Luận văn thạc sĩ hay đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể của các loài thú móng guốc chẵn artiodactyla tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể các loài thú móng guốc chẵn tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông.

• Tác giả: Hà Văn Tung
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể của các loài thú móng guốc chẵn (Artiodactyla) tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về thú móng guốc chẵn
• 1.2. Danh lục thú móng guốc chẵn Việt Nam
• 1.3. Lược sử nghiên cứu thú móng guốc chẵn ở Việt Nam
• 1.3.1. Thời kỳ trước năm 1954
• 1.3.2. Thời kỳ từ 1955 đến 1975
• 1.3.3. Thời kỳ từ 1975 đến nay
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu chung
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phân chia khu vực nghiên cứu và thiết kế tuyến điều tra
• 3.4.2. Phương pháp điều tra thú móng guốc chẵn và sinh cảnh sống của chúng
• 3.4.3. Phương pháp thống kê số liệu
• 3.4.4. Phương pháp phân tích số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Tình trạng quần thể của các loài thú móng guốc chẵn trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 4.2. Ổ sinh thái không gian của các loài thú móng guốc chẵn trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 4.3. Phân bố của các loài thú móng guốc chẵn theo từng yếu tố hoàn cảnh
• 4.4. So sánh tổng hợp ổ sinh thái
• 4.5. Lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú móng guốc chẵn trong Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 4.5.1. Phân tích thành phần chính trong sinh cảnh sống của Lợn rừng
• 4.5.2. Phân tích thành phần chính trong sinh cảnh sống của Hoẵng
• 4.5.3. Phân tích thành phần chính trong sinh cảnh sống của Sơn dương
• 4.6. Định hướng giải pháp quản lý thú móng guốc chẵn và sinh cảnh sống của chúng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
• 4.6.1. Quy hoạch phân khu Ưu tiên bảo tồn các loài thú móng guốc chẵn
• 4.6.2. Đối với công tác quản lý bảo vệ thú móng guốc chẵn
• 4.6.3. Đối với công tác điều tra nghiên cứu bảo tồn thú móng guốc chẵn
• 5. KẾT LUẬN - TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình trạng quần thể thú móng guốc chẵn tại Pù Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông là một trong những khu vực quan trọng cho việc bảo tồn các loài thú móng guốc chẵn tại Việt Nam. Nghiên cứu tình trạng quần thể của các loài này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn. Theo nghiên cứu của Hà Văn Tung (2017), các loài thú móng guốc chẵn tại đây đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm môi trường sống và áp lực từ hoạt động săn bắn.

1.1. Đặc điểm sinh học của thú móng guốc chẵn

Thú móng guốc chẵn (Artiodactyla) có đặc điểm sinh học nổi bật như cấu trúc cơ thể thích nghi với việc di chuyển trên mặt đất. Chúng chủ yếu ăn thực vật và có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Các loài như lợn rừng, hoẵng và sơn dương đều có những đặc điểm sinh học riêng biệt, ảnh hưởng đến cách thức sinh tồn và phân bố của chúng.

1.2. Tình trạng bảo tồn động vật tại Pù Luông

Tình trạng bảo tồn động vật tại khu bảo tồn Pù Luông đang gặp nhiều khó khăn. Nhiều loài thú móng guốc chẵn đã được đưa vào danh sách đỏ và cần được bảo vệ khẩn cấp. Việc bảo tồn không chỉ giúp duy trì quần thể mà còn bảo vệ các hệ sinh thái khác có liên quan.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn thú móng guốc chẵn

Bảo tồn thú móng guốc chẵn tại Pù Luông đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng. Sự suy giảm môi trường sống do khai thác rừng và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính ảnh hưởng đến quần thể động vật này. Ngoài ra, việc săn bắn trái phép cũng là một thách thức lớn trong công tác bảo tồn.

2.1. Tác động của con người đến môi trường sống

Hoạt động khai thác rừng và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích môi trường sống của thú móng guốc chẵn. Điều này dẫn đến sự cạnh tranh về nguồn thức ăn và không gian sống, làm suy giảm quần thể động vật.

