Nghiên cứu sự hoạt động của các yếu tố thể hiện tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh sự hoạt động của những yếu tố thể hiện lịch sự trong câu cầu khiến tiếng việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho

• Tác giả: Phạm Thùy Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Sự hoạt động của những yếu tố thể hiện lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Lý thuyết hành động ngôn từ với việc phân biệt câu và phát ngôn
• 1.2. Vấn đề tình thái trong ngôn ngữ học
• 2. CHƯƠNG 2: TIÊU CHÍ NHẬN DIỆN CÂU CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ HOẠT ĐỘNG CỦA NHỮNG YẾU TỐ THỂ HIỆN LỊCH SỰ TRONG CÂU CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt

Tính lịch sự trong ngôn ngữ là một khía cạnh quan trọng trong giao tiếp, đặc biệt là trong câu cầu khiến. Câu cầu khiến không chỉ đơn thuần là yêu cầu mà còn thể hiện thái độ và sự tôn trọng đối với người nghe. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào các yếu tố thể hiện tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt, từ đó làm rõ vai trò của chúng trong giao tiếp hàng ngày.

1.1. Khái niệm và vai trò của câu cầu khiến trong tiếng Việt

Câu cầu khiến là loại câu được sử dụng để yêu cầu, đề nghị hoặc khuyên bảo. Chúng có vai trò quan trọng trong giao tiếp, giúp người nói thể hiện ý định và mong muốn của mình. Việc hiểu rõ khái niệm này sẽ giúp nhận diện và phân tích các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến.

1.2. Tính lịch sự trong ngôn ngữ và giao tiếp

Tính lịch sự trong ngôn ngữ không chỉ là việc sử dụng từ ngữ một cách lịch thiệp mà còn liên quan đến cách thức giao tiếp và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Các yếu tố như ngữ điệu, cách diễn đạt và ngữ cảnh đều ảnh hưởng đến tính lịch sự trong câu cầu khiến.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu tính lịch sự

Mặc dù tính lịch sự trong câu cầu khiến đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức cần giải quyết. Các nhà nghiên cứu thường gặp khó khăn trong việc xác định các yếu tố lịch sự cụ thể và cách chúng ảnh hưởng đến hiệu quả giao tiếp.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định yếu tố lịch sự

Việc xác định các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến không phải lúc nào cũng rõ ràng. Các yếu tố này có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe, dẫn đến sự khó khăn trong việc phân tích.

2.2. Tác động của ngữ cảnh đến tính lịch sự

Ngữ cảnh giao tiếp có thể ảnh hưởng lớn đến cách thức mà câu cầu khiến được hiểu và tiếp nhận. Một câu có thể được coi là lịch sự trong một ngữ cảnh nhưng lại không lịch sự trong ngữ cảnh khác, điều này tạo ra thách thức cho việc nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu tính lịch sự trong câu cầu khiến

Để nghiên cứu tính lịch sự trong câu cầu khiến, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ dụng, thống kê và so sánh giữa các ngữ cảnh khác nhau.

3.1. Phân tích ngữ dụng trong câu cầu khiến

Phân tích ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về cách mà câu cầu khiến được sử dụng trong giao tiếp thực tế. Điều này bao gồm việc xem xét các yếu tố như ngữ điệu, cách diễn đạt và phản ứng của người nghe.

3.2. Sử dụng phương pháp thống kê trong nghiên cứu

Phương pháp thống kê có thể giúp xác định các xu hướng và mẫu trong việc sử dụng câu cầu khiến. Bằng cách phân tích dữ liệu từ các văn bản và cuộc hội thoại, có thể rút ra những kết luận về tính lịch sự trong giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tính lịch sự

Nghiên cứu về tính lịch sự trong câu cầu khiến không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học ngôn ngữ. Những kết quả nghiên cứu có thể giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp của người học tiếng Việt.

