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật” [2, tr. Còn theo Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh thì: “Định tội danh là một hoạt động nhận thức, hoạt động áp dụng pháp luật hình sự nhằm đi tới chân lý khách quan trên cơ sở xác định đúng đắn, đầy đủ các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội được thực hiện, nhận thức đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định CTTP tương ứng và mối liên hệ tương đồng giữa các dấu hiệu của CTTP với các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định” [37, tr. Do đó có thể khẳng định hoạt động định tội danh có vai trò rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, nó là cơ sở cho việc xác định hành vi phạm tội của tội phạm, là tiền đề để phân hóa TNHS và cá thể hóa hình phạt chính xác, toàn diện, khách quan, đảm bảo cho pháp luật được áp dụng được công minh, công bằng và hợp lý. Ngoài ra, định tội danh còn làm cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp tư pháp, xác định thẩm quyền điều 6 n tra, truy tố, xét xử, thi hành án của các chủ thể và cơ quan tiến hành tố tụng, góp phần quan trọng vào công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật, pháp chế xã hội chủ nghĩa, quyền và lợi ích của Nhà nước, của công dân, tổ chức kinh tế và trật tự an toàn xã hội.
Việc định tội danh sai hoặc không chính xác sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý rất lớn, không đảm bảo tính có căn cứ của quá trình điều tra, truy tố và quyết định hình phạt trong hoạt động xét xử không đúng người, không đúng tội, không đúng quy định pháp luật. Đây là nguyên nhân và điều kiện dẫn đến việc làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm hoặc không chứng minh được người phạm tội. Từ những cơ sở lý luận trên, có thể khái niệm về định tội danh tội cướp giật tài sản như sau: Định tội danh tội cướp giật tài sản là việc chủ thể có thẩm quyền định tội danh xác định, ghi nhận về mặt pháp luật hình sự phù hợp, chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi cướp giật tài sản đã xảy ra trên thực tế với các dấu hiệu của CTTP được quy định tại Điều 136 BLHS năm 1999, sửa đổi bổ sung năm 2009 (nay là Điều 171 BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017) để áp dụng vào thực tiễn công tác khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự về tội cướp giật tài sản đúng người, đúng tội, đúng quy định pháp luật. Đặc điểm của định tội danh Từ khái niệm định tội danh như đã nêu trên đây, ta có thể thấy định tội danh có những đặc điểm cơ bản sau: Về chủ thể: Định tội danh là hoạt động được tiến hành bởi các cơ quan tiến hành tố tụng gồm CQĐT, VKS, TA và một số cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như: Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng… thông qua những người tiến hành tố tụng như Điều tra viên (ĐTV), Kiểm sát viên (KSV), Thẩm phán (TP) thực hiện một số chức năng, nhiệm vụ được quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS).
Về căn cứ: Định tội danh là hoạt động rất phức tạp, nó đòi hỏi các chủ thể tiến hành khi thực hiện định tội danh phải dựa vào những yếu tố CTTP nhằm đảm báo tính có căn cứ, tính đầy đủ, tính khách quan và tính toàn diện đảm bảo việc 7 n đánh giá chính xác bản chất của hành vi phạm tội cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự (BLHS) và quyết định tố tụng được ban hành đảm bảo tính hợp pháp và chính xác. Về bản chất: Hoạt động định tội danh thực chất là hoạt động áp dụng pháp luật hình sự và Tố tụng hình sự (TTHS) vào thực tiễn thông qua các chủ thể tiến hành tố tụng bằng việc ban hành các văn bản, quyết định tố tụng nhằm mục đích giải quyết vụ án hình sự phù hợp với các quy phạm pháp luật hình sự (luật nội dung) và các quy phạm pháp luật TTHS (luật hình thức). Nếu định tội danh không dựa vào các căn cứ pháp luật có thể sẽ dẫn đến việc tùy tiện, không chính xác là nguyên nhân dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Về mục đích: Mục đích cuối cùng và chủ yếu của định tội danh là xác định chính xác người thực hiện hành vi phạm tội, phạm tội gì, thuộc điều khoản nào được quy định trong BLHS nhằm buộc họ phải chịu TNHS, hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm và hậu quả của hành vi phạm tội đã gây ra cho xã hội.