2.2. Nguy cơ tuyệt chủng của các loài thú

Nhiều loài thú móng guốc chẵn đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do áp lực từ săn bắn và mất môi trường sống. Việc bảo vệ các loài này là cần thiết để duy trì sự đa dạng sinh học tại khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu tình trạng quần thể thú móng guốc chẵn

Nghiên cứu tình trạng quần thể thú móng guốc chẵn tại Pù Luông được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu. Các phương pháp này giúp xác định số lượng, phân bố và tình trạng sức khỏe của các loài thú trong khu vực.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Phương pháp điều tra hiện trường bao gồm việc quan sát và ghi nhận dấu hiệu của thú móng guốc chẵn trong tự nhiên. Các nhà nghiên cứu sử dụng các công cụ như camera trap để theo dõi hoạt động của chúng.

3.2. Phân tích số liệu và kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để đánh giá tình trạng quần thể. Kết quả cho thấy sự phân bố không đồng đều của các loài thú móng guốc chẵn tại Pù Luông.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu quần thể thú móng guốc chẵn

Kết quả nghiên cứu về tình trạng quần thể thú móng guốc chẵn tại Pù Luông có thể được ứng dụng trong các chương trình bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Việc hiểu rõ về quần thể sẽ giúp xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả hơn.

4.1. Chiến lược bảo tồn động vật hoang dã

Các chiến lược bảo tồn động vật hoang dã cần được xây dựng dựa trên kết quả nghiên cứu. Việc bảo vệ môi trường sống và ngăn chặn săn bắn trái phép là những yếu tố quan trọng trong chiến lược này.

4.2. Tăng cường giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn động vật hoang dã là cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của quần thể thú móng guốc chẵn tại Pù Luông

Tình trạng quần thể thú móng guốc chẵn tại Pù Luông đang gặp nhiều thách thức, nhưng với các biện pháp bảo tồn hợp lý, có thể cải thiện tình hình. Tương lai của các loài này phụ thuộc vào sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ môi trường sống.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn

Bảo tồn thú móng guốc chẵn không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn bảo vệ các hệ sinh thái khác. Việc này có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của khu vực.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc theo dõi tình trạng quần thể và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã thực hiện. Điều này sẽ giúp cải thiện công tác quản lý và bảo tồn động vật hoang dã tại Pù Luông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ động vật hoang dã Việt Nam ghi nhận 20 loài thú móng guốc chẵn thuộc 12 giống và 5 họ, trong đó có tới 13 loài nằm trong danh mục nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, áp lực từ nạn săn bắt trái phép, chia cắt sinh cảnh và khai thác lâm sản quá mức đã khiến quần thể các loài thú lớn suy giảm nghiêm trọng, đẩy nhiều loài đứng trước nguy cơ tuyệt chủng sinh thái cục bộ.

Nghiên cứu được thực hiện tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa – khu vực có tổng diện tích rừng đặc dụng quản lý trên 17.669 ha trải dài trên địa giới hành chính của 9 xã thuộc hai huyện Quan Hóa và Bá Thước. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là đánh giá toàn diện hiện trạng quần thể, xác định quy luật phân bố không gian và mức độ trùng lặp ổ sinh thái của các loài thú móng guốc chẵn làm cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch bảo tồn và phục hồi sinh cảnh.

Khảo sát thực địa được triển khai trong mùa đông từ tháng 12/2016 đến tháng 02/2017 trên phạm vi 32 tiểu khu rừng trọng yếu. Kết quả nghiên cứu cung cấp bộ số liệu định lượng về 3 loài phân bố chủ lực gồm Lợn rừng (Sus scrofa), Hoẵng (Muntiacus muntjak) và Sơn dương (Capricornis milneedwardsii). Luận văn mang ý nghĩa thực tiễn lớn khi xác lập cơ sở dữ liệu nền tảng, hỗ trợ ban quản lý thiết lập các phân khu ưu tiên bảo tồn với diện tích hơn 4.500 ha, góp phần giảm thiểu trên 40% các tác động tiêu cực từ hoạt động nhân sinh lên sinh cảnh sống của thú rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết ổ sinh thái của Hutchinson kết hợp với Lý thuyết lựa chọn sinh cảnh trong sinh thái học động vật nhằm phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa động vật và môi trường sống. Mô hình phân tích tập trung vào sự phân hóa không gian sống dựa trên các trục biến đổi sinh thái chính.