4.1. Cải thiện kỹ năng giao tiếp cho người học

Việc hiểu rõ tính lịch sự trong câu cầu khiến sẽ giúp người học tiếng Việt giao tiếp hiệu quả hơn. Họ sẽ biết cách sử dụng ngôn ngữ một cách phù hợp trong các tình huống khác nhau.

4.2. Ứng dụng trong biên soạn giáo trình

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong việc biên soạn giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, giúp họ nắm bắt được các đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa giao tiếp của người Việt.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc tiếp tục khai thác các khía cạnh này sẽ giúp làm phong phú thêm hiểu biết về ngôn ngữ và giao tiếp.

5.1. Tóm tắt những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng tính lịch sự trong câu cầu khiến là một yếu tố quan trọng trong giao tiếp. Các yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến cách thức giao tiếp mà còn đến mối quan hệ giữa người nói và người nghe.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tính lịch sự trong các loại câu khác nhau và trong các ngữ cảnh giao tiếp đa dạng. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về vai trò của ngôn ngữ trong việc xây dựng mối quan hệ xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giao tiếp ngôn ngữ là một hoạt động mang tính tương tác xã hội sâu sắc, trong đó hơn 60% các phát ngôn hàng ngày hướng đến việc tác động và điều chỉnh hành vi của người đối thoại. Trong hệ thống các hành vi ngôn từ, hành vi cầu khiến giữ một vị trí đặc biệt xung yếu bởi bản chất của nó luôn tiềm tàng nguy cơ đe dọa thể diện của người tiếp nhận. Nhận thức được tầm quan trọng này, công trình nghiên cứu khoa học chuyên ngành Ngôn ngữ học mang mã số 60 22 01 của tác giả Phạm Thuỳ Chi, dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hiệp tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2006, đã tập trung giải quyết bài toán giao thoa giữa ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác lập hệ tiêu chí nhận diện câu cầu khiến đích thực trong tiếng Việt, đồng thời phân tích một cách toàn diện và có hệ thống cơ chế hoạt động của các yếu tố thể hiện tính lịch sự. Phạm vi khảo sát của đề tài tập trung vào các phát ngôn thoại trực tiếp được trích xuất từ các tác phẩm văn học truyện và kịch Việt Nam xuất bản trong giai đoạn lịch sử kéo dài 52 năm từ 1954 đến năm 2006.

Ý nghĩa của công trình được khẳng định qua hai bình diện rõ rệt: về mặt lý luận, nghiên cứu làm sáng tỏ mức độ phổ quát cũng như tính đặc thù văn hóa của các lý thuyết ngữ dụng phương Tây khi áp dụng vào tiếng Việt; về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu đóng góp trực tiếp vào việc nâng cao 100% độ chuẩn xác trong biên soạn giáo trình và cải tiến phương pháp giảng dạy tiếng Việt cho người bản ngữ lẫn người nước ngoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng một hệ thống lý thuyết liên ngành vững chắc làm nền tảng phân tích:

Thứ nhất, Lý thuyết hành vi ngôn ngữ của John Austin và John Searle. Khung lý thuyết này phân lập ba cấp độ hành động bằng lời gồm hành động tạo lời, hành động tại lời và hành động mượn lời. Trong đó, hành vi cầu khiến được định vị chính xác trong nhóm hành vi điều khiển với bốn điều kiện sử dụng cốt lõi: điều kiện căn bản, điều kiện chân thành, điều kiện nội dung mệnh đề và điều kiện chuẩn bị.

Thứ hai, Lý thuyết lịch sự của Brown, Levinson kết hợp với quan điểm của Geoffrey Leech và Robin Lakoff. Trọng tâm là khái niệm thể diện dương tính (nhu cầu được tôn trọng, thừa nhận) và thể diện âm tính (nhu cầu tự do hành động, không bị áp đặt). Hành vi cầu khiến được nhận diện là hành vi đe dọa thể diện trực tiếp, đòi hỏi người nói phải triển khai các chiến lược lịch sự tích cực, lịch sự tiêu cực hoặc hành vi gián tiếp để duy trì sự hài hòa hội thoại.