Ý nghĩa của định tội danh Định tội danh với tính chất và mục đích rất quan trọng trong quá trình áp dụng pháp luật, có ý nghĩa to lớn khi giải quyết vụ án hình sự trên nhiều phương diện cụ thể sau: Một là: Định tội danh đúng là cơ sở và tiền đề quan trọng đảm bảo cho hoạt động tố tụng hình sự diễn ra thuận lợi, đúng người, đúng tội, đúng quy định pháp luật, giúp cho việc phân hóa vai trò, TNHS và cá thể hóa hình phạt phù hợp, công bằng và khách quan, tránh tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội, đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức được pháp luật bảo vệ tuyệt đối, bất khả xâm phạm. Hai là: Định tội danh đúng sẽ thể hiện được tính nghiêm minh, công bằng và tiến bộ của Nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa (XHCN). Tôn trọng quyền con người, nguyên tắc tiến bộ của Nhà nước pháp quyền như: Nguyên tắc pháp chế XHCN; Nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật; Nguyên tắc trách 8 n nhiệm cá nhân và cá thể hóa hình phạt;… góp phần xây dựng lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, pháp luật của Nhà nước cũng như nâng cao uy tín, chất lượng, hiệu quả của các cơ quan tiến hành tố tụng và cả hệ thống chính trị của nước ta. Ba là: Định tội danh đúngsẽ đảm bảo cho việc áp dụng pháp luật hình sự, TTHS trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử được thuận lợi và hiệu quả, đảm bảo mọi quyền con người, quyền công dân, quyền bào chữa của bị can, bị cáo, người bị tạm giữ, tạm giam theo đúng tinh thần Hiến định và tiến bộ chung của thế giới về quyền con người.
Bốn là: Định tội danh sai sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý nặng nề đối với người phạm tội hoặc làm oan người vô tội, đối với chủ thể tiến hành định tội danh và cả các cơ quan tiến hành tố tụng. Không đảm bảo tính công bằng, văn minh và tiến bộ của hệ thống pháp luật hình sự nước nhà, làm giảm uy tín của các cơ quan tư pháp, ảnh hưởng đến hiệu quả của công cuộc cải cách tư pháp, đấu tranh phòng, chống tội phạm của nền pháp chế XHCN. Các giai đoạn của định tội danh Định tội danh với tính chất là một dạng hoạt động pháp luật và là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự được tiến hành theo một quá trình bao gồm các giai đoạn sau: Bước 1: Xác định, xem xét và đánh giá toàn diện, khách quan các tình tiết của vụ án đã xảy ra trên thực tế. Giai đoạn này, đòi hỏi chủ thể tiến hành định tội danh phải có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm thực tiễn với thái độ thực sự khách quan, vô tư, không định kiến và không suy diễn, tôn trọng sự thật khách quan của vụ án, trên cơ sở hệ thống chứng cứ đã thu thập được để định tội theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định.
Trong cùng một vụ án, thường có nhiều tình tiết khác nhau và các tình tiết này lại liên quan mật thiết với nhau tạo thành một chuổi chứng cứ, phù hợp về không gian và thời gian từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc hành vi phạm tội. Từ đó, xác định hành vi đó có phạm tội hay không, nếu có thì phạm tội gì, mức độ nguy hiểm ra sao. 9 n Bước 2: Nhận thức một cách thống nhất và chính xác các quy định của pháp luật hình sự quy định CTTP đã xác định ở bước 1 để áp dụng pháp luật cho phù hợp với tội danh và hành vi phạm tội được quy định trong BLHS.