Năm khái niệm cốt lõi được ứng dụng xuyên suốt bao gồm:

1. Thú móng guốc chẵn (Artiodactyla): Nhóm thú ăn thực vật hoặc ăn tạp di chuyển trên mặt đất, giữ vai trò sinh vật tiêu thụ sơ cấp điều tiết cân bằng động hệ sinh thái.
2. Ổ sinh thái không gian: Phạm vi giới hạn vật lý và môi trường mà loài có thể tồn tại và duy trì quần thể ổn định.
3. Độ rộng ổ sinh thái: Mức độ đa dạng của các yếu tố môi trường mà một loài khai thác sử dụng.
4. Hệ số trùng lặp ổ sinh thái: Chỉ số định lượng mức độ chia sẻ tài nguyên và không gian cư trú giữa các loài cùng bậc sinh dưỡng.
5. Cường độ gây nhiễu: Áp lực từ các hoạt động khai thác tài nguyên, nương rẫy và bẫy bắt của con người tác động lên sinh cảnh tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp từ điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn sâu người dân địa phương tại 32 bản làng xung quanh khu bảo tồn.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, nghiên cứu đã thiết kế tổng cộng 35 tuyến khảo sát với tổng chiều dài 84.130 m (tương đương 84,13 km). Trong đó, 21 tuyến khảo sát được bố trí tại sườn núi đá vôi phía Đông Bắc và 14 tuyến tại sườn núi đất phía Tây Nam nhằm bao phủ toàn bộ các dạng địa hình và sinh cảnh đại diện. Dọc theo các tuyến, khi phát hiện cá thể hoặc dấu vết phân, dấu chân, vết cọ xát, nhóm khảo sát định vị tọa độ bằng GPS và lập ô tiêu chuẩn kích thước 10m x 10m (diện tích 100 m²) để đo đếm 8 yếu tố hoàn cảnh gồm: độ cao tuyệt đối, độ dốc, hướng phơi sườn dốc, cự ly đến nguồn nước mặt, kiểu thảm thực vật, độ tàn che, độ che phủ tầng cây bụi thảm tươi và cường độ gây nhiễu.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp thống kê sinh thái học và Phân tích thành phần chính (Principal Component Analysis - PCA). Việc lựa chọn phương pháp PCA xuất phát từ tính ưu việt trong việc giảm chiều dữ liệu từ 8 biến môi trường phức tạp xuống 2-3 thành phần chính mang tính đại diện cao nhất, loại bỏ hiện tượng đa cộng tuyến và làm rõ trọng số của từng nhân tố chi phối tập tính chọn nơi cư trú của từng loài mà không làm mất thông tin gốc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa khẳng định sự tồn tại chắc chắn của 3 loài thú móng guốc chẵn tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông: Lợn rừng (Sus scrofa), Hoẵng (Muntiacus muntjak) và Sơn dương (Capricornis milneedwardsii). Hai loài từng được ghi nhận trong lịch sử là Nai (Rusa unicolor) và Bò tót (Bos frontalis) không tìm thấy dấu vết trực tiếp ngoài thực địa.

Quy luật phân bố theo đai cao và địa hình thể hiện sự chuyên hóa rõ rệt giữa các loài:

1. Sơn dương xuất hiện 100% tại dãy núi đá vôi phía Đông Bắc ở đai cao từ 700 m đến trên 1.000 m, đặc biệt ưa thích sườn vách đá dốc hiểm trở trên 35 độ.
2. Hoẵng phân bố đồng đều hơn ở cả hai dãy núi, ghi nhận nhiều nhất ở đai cao từ 400 m đến 800 m với tần suất bắt gặp chiếm 58,3% tổng số điểm ghi nhận.
3. Lợn rừng có phạm vi thích nghi rộng nhất, xuất hiện từ các thung lũng thấp 200 m đến các đỉnh núi cao 1.200 m. Khoảng 68,5% dấu vết Lợn rừng và Hoẵng tập trung ở cự ly cách nguồn nước suối dưới 500 m.

Phân tích độ rộng và hệ số trùng lặp ổ sinh thái cho thấy Lợn rừng sở hữu độ rộng ổ sinh thái lớn nhất, tiếp đến là Hoẵng và hẹp nhất là Sơn dương. Hệ số trùng lặp không gian giữa Hoẵng và Lợn rừng đạt mức 0,58, trong khi sự trùng lặp giữa Sơn dương với hai loài còn lại duy trì ở mức thấp (dưới 0,25).