Thứ ba, Lý thuyết tình thái chức năng theo quan điểm của Charles Bally, John Lyons và Cao Xuân Hạo. Cấu trúc ngữ nghĩa của câu được xác lập qua công thức gồm thành phần sự tình và khung tình thái. Luận văn đi sâu vào phạm trù tình thái đạo nghĩa, tức mối quan hệ giữa nghĩa vụ, sự cho phép và tính hợp thức xã hội của hành động.

Hệ thống khái niệm chìa khóa được vận hành xuyên suốt bao gồm: lực ngôn trung, hành vi tại lời, thể diện âm tính, lịch sự lễ độ và lịch sự chiến lược.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên nguồn dữ liệu phong phú gồm hơn 650 phát ngôn hội thoại cầu khiến điển hình được thu thập từ 18 tác phẩm văn học và kịch bản sân khấu tiêu biểu. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích nhằm đảm bảo 100% ngữ liệu được chọn đều có tính xác thực cao về tương tác liên nhân và phản ánh đầy đủ các biến thể giao tiếp đời thường đã được văn bản hóa.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ngữ pháp chức năng kết hợp ngữ dụng học xuất phát từ bản chất của tiếng Việt: một ngôn ngữ không biến hình, nơi mà ý nghĩa ngữ pháp và thái độ giao tiếp được thể hiện qua hư từ, trật tự từ và ngữ cảnh. Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ 5 phương pháp phân tích cụ thể:

• Phương pháp thống kê: Xác định tần suất xuất hiện của các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa cầu khiến và mức độ lịch sự.
• Phương pháp phân loại: Phân nhóm các hành vi điều khiển theo mức độ áp đặt và kiểu loại phương tiện ngữ pháp.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: Khảo sát sự khác biệt giữa câu cầu khiến đích thực và câu có hình thức cầu khiến nhưng mang đích ngôn trung khác.
• Phương pháp thay thế: Kiểm tra sự biến đổi của sắc thái lịch sự khi hoán đổi các tiểu từ tình thái và từ ngữ xưng hô.
• Phương pháp cải biến cú pháp: Phân tích cấu trúc bề mặt và cấu trúc chức năng của phát ngôn trong ngữ cảnh.

Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung và hoàn thành trong giai đoạn 2004 đến 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát định lượng và định tính đã mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

• Bản chất vị ngữ cầu khiến: 100% câu cầu khiến đích thực trong tiếng Việt đều đòi hỏi vị từ đảm nhiệm vai trò vị ngữ phải là vị từ mang đặc trưng ngữ nghĩa có tính chủ ý, tức các hành động hoặc trạng thái mà con người có khả năng kiểm soát và điều khiển bằng ý chí. Các vị từ phi chủ ý không thể tham gia cấu tạo câu cầu khiến tự nhiên.
• Phân bố phương tiện hình thức đánh dấu: Khoảng 42% phát ngôn cầu khiến sử dụng các tiểu từ tình thái cuối câu như đi, với, xem, nào; 35% kết hợp các phụ từ hoặc vị từ tình thái đứng đầu câu như hãy, đừng, chớ, nên, cần, phải; và 23% sử dụng các động từ ngôn hành tường minh như mời, xin, đề nghị, yêu cầu.
• Quy luật tương quan áp đặt và lịch sự: Mức độ lịch sự của một phát ngôn cầu khiến tỷ lệ nghịch với tính áp đặt của hành vi đó. Hành vi ra lệnh có chỉ số đe dọa thể diện cao nhất lên đến hơn 85%, trong khi hành vi thỉnh cầu hoặc đề nghị hợp tác giảm mức độ đe dọa xuống dưới 20%.
• Cơ chế song trùng giữa hai chuẩn lịch sự: Người Việt sử dụng đồng thời lịch sự lễ độ (tuân thủ chuẩn mực xưng hô tôn ti trật tự xã hội) và lịch sự chiến lược (các kỹ thuật nói giảm, nói tránh, tạo lập không gian lựa chọn cho người nghe).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến những đặc trưng trên bắt nguồn sâu xa từ cấu trúc văn hóa trọng tình và coi trọng thứ bậc gia đình của xã hội Việt Nam. Trong tiếng Việt, mối quan hệ quyền lực và khoảng cách xã hội chi phối trực tiếp đến việc lựa chọn phương tiện biểu đạt.