Cường độ tác động nhân sinh ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố: Tần suất bắt gặp dấu vết của cả 3 loài giảm tới hơn 72% tại các khu vực rừng có khoảng cách dưới 1.000 m tính từ ranh giới nương rẫy và khu dân cư.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa ổ sinh thái bắt nguồn từ đặc điểm thích nghi hình thái và tập tính dinh dưỡng. Sơn dương với cấu tạo đế guốc chuyên hóa dạng giác hút có thể di chuyển vững chắc trên các vách đá vôi tai mèo cheo leo, giúp chúng khai thác sinh cảnh hiểm trở nơi các loài thú ăn thịt và con người khó tiếp cận. Ngược lại, Lợn rừng là loài ăn tạp và ủi đất, cần đất mềm tại thung lũng ẩm và rừng phục hồi sau khai thác để tìm kiếm rễ củ, côn trùng. Hoẵng là loài ăn chọn lọc chồi non và cành lá mềm, ưu tiên sinh cảnh rừng thứ sinh nhiều tầng tán rậm rạp.

Dữ liệu phân bố được tổng hợp trực quan qua các bảng ma trận nhân tố PCA và hệ thống biểu đồ cột so sánh tần suất xuất hiện theo 5 đai cao và 4 cấp độ dốc. Đồ thị phân tán PCA làm nổi bật hai trục thành phần chính: trục địa mạo - vi khí hậu (độ dốc, đai cao) chi phối mạnh nhất đến Sơn dương; trục sinh khối thực vật và nhiễu loạn (độ che phủ, khoảng cách nguồn nước, áp lực con người) chi phối trực tiếp đến Hoẵng và Lợn rừng.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các công bố sinh thái học tại vùng núi đá vôi phía Bắc, củng cố nhận định rằng hệ sinh thái karst Pù Luông là sinh cảnh sống cốt lõi, không thể thay thế của quần thể Sơn dương tại miền Bắc Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm quản lý và phục hồi bền vững quần thể thú móng guốc chẵn:

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với sinh cảnh núi đá vôi: Quy hoạch dứt điểm 4.500 ha rừng đặc dụng tại các tiểu khu 250, 251, 252 (khu vực giáp ranh Phú Lệ - Lũng Cao) và tiểu khu 262, 265 (xã Cổ Lũng). Đây là vùng lõi tập trung hơn 80% dấu vết Sơn dương. Thời gian hoàn thành phê duyệt và cắm mốc ranh giới trước quý IV/2018 dưới sự chỉ đạo của Chi cục Kiểm lâm Thanh Hóa.

2. Tăng cường tuần tra, gỡ bỏ bẫy bắt và triệt phá lán trại thợ săn: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm và tổ tuần tra cộng đồng tổ chức tối thiểu 12 đợt tuần tra chuyên đề mỗi quý dọc theo 35 tuyến trọng điểm. Mục tiêu tháo gỡ 100% bẫy dây, bẫy kẹp và xử lý triệt để tình trạng mang súng tự chế vào rừng trong giai đoạn 2018-2020.

3. Phục hồi sinh cảnh và trồng bổ sung cây thức ăn bản địa: Thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp làm giàu rừng trên diện tích 500 ha nương rẫy cũ và rừng tre nứa thoái hóa tại các thung lũng. Ưu tiên gieo ươm các loài cây cung cấp quả, chồi non bản địa nhằm mở rộng hành lang kiếm ăn cho Hoẵng và Lợn rừng, triển khai từ năm 2018 đến 2022.

4. Nâng cao sinh kế và giảm phụ thuộc tài nguyên rừng cho cộng đồng vùng lõi: Hỗ trợ chuyển đổi mô hình kinh tế, nông nghiệp sinh thái và phát triển du lịch cộng đồng cho 387 hộ dân (1.822 nhân khẩu) sống tại 8 bản khó khăn như bản Kịt, Cao Hoong, Son, Bá, Mười. Đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân đầu người từ 500.000 đồng/tháng lên 1.500.000 đồng/tháng, giảm 50% số vụ xâm nhập rừng trái phép vào năm 2020 do Ủy ban nhân dân hai huyện Bá Thước và Quan Hóa chủ trì phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cán bộ kiểm lâm và quản lý tài nguyên rừng có thể ứng dụng trực tiếp quy trình điều tra theo tuyến 84 km và bản đồ phân vùng ưu tiên để xây dựng phương án tuần tra SMART, giám sát đa dạng sinh học định kỳ.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu lâm nghiệp: Các viện nghiên cứu, trường đại học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng và Bảo tồn đa dạng sinh học có thể sử dụng đề tài làm tài liệu giảng dạy chuyên sâu về phương pháp PCA và phân tích ổ sinh thái động vật hoang dã.

3. Học viên cao học và sinh viên ngành Sinh thái học: Nguồn tư liệu tham khảo thực tế về cấu trúc một công trình nghiên cứu định lượng thực địa, phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn 100 m² và kỹ thuật nhận dạng dấu vết thú ngoài tự nhiên.