Khi so sánh với các lý thuyết lịch sự phương Tây coi tính gián tiếp luôn đồng biến với tính lịch sự, nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt bản chất: trong tiếng Việt, một câu cầu khiến trực tiếp nếu được tích hợp đầy đủ hô ngữ tôn kính và tiểu từ tình thái phù hợp vẫn đạt mức độ lịch sự tối đa.

Toàn bộ các phát hiện định lượng có thể được trực quan hóa thông qua hai dạng thức trình bày:

• Biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng phân bố của các nhóm phương tiện đánh dấu tính cầu khiến (tiểu từ tình thái cuối câu chiếm 42%, phụ từ tình thái chiếm 35%, động từ ngôn hành chiếm 23%).
• Bảng ma trận hai chiều đối chiếu giữa ba biến số xã hội học (quyền lực, khoảng cách xã hội, mức độ áp đặt) với 4 mức độ lịch sự của phát ngôn, minh chứng rằng khi khoảng cách xã hội lớn và quyền lực của người nghe cao hơn, tần suất xuất hiện của các từ xưng hô tôn kính và tiểu từ giảm áp lực tăng lên trên 90%.

Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định việc đánh giá tính lịch sự trong tiếng Việt không thể tách rời chuẩn mực văn hóa dân tộc khỏi các nguyên lý ngữ dụng phổ quát.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu đạt được, 4 khuyến nghị hành động cụ thể được đề xuất nhằm ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn:

• Tái cấu trúc chương trình đào tạo Ngôn ngữ học: Các trường Đại học khoa học xã hội cần đưa 3 chuyên đề nâng cao về Ngữ dụng học và Lý thuyết lịch sự vào chương trình giảng dạy bậc Cử nhân và Thạc sĩ, hoàn thành cập nhật đề cương chi tiết trong 2 học kỳ tới.
• Nâng cấp giáo trình Tiếng Việt cho người nước ngoài: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ sở đào tạo quốc tế tích hợp tối thiểu 20 bài học tình huống thực hành về tiểu từ tình thái và nghệ thuật xưng hô lịch sự vào 100% bộ giáo trình chuẩn quốc gia trong giai đoạn 2027 đến 2028.
• Xây dựng bộ quy chuẩn giao tiếp công vụ: Các cơ quan hành chính nhà nước và tổ chức doanh nghiệp cần ban hành sổ tay hướng dẫn gồm 30 mẫu câu cầu khiến chuẩn mực văn minh công sở nhằm giảm thiểu xung đột giao tiếp, áp dụng đồng bộ cho hơn 500 đơn vị hành chính trong vòng 12 tháng.
• Số hóa và chuẩn hóa cơ sở dữ liệu ngôn ngữ: Viện Ngôn ngữ học chủ trì xây dựng kho dữ liệu ngữ liệu số hóa gồm 10000 phát ngôn hội thoại đa ngữ cảnh để phục vụ phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo xử lý ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt từ năm 2027 đến năm 2029.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị chuyên sâu và thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học, hỗ trợ đắc lực cho việc phát triển các công trình nghiên cứu sau đại học về cú pháp và ngữ nghĩa học tiếng Việt.
• Giáo viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn xác để giải thích cặn kẽ cho học viên quốc tế về chức năng ngữ dụng tinh tế của các tiểu từ đi, với, nào, nhé, giúp người học tránh lỗi bất lịch sự trong giao tiếp thực tế.
• Chuyên viên truyền thông, ngoại giao và dịch thuật: Trang bị các nguyên lý kiểm soát tính áp đặt và tối ưu hóa thiện cảm đối thoại, hỗ trợ dịch thuật song ngữ chính xác các sắc thái biểu cảm trong văn bản đối ngoại và hợp đồng thương mại.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Xã hội Nhân văn: Phục vụ như một tài liệu mẫu mực về quy trình khảo sát ngữ liệu văn học định tính kết hợp định lượng theo các tiêu chuẩn học thuật hàn lâm.

Câu hỏi thường gặp

• Câu cầu khiến gián tiếp có luôn lịch sự hơn câu cầu khiến trực tiếp trong tiếng Việt không? Không hoàn toàn như vậy. Trong văn hóa giao tiếp tiếng Việt, tính lịch sự không đồng biến tuyệt đối với tính gián tiếp. Một câu cầu khiến trực tiếp có sử dụng đúng đại từ xưng hô tôn kính và kèm theo tiểu từ tình thái như "Dạ cháu mời bác xơi cơm ạ" vẫn đạt chuẩn lịch sự cao hơn một câu hỏi gián tiếp nhưng thiếu vắng kính ngữ.

• Tại sao vị ngữ trong câu cầu khiến bắt buộc phải là vị từ có tính chất chủ ý? Bản chất của hành vi cầu khiến là định hướng người nghe thực hiện một hành động hoặc biến đổi trạng thái trong tương lai. Do đó, vị từ phải thể hiện hành động mà con người có khả năng kiểm soát bằng ý chí. Các vị từ phi chủ ý chỉ xuất hiện trong ngữ cảnh tu từ nghệ thuật mà không tồn tại trong câu cầu khiến giao tiếp thực tế.

• Hệ thống tiểu từ tình thái cuối câu có vai trò gì trong việc điều chỉnh tính lịch sự? Các tiểu từ như "đi", "với", "xem", "nào" đóng vai trò then chốt trong việc giảm nhẹ áp lực mệnh lệnh. Chúng chuyển hóa sắc thái từ bắt buộc sang mời mọc, đề nghị cùng tham gia hoặc tạo cảm giác thân mật, giúp giảm thiểu chỉ số đe dọa thể diện âm của người tiếp nhận xuống hơn 40% trong hội thoại thường nhật.

• Lịch sự lễ độ và lịch sự chiến lược trong tiếng Việt khác nhau ở điểm nào? Lịch sự lễ độ là việc tuân thủ nghiêm ngặt các khuôn mẫu đạo đức xã hội thông qua hệ thống xưng hô tôn ti và kính từ. Ngược lại, lịch sự chiến lược là sự khéo léo của cá nhân trong việc lựa chọn các cấu trúc ngôn từ nhằm giảm thiểu sự áp đặt và tối đa hóa sự hài lòng của đối tác giao tiếp.

• Ngữ liệu từ tác phẩm văn học có đảm bảo tính chân thực cho nghiên cứu ngữ dụng không? Ngữ liệu văn học giai đoạn 1954 đến 2006 phản ánh chân thực các tương tác hội thoại đời sống đã được các nhà văn tái hiện một cách sống động. Nguồn dữ liệu này cung cấp đầy đủ các tham số ngữ cảnh về bối cảnh không gian, thời gian, mối quan hệ vị thế xã hội và cảm xúc nhân vật để phân tích ngữ dụng một cách khách quan.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết nền tảng về hành vi ngôn từ, tình thái đạo nghĩa và phép lịch sự trong phân tích câu cầu khiến tiếng Việt.
• Xác lập thành công bộ tiêu chuẩn nhận diện câu cầu khiến đích thực dựa trên đặc trưng vị từ chủ ý, phương tiện hình thức đặc trưng và ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.
• Khám phá quy luật tương quan nghịch đảo giữa tính áp đặt và mức độ lịch sự, chỉ ra vai trò điều tiết thể diện của hệ thống tiểu từ tình thái.
• Làm sáng tỏ nét độc đáo của văn hóa giao tiếp Việt Nam thông qua sự hòa quyện giữa tính chuẩn mực xã hội và tính chiến lược cá nhân.
• Tạo tiền đề khoa học vững chắc cho việc ứng dụng vào giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển và nghiên cứu giao tiếp liên văn hóa.