4. Các tổ chức phi chính phủ bảo tồn thiên nhiên: Các chuyên gia thiết kế dự án thuộc các tổ chức bảo tồn có thể khai thác số liệu về hiện trạng quần thể Sơn dương để lập đề xuất tài trợ cho các chương trình bảo tồn loài nguy cấp tại hành lang sinh thái Karst Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã xác định được chính xác bao nhiêu loài thú móng guốc chẵn tại Pù Luông? Nghiên cứu khẳng định sự tồn tại chắc chắn của 3 loài qua dấu vết thực địa là Lợn rừng, Hoẵng và Sơn dương. Loài Nai chỉ ghi nhận qua mẫu sừng cũ lưu giữ trong dân gian, trong khi Bò tót đã không còn xuất hiện ngoài tự nhiên tại khu bảo tồn.

2. Vì sao Sơn dương chỉ tập trung ở vùng núi đá phía Đông Bắc? Do đặc tính sinh học chuyên hóa cao, Sơn dương sở hữu cấu tạo móng vuốt có giác hút mềm giúp di chuyển linh hoạt trên các vách đá vôi dốc đứng trên 35 độ. Dãy núi đá Đông Bắc cung cấp nhiều hang hốc trú ngụ kín đáo và nguồn thức ăn cây bụi đặc trưng mà núi đất Tây Nam không có.

3. Phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) mang lại giá trị gì cho nghiên cứu? PCA giúp gom nhóm 8 biến môi trường phức tạp thành các trục thành phần đại diện rõ rệt. Nhờ đó, nghiên cứu định lượng chính xác mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố như độ cao, độ dốc hay cự ly nguồn nước đối với việc lựa chọn nơi ở của từng loài thú.

4. Hoạt động của cộng đồng dân cư ảnh hưởng ra sao đến các loài thú móng guốc? Sự hiện diện của 18.201 hộ dân với các hoạt động chăn thả gia súc, làm nương và săn bắn tạo áp lực nhiễu loạn rất lớn. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh tần suất bắt gặp thú giảm hơn 70% tại các khu vực rừng nằm trong bán kính 1.000 m gần bản làng.

5. Giải pháp ưu tiên hàng đầu để bảo vệ quần thể Sơn dương tại Pù Luông là gì? Giải pháp cốt lõi là thành lập ngay phân khu bảo vệ nghiêm ngặt diện tích 4.500 ha tại các tiểu khu trọng điểm của xã Cổ Lũng và Phú Lệ, kết hợp các đội tuần tra chuyên trách để gỡ bỏ toàn bộ bẫy dây và ngăn chặn triệt để tình trạng săn bắn trộm.

Kết luận

• Luận văn đánh giá toàn diện hiện trạng và quy luật phân bố của 3 loài thú móng guốc chẵn (Sus scrofa, Muntiacus muntjak, Capricornis milneedwardsii) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Luông.
• Khảo sát thực địa chi tiết trên 35 tuyến với tổng chiều dài 84.130 m qua 32 tiểu khu, làm sáng tỏ sự phân hóa ổ sinh thái không gian theo độ cao, độ dốc và mức độ tác động nhân sinh.
• Ứng dụng thành công phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) và chỉ số Pianka để định lượng hóa các nhân tố sinh cảnh chi phối hành vi cư trú của từng loài.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ quy hoạch phân khu 4.500 ha, tuần tra kiểm soát bẫy bắt, phục hồi 500 ha sinh cảnh đến phát triển sinh kế cho 387 hộ dân vùng lõi.
• Giai đoạn 2018-2022 cần tập trung nguồn lực thực thi quy hoạch vùng bảo vệ nghiêm ngặt và lắp đặt hệ thống bẫy ảnh tự động giám sát biến động quần thể.

Để bảo tồn hiệu quả các loài thú móng guốc chẵn quý hiếm và duy trì tính toàn vẹn của hệ sinh thái rừng Pù Luông, Ban quản lý Khu bảo tồn, chính quyền địa phương và các tổ chức bảo tồn cần nhanh chóng hiện thực hóa các khuyến nghị khoa học của công trình này vào kế hoạch hành động thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thú móng guốc chẵn bao gồm các loài thú di chuyển ở mặt đất và có cấu tạo cơ thể chuyên hóa với việc lấy các cơ quan sinh dƣỡng của thực vật làm thức ăn. Trong mạng lƣới thức ăn, các loài thú móng guốc chẵn là nhóm sinh vật tiêu thụ sơ cấp, có vai trò điều tiết sự sinh trƣởng và phát triển của nhóm sinh vật sản xuất là thực vật và do đó ảnh hƣởng lớn đến sự cân bằng động trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, do các sản phẩm từ thú móng guốc chẵn nhƣ: thịt, sừng, da lông, xƣơng,.có giá trị kinh tế cao mà chúng đang bị săn bắt và buôn bán ráo riết. Số lƣợng cá thể của một số loài thú móng guốc chẵn ngoài tự nhiên bị suy giảm trầm trọng, chúng đang đứng trƣớc nguy cơ bị tuyệt chủng về phƣơng diện sinh thái và trong tƣơng lai gần có thể bị tuyệt chủng cục bộ.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông đƣợc thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động, thực vật đặc trƣng cho vùng núi thấp Bắc Việt Nam. Kết quả điều tra đánh giá tài nguyên thú của khu bảo tồn trong những năm gần đây (Đặng Ngọc Cần, 2004; Nguyễn Đắc Mạnh và cộng sự, 2011, 2014; Trịnh Văn Hạnh và cộng sự, 2013 ) cho thấy: các loài thú móng guốc chẵn tại đây đều là các loài thú kích thƣớc lớn, chỉ thị tốt cho chất lƣợng các hệ sinh thái tự nhiên trong KBTTN Pù Luông. Thực hiện bảo tồn thú móng guốc chẵn và sinh cảnh sống của chúng sẽ đồng nghĩa với bảo vệ đƣợc nhiều LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 loài động vật khác có kích cỡ nhỏ hơn, yêu cầu sinh cảnh sống hẹp hơn, đồng thời quản lý hiệu quả tài nguyên rừng trong khu vực. Bởi vậy, tôi thực hiện đề tài: “Đặc điểm phân bố và tình trạng quần thể của các loài thú móng guốc chẵn (Artiodactyla) tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông”, với mong muốn cung cấp thông tin chi tiết hơn về tình trạng quần thể và đặc điểm phân bố của các loài thú móng guốc chẵn tại đây, từ đó làm căn cứ khoa học cho công tác quản lý quần thể các loài thú móng guốc chẵn và điều chế sinh cảnh sống của chúng.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về thú móng guốc chẵn Bộ Thú Móng guốc chẵn (Artiodactyla) gồm những loài thú mà đầu các ngón phủ guốc (tấm sừng cuộn thành ống, cùng với phần nệm cũng hóa sừng); số ngón chẵn (có ngón III và IV phát triển bằng nhau lớn hơn các ngón bên, thiếu ngón I; ngón II và V nhỏ hơn hoặc thiếu). Hầu hết các loài thú móng guốc chẵn có sừng; nhƣng kích thƣớc và nguồn gốc sừng có khác nhau. Sừng của các loài thú họ Hƣơu nai (Cervidae) đặc và rụng hàng năm, gọi là gạc.

Sừng của các loài thú họ Trâu bò (Bovidae) rỗng trong và không rụng. Các loài không sừng (họ Lợn- Suidae, họ Cheo cheo- Tragulidae, họ Hƣơu xạ- Moschidae,.) thƣờng có răng nanh phát triển và có chức năng phòng vệ tƣơng tự sừng. Các loài thú móng guốc chẵn đều thuộc thú lớn (không loài nào nặng dƣới 1kg), thích nghi với di chuyển trên mặt đất; ngoại trừ các loài thuộc họ Lợn ăn tạp, các loài còn lại chỉ ăn thực vật. Các loài ăn thực vật có dạ dầy phức, ruột tịt nhỏ; có tập tính nhai lại thức ăn.

Thú móng guốc chẵn phân bố khắp các lục địa trừ Nam Cực, hiện nay có khoảng 240 loài thuộc 89 giống và 10 họ. Ở Việt Nam có 20 loài thuộc 12 giống và 5 họ; trong đó có đến 13 loài thuộc diện nguy cấp, quý, hiếm đƣợc pháp luật bảo vệ (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Danh lục thú móng guốc chẵn Việt Nam TT Họ- Giống - Loài Tình trạng bảo tồn* loài Tên phổ thông Tên khoa học SĐTG SĐVN NĐ32 I.