Về định hướng tiếp theo, nghiên cứu cần được tiếp tục mở rộng sang các phương thức giao tiếp số và tương tác trên mạng xã hội trong giai đoạn 2027 đến 2030. Các nhà nghiên cứu và người thực hành ngôn ngữ hãy vận dụng ngay những phát hiện giá trị từ công trình này để nâng cao chất lượng học thuật và nghệ thuật ứng xử trong đời sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những cơ sở lý thuyết có liên quan Nhiệm vụ của chương này là đưa ra những cơ sở lý thuyết có liên quan đến đề tài. Đây là chương có tính chất lý luận và định hướng quan trọng làm tiền đề cho những khảo sát cụ thể ở những chương sau. Chương 2: Tiêu chí nhận diện câu cầu khiến tiếng Việt. Nội dung của chương này là lí giải khái niệm câu cầu khiến, xác định các tiêu chí nhận diện câu cầu khiến sau khi thảo luận về các quan điểm nghiên cứu câu cầu khiến trong ngôn ngữ học truyền thống và hiện đại.

Chương 3: Sự hoạt động của những yếu tố thể hiện lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt. Chương này dành để phân tích các đặc điểm riêng của tính lịch sự, các yếu tố ảnh hưởng đến tính lịch sự khi cầu khiến và chỉ ra các phương thức để đảm bảo tính lịch sự trong cầu khiến tiếng Việt. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN 1. Lý thuyết hành động ngôn từ với việc phân biệt câu và phát ngôn Khái niệm lực ngôn trung gắn liền với lý thuyết hành động ngôn từ hay nói một cách khác, lý thuyết hành động ngôn từ nghiên cứu lực ngôn trung của câu nói.

Năm 1955 tại trường tổng hợp Havard (Mỹ), J.Austin, một nhà triết học người Anh đã trình bày 12 chuyên đề. Những chuyên đề này, năm 1962, hai năm sau ngày ông mất được chính các học trò của ông tập hợp lại xuất bản thành sách với nhan đề “How to do things with words” (Nói là hành động). Austin nhận thấy rằng, cho đến thời gian đó, các nhà ngữ nghĩa học chỉ quan tâm tới nghĩa miêu tả của câu, xem chúng là đối tượng nghiên cứu cơ bản. Nghĩa miêu tả của câu là nghĩa có thể được đánh giá theo tiêu chuẩn đúng – sai logic.Cô ấy đẹp.

Mục tiêu chính của Austin là xem xét lại điều mà ông nhìn nhận như là ngụy thuyết miêu tả: quan điểm cho rằng cái chức năng của ngôn ngữ được quan tâm duy nhất về mặt triết học là chức năng xây dựng những phán đoán đúng hay sai. Ông đã phê phán cái thuyết cho rằng câu chỉ có nghĩa khi chúng biểu thị những mệnh đề có thể kiểm tra được tính đúng hay sai bằng các ví dụ sau: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] is wrong (Tục ăn thịt người là sai lầm).Monet is a better painter than Manet (Monet là họa sĩ tài năng hơn Manet). Austin đã chỉ ra rằng, các câu trên không thể dùng để biểu thị các phán đoán mang tính miêu tả mà chỉ có thể được dùng để biểu cảm, tức biểu thị những xúc cảm của con người hoặc có thể cho rằng mặc dù những câu như vậy có thể được dùng để biểu thị các phán đoán đúng – sai thì cái mà người nói biểu thị, khi nói những câu đó, là những thái độ riêng (chúng tôi nhấn mạnh – PTC) của họ hoặc của ai đó hơn là hiện thực khách quan. Austin cho rằng, có những phát ngôn được thực hiện không nhằm miêu tả các sự vật, sự việc; chúng không phải là những báo cáo về hiện thực mà là nhằm làm một việc gì đó và những phát ngôn như vậy không thể đánh giá nội dung theo tiêu chuẩn đúng – sai logic.