HỌ LỢN SUIDAE 1. Giống Lợn Sus 1 Lợn rừng Sus scrofa 2 Lơn rừng trƣờng sơn Sus bucculentus II. HỌ CHEO CHEO TRAGULIDAE 2. Giống Cheo cheo Tragulus 3 Cheo cheo nhỏ Tragulus kanchil 4 Cheo cheo napu Tragulus napu NT DD IIB 5 Cheo cheo lƣng trắng Tragulus versicolor III.

HỌ HƢƠU XẠ MOSCHIDAE 3. Giống Hƣơu xạ Moschus 6 Hƣơu xạ Moschus berezovskii NT CR IB IV. HỌ HƢƠU NAI CERVIDAE 4. Giống Hƣơu vàng Axis 7 Hƣơu vàng Axis porcinus VU EN IB 5.

Giống Mang Muntiacus 8 Hoẵng Muntiacus muntjak Muntiacus 9 Mang lớn VU EN IB vuquangensis Muntiacus 10 Mang trƣờng sơn DD DD IB truongsonensis Muntiacus 11 Mang ruseven rooseveltorum 6. Giống Hƣơu Cervus 12 Hƣơu sao Cervus nippon EX 7. Giống Hƣơu cà tông Rucervus 13 Hƣơu cà tông Rucervus eldii VU EN IB LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 TT Họ- Giống - Loài Tình trạng bảo tồn* loài Tên phổ thông Tên khoa học SĐTG SĐVN NĐ32 8. Giống Nai Rusa 14 Nai đen Rusa unicolor V.

HỌ TRÂU BÒ BOVIDAE 9. Giống Bò Bos 15 Bò tót Bos frontalis VU EN IB 16 Bò rừng Bos javanicus EN EN IB 17 Bò xám Bos sauveli CR EX IB 10. Giống Trâu nƣớc Bubalus 18 Trâu rừng Bubalus bubalis EN CR IB 11. Giống Sơn dƣơngCapricornis Capricornis 19 Sơn dƣơng VU EN IB milneedwardsii 12.

Giống Linh dƣơng giả Pseudoryx Pseudoryx 20 Sao la CR EN IB nghetinhensis *Ghi chú về tình trạng bảo tồn: SĐTG- Danh lục đỏ của IUCN, 2017; SĐVN- Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (EX: Tuyệt chủng ngoài tự nhiên, CR: Cực kỳ nguy cấp, EN: Nguy cấp, VU: Sẽ nguy cấp, NT: Gần bị đe doạ, DD: Thiếu dữ liệu); NĐ32/160- Nghị định 32/2006/NĐ-CP (IB: Nghiêm cấm khai thác sử dụng; IIB: Hạn chế khai thác sử dụng). Lƣợc sử nghiên cứu thú móng guốc chẵn ở Việt Nam Lịch sử nghiên cứu thú móng guốc chẵn ở Việt Nam gắn liền với lịch sử nghiên cứu động vật có vú ở Việt Nam và có thể chia thành 3 giai đoạn chính nhƣ sau: 1) Trƣớc năm 1954: Bƣớc đầu nghiên cứu lập danh lục thú của cả nƣớc; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 2) Từ 1955 đến 1975: Nghiên cứu khu hệ thú các địa phƣơng ở Miền Bắc; 3) Từ 1975 đến nay: Nghiên cứu khu hệ thú các địa phƣơng trên toàn quốc phục vụ qui hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học. • Thời kỳ trước năm 1954 Cuối thế kỷ 19, với sự xâm chiếm của thực dân Pháp các nhà khoa học nƣớc ngoài bắt đầu xâm nhập nƣớc ta và tiến hành các cuộc điều tra thăm dò động vật giới Việt Nam nhƣ: Milne-Edwards, 1867-1874; Morice, 1875; Billet, 1896-1898; Butan, 1900-1906; De Pousargue, 1904; Menegaur, 1905-1906; Bonhote, 1907; Kloss, 1920-1926,. Tới đầu thế kỷ 20, việc xây dựng danh lục vẫn đƣợc tiếp tục bởi Osgood, 1932; Delacour, 1940, 1951; Bourret, 1942-1944;.

Một số nghiên cứu tiêu biểu trong thời kỳ này nhƣ: Nghiên cứu của đoàn Pavie (Đoàn nghiên cứu về lịch sử tự nhiên của Đông Dƣơng) từ năm 1879 đến năm 1898 tại Đông Dƣơng (gồm Việt Nam, Lào, Camphuchia, Thái Lan và phần biên giới Thái Lan- Miến Điện). Tại Việt Nam, đoàn Pavie hoạt động chủ yếu ở miền Nam. Những tài liệu về thú do đoàn Pavie thu thập đã giao cho De Pousargue nghiên cứu và kết quả đƣợc công bố trong bộ sách của Pavie xuất bản năm 1904. Có thể coi đó là công trình nghiên cứu thú đầu tiên, tƣơng đối hoàn chỉnh ở Đông Dƣơng về mặt khu hệ.

Trong đó, De Pousargue đã thống kê đƣợc 200 loài và loài phụ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 thú (kể cả thú nuôi) phân bố ở Đông Dƣơng. Riêng ở Việt Nam đã phát hiện đƣợc 117 loài và loài phụ. Osgood đã tập hợp rất nhiều những tài liệu nghiên cứu trƣớc đó (của H. Wulsin, Delacour, Delacour et Lowe, đoàn Kelley- Roosevelt) và đƣa ra thông báo chung về thú.

Trong tài liệu này Osgood đã ghi nhận đƣợc 251 loài và loài phụ, trong đó có 19 dạng mới. Trong phạm vi Việt Nam đã gặp tới 172 loài và loài phụ, kèm theo những địa điểm sƣu tầm. Đây là một công trình có giá trị về mặt nghiên cứu phân loại và khu hệ. Từ năm 1945 đến 1954, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ác liệt trên toàn quốc đã làm gián đoạn các hoạt động khảo sát động vật hoang dã ở Việt Nam.

• Thời kỳ từ 1955 đến 1975 Sau khi miền Bắc đƣợc giải phóng (1954), các hoạt động nghiên cứu về thú hoàn toàn do những cán bộ khoa học Việt Nam đảm nhiệm. Lực lƣợng điều tra nghiên cứu thời kỳ này chủ yếu là Phòng Động vật học của UBKHKT Nhà nƣớc; Khoa Sinh vật học- Trƣờng Đại học Tổng hợp Hà Nội; Viện Điều tra Quy hoạch rừng- Tổng Cục Lâm nghiệp và Khoa Sinh vật học- Trƣờng Đại học Sƣ Phạm Hà Nội. Ngoài ra, còn một số cơ quan khác trong lĩnh vực công tác cũng có liên quan nhiều đến việc sƣu tầm thú, mà chủ yếu là thú gặm nhấm dạng chuột nhƣ; Viện vệ sinh dịch tễ học, Viện sốt rét- ký LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 sinh trùng, Viện quân y. Kết quả nghiên cứu về thú trong thời kỳ đầu miền Bắc giải phóng còn nhiều hạn chế, do lực lƣợng cán bộ mỏng, địa bàn điều tra hẹp, chỉ tập trung vào thu thập mẫu vật và thống kê thành phần loài.

Từ sau năm 1959, đã có một số đợt điều tra tổng hợp về động vật với lực lƣợng cán bộ và số cơ quan tham gia ngày càng lớn. Phạm vi điều tra đƣợc mở rộng trên toàn miền Bắc. Nội dung điều tra cũng phong phú hơn, bao gồm cả điều tra thành phần loài, nghiên cứu sinh học, sinh thái, phát hiện trữ lƣợng và khả năng khai thác sử dụng các loài có giá trị kinh tế. Đặc biệt, UBKHKT Nhà nƣớc đã tổ chức và chủ trì “Đoàn điều tra liên hợp động vật-ký sinh trùng” với sự tham gia của 5 cơ sở nghiên cứu lớn, trong đó Bộ môn Động vật học của Trƣờng Đại học Tổng hợp và Phòng Động vật học của UBKHKT Nhà nƣớc đảm nhận phần điều tra động vật có xƣơng sống.

Trong thời gian các năm 1962-1966, Đoàn đã thực hiện đƣợc 5 đợt điều tra tại 12 tỉnh miền Bắc: Lạng Sơn, Quảng Ninh, Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Yên Bái, Sơn La, Thanh Hoá, Quảng Bình, Hà Tĩnh và Nghệ An. Kết quả của các đợt điều tra trong thời kỳ 1955-1975, đã đƣợc các nhà khoa học trong nƣớc phân tích và công bố (Đào Văn Tiến, 1960-1985; Đặng Huy Huỳnh, 1968-1981; Lê Hiền Hào, 1962-1973; Cao Văn Sung, 1976-1980; Phạm Trọng Ảnh, 1974;. Mỗi tác giả công bố kết quả nghiên cứu về một số nhóm thú riêng, trong đó công trình nghiên cứu về thú móng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.