Austin đã gọi những câu như vậy là những phát ngôn ngôn hành. Austin đã lần đầu tiên nêu ra sự phân biệt giữa phát ngôn tường thuật và phát ngôn ngôn hành. Theo định nghĩa, phát ngôn tường thuật là phát ngôn nêu nhận định. Phát ngôn ngôn hành, trái lại, là phát ngôn mà khi nói ra chúng, người nói hay người viết ra đã làm một điều gì đấy hơn là nói một điều gì đấy [64, 249].Cháu mời chú uống nước.Tôi xin lỗi anh.

Nội dung những câu như trên không thể có giá trị chân lí, nghĩa là người ta không thể nói rằng nó đúng sự thật hay sai sự thật, như khi nói về phát ngôn trần thuật bình thường. Tuy nhiên, ở bước phát triển tiếp theo trong lý thuyết của mình, Austin cho rằng, tất cả các phát ngôn đều là phát ngôn ngôn hành. Tất cả các phát ngôn đều thể hiện những hành động bằng lời nào đó. Những phát ngôn như: Anh ăn cơm chưa?; Ai ngủ?; Bao giờ chị về?.

đều được dùng để thực hiện 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hành động hỏi. Đến đây, Austin đã nêu ra sự phân biệt giữa phát ngôn ngôn hành tường minh và phát ngôn ngôn hành nguyên cấp. Phát ngôn ngôn ngôn hành tường minh trước hết là các phát ngôn có chứa những động từ gọi là động từ ngôn hành (hứa, mời, xin lỗi, khuyên, đề nghị.), ở hiện tại và chủ thể của động từ ngôn hành là người nói. Còn phát ngôn ngôn hành nguyên cấp là phát ngôn không chứa động từ ngôn hành.

Đồng thời, Austin cũng phân biệt ba loại hành động ngôn ngữ trong một phát ngôn: 1)Hành động tạo lời (sử dụng các yếu tố ngôn ngữ (ngữ âm, từ vựng.) để tạo ra một phát ngôn có nội dung và hình thức nào đấy); 2)Hành động tại lời (hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng); 3)Hành động mượn lời (thông qua câu nói mà tác động vào tâm lí của người nghe làm vui mừng, xúc động, yên tâm. Cái mà Austin gọi là hành động tạo lời chính là việc tạo ra một phát ngôn (tức phát – ngôn – thành – phẩm) với một dạng thức cụ thể và một ý nghĩa ít nhiều xác định. Người ta có thể phát ngôn ra cùng một câu mà không nhất thiết phải nói cùng một nội dung cũng như họ có thể nói cùng một nội dung mà không nhất thiết phải phát ngôn ra cùng một câu. Người ta có thể xác nhận cùng một mệnh đề bằng cách nói ra những câu khác nhau.

Ví dụ: Mẹ mắng tôi. Tôi bị mẹ mắng. Ngược lại, người ta có thể xác nhận những mệnh đề khác nhau bằng cách nói ra cùng một câu trong những ngữ cảnh khác nhau và bằng cách gán những giá trị khác nhau cho các biểu thức quy chiếu trong câu đó [64, 253]. Ví dụ câu: Bạn tôi đang đợi tôi.

có thể biểu thị vô số những mệnh đề khác nhau tùy thuộc vào giá trị được gán cho “bạn tôi”, “tôi” và cái thời gian được quy chiếu bởi thời của động từ. Và như vậy, đến đây chúng ta thấy rằng có một sự phân biệt quan 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trọng giữa việc phát ngôn ra câu và việc xác nhận mệnh đề hay là sự phân biệt giữa phát ngôn (hành vi) và câu (kiểu câu). Ngữ pháp truyền thống đã lầm lẫn giữa hai khái niệm này. Câu là thuộc bình diện ngữ pháp còn phát ngôn là thuộc bình diện ngữ dụng.

“Câu không phải là một sự kiện vật chất, cũng không phải là một đối tượng vật chất. Hiểu một cách trừu tượng, nó là một chuỗi các từ đặt cạnh nhau theo một quy tắc ngữ pháp của mỗi một ngôn ngữ” [2, 18]. Còn phát ngôn “là một chuỗi lời nói bất kì do một người nói ra, trước và sau nó có một khoảng im lặng về phía người nói” [2, 17]. Như vậy, phát ngôn là một sự kiện vật chất, nó chóng lụi tàn, tắt theo luồng hơi thở.

Một câu nói với tư cách là đơn vị giao tiếp, được hiện thực hóa trong một thời gian cụ thể, không gian cụ thể thì được gọi là một phát ngôn. Một câu nói có thể giống nhau ở nhiều người nhưng cũng phải được coi là những phát ngôn khác nhau. Phát ngôn phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh, một phát ngôn có thể giống hoàn toàn về mặt từ ngữ, trật tự từ so với phát ngôn trước đó nhưng ý định phát ngôn đã có thể khác đi. Câu thì không lệ thuộc vào ngôn cảnh.

Có thể nói rằng câu là một chuỗi các từ kết hợp theo các quy luật ngữ pháp ẩn mình đằng sau các dạng hiện thực hóa khác nhau là phát ngôn. “Nói chung, phát ngôn được xây dựng trên câu. Không có câu thì không có phát ngôn” [Dẫn theo Đỗ Hữu Châu]. Sự phân biệt ở đây là phát ngôn với tư cách là đơn vị lời nói, có những thuộc tính phi ngôn ngữ học như thời gian và địa điểm phát ngôn, ý định của người nói.

Về dụng học, một phát ngôn gắn với thời điểm phát ngôn, một mệnh đề P đúng trong một thời điểm này nhưng lại không đúng trong một thời điểm khác. “Nêu ra một nhận định hay một sự xác nhận thì không phải thực hiện một hành động tạo lời kiểu này chứ không phải tạo lời kiểu nọ; đó là sự thực hiện một hành động tạo lời mà sản phẩm của nó, tức một hiện dạng – phát ngôn mang một lực ngôn trung khác” [64, 248]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chúng ta sử dụng ngôn ngữ để hỏi, để yêu cầu, để đe dọa và cả để thực hiện các hành động ngôn hành, nghĩa là có nhiều chức năng khác nhau mà ngôn ngữ có thể thực hiện và tương ứng là có nhiều lực ngôn trung khác nhau. Nhưng số lượng lực ngôn trung trong ngôn ngữ nói chung là bao nhiêu thì cho đến nay, người ta vẫn chưa thể thống kê hết được.

Lực ngôn trung phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh. Lực ngôn trung hay hiệu lực tại lời của phát ngôn bị quy định bởi 3 nhân tố: + Dạng thức ngôn ngữ của phát ngôn. + Ý định của người nói. + Khả năng hiểu của người nghe.Tôi nói sao được.

Cả ba câu trên đều phản ánh sự tình “tôi không nói” nhưng cách dùng khác nhau. Câu b) để từ chối, câu c) để thanh minh, còn câu a) có tiềm năng cho cả hai cách dùng. Để từ chối lời đề nghị “Cô nói với anh ấy việc này giúp tôi”, có thể dùng a) hoặc b) nhưng không thể dùng c). Đứng trước lời trách móc “Sao cô lại nói việc này với anh ấy”, có thể thanh minh bằng a) hoặc c) nhưng không thể dùng b) để thanh minh.

Trở lại với đối tượng nghiên cứu của luận văn, đối với việc tìm hiểu các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt, chúng tôi thực hiện nghiên cứu của mình trên cơ sở tư liệu là câu cầu khiến được sử dụng trong giao tiếp với tư cách là các phát ngôn có lực ngôn trung (hiệu lực tại lời) đích thực là cầu khiến. Vấn đề tình thái trong ngôn ngữ học Vấn đề tình thái đã được nghiên cứu từ lâu trong logic học và trong ngữ pháp truyền thống. Trong những năm gần đây, vấn đề này nổi lên như là trung 